Mavzu - Byudjet va byudjetdan tashqari mablagʻlarni topish va ragʻbatlantirishga yoʻnaltirish
1. Byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanish.
2. Byudjetdan tashqari mablagʻlarni topishda homiylarni jalb etish yoʻllari.
3. MTT da qoʻshimcha taʼlim xizmatlarini tashkil etish.
1.Byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanish.
Zamonaviy ta’lim tizimida, xususan maktabgacha ta’lim tashkilotlarida moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, resurslardan oqilona foydalanish va ta’lim sifati bilan moliyaviy intizom o‘rtasidagi mutanosiblikni saqlash masalasi alohida dolzarblik kasb etmoqda. Shu jihatdan byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanish nafaqat moliyaviy menejmentning asosiy yo‘nalishi, balki rahbarning boshqaruv kompetensiyasini belgilovchi muhim mezonlardan biri hisoblanadi. Byudjet mablagʻlari – bu davlat tomonidan ta’lim tashkilotlariga ajratiladigan, aniq maqsad va vazifalar uchun yo‘naltirilgan moliyaviy resurslar bo‘lib, ulardan foydalanishda maqsadlilik, tejamkorlik, natijadorlik va shaffoflik tamoyillari ustuvor ahamiyatga ega. Byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanish, avvalo, rejalashtirish jarayonining to‘g‘ri tashkil etilishi bilan chambarchas bog‘liq. Maktabgacha ta’lim tashkilotida byudjet mablagʻlari yil boshida tasdiqlangan smeta asosida sarflanadi. Ushbu smeta tashkilotning real ehtiyojlari, mavjud moddiy-texnik baza, tarbiyalanuvchilar soni, xodimlar tarkibi va rivojlanish ustuvorliklarini inobatga olgan holda shakllantirilishi lozim. Agar smeta faqat formal yondashuv asosida tuzilsa, mablagʻlar samarasiz yo‘nalishlarga sarflanishi, muhim ehtiyojlar esa qoplanmasdan qolishi mumkin. Shu sababli smetani asoslash, ya’ni har bir xarajat bandining zarurligini iqtisodiy va pedagogik jihatdan isbotlash muhim hisoblanadi. Byudjet mablagʻlaridan foydalanishda ustuvor yo‘nalishlarni aniqlash muhim ahamiyat kasb etadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida ustuvor yo‘nalishlar, odatda, ta’lim-tarbiya jarayonining sifatini oshirish, bolalar xavfsizligini ta’minlash, sanitariya-gigiyena talablariga rioya qilish, pedagoglar mehnatini munosib rag‘batlantirish va moddiy-texnik bazani mustahkamlash bilan bog‘liq bo‘ladi. Mablagʻlar aynan ushbu yo‘nalishlarga yo‘naltirilgan taqdirdagina ularning ijtimoiy va pedagogik samaradorligi ta’minlanadi. Aks holda, mablagʻlarning ikkinchi darajali yoki bevosita ta’lim sifati bilan bog‘liq bo‘lmagan xarajatlarga yo‘naltirilishi natijasida kutilgan natijalarga erishib bo‘lmaydi. Byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanishning muhim sharti bu tejamkorlik tamoyiliga amal qilishdir. Tejamkorlik deganda mablagʻlarni asossiz qisqartirish emas, balki mavjud resurslardan oqilona va maqsadga muvofiq foydalanish tushuniladi. Masalan, xaridlar jarayonida bozor narxlarini solishtirish, sifat va narx mutanosibligini hisobga olish, uzoq muddat xizmat qiladigan vositalarni tanlash orqali kelgusidagi qo‘shimcha xarajatlarning oldini olish mumkin. Bu jarayonda davlat xaridlari tizimi imkoniyatlaridan to‘g‘ri foydalanish, shaffof tanlov va tender mexanizmlariga amal qilish alohida ahamiyatga ega. Byudjet mablagʻlarining samaradorligini oshirishda moliyaviy nazorat va ichki audit muhim rol o‘ynaydi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida moliyaviy nazorat tizimi to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan bo‘lsa, mablagʻlarning maqsadsiz sarflanishi, moliyaviy intizom buzilishi va noqonuniy xarajatlar xavfi keskin kamayadi. Ichki nazorat mexanizmlari orqali har bir xarajat hujjatlar asosida tekshiriladi, smetaga muvofiqligi baholanadi va zarur hollarda tuzatishlar kiritiladi. Bu jarayon rahbar uchun nafaqat nazorat, balki boshqaruv qarorlarini asoslash vositasi sifatida ham xizmat qiladi. Byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanishda natijaga yo‘naltirilgan boshqaruv yondashuvi tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu yondashuvda asosiy e’tibor mablagʻ qancha sarflanganiga emas, balki u qanday natija berganiga qaratiladi. Masalan, o‘quv jihozlariga ajratilgan mablagʻlar bolalarning rivojlanish ko‘rsatkichlariga qanday ta’sir ko‘rsatdi, pedagoglar malakasini oshirishga sarflangan xarajatlar ta’lim sifati oshishiga olib keldimi, degan savollar doimiy tahlil qilinishi lozim. Natijadorlikka asoslangan yondashuv byudjet mablagʻlarining real samaradorligini baholash imkonini beradi.
Byudjet mablagʻlaridan foydalanishda rag‘batlantirish mexanizmlari alohida o‘rin tutadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida xodimlarni moddiy va ma’naviy rag‘batlantirish uchun ajratilgan byudjet mablagʻlari aniq mezonlar asosida taqsimlanishi zarur. Mehnat samaradorligi, mas’uliyat, tashabbuskorlik va innovatsion yondashuvlar rag‘batlantirishning asosiy mezonlari bo‘lishi kerak. Agar rag‘batlantirish tizimi shaffof va adolatli bo‘lsa, bu xodimlarning mehnatga bo‘lgan munosabatini ijobiy tomonga o‘zgartiradi va umumiy faoliyat samaradorligini oshiradi. Byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanishda axborot texnologiyalaridan foydalanish muhim omil hisoblanadi. Avtomatlashtirilgan buxgalteriya tizimlari, elektron smeta va moliyaviy hisobot dasturlari mablagʻlar harakatini real vaqt rejimida kuzatish, tezkor tahlil qilish va xatoliklarning oldini olish imkonini beradi. Raqamli tizimlar yordamida moliyaviy ma’lumotlarning aniqligi va ishonchliligi ta’minlanadi, bu esa rahbar uchun tez va asosli boshqaruv qarorlarini qabul qilishga zamin yaratadi. Byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanish jarayonida javobgarlik va hisobdorlik tamoyillari alohida ahamiyatga ega. Har bir mas’ul xodim o‘z vakolat doirasida sarflangan mablagʻlar uchun javobgar bo‘lishi, belgilangan tartibda hisobot taqdim etishi lozim. Hisobotlar nafaqat yuqori turuvchi tashkilotlar uchun, balki jamoatchilik va ota-onalar uchun ham ochiq bo‘lishi, bu orqali ta’lim tashkilotining moliyaviy faoliyatiga bo‘lgan ishonch mustahkamlanishi kerak. Ochiqlik va shaffoflik byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanishning eng muhim shartlaridan biridir. Byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanish masalasi, shuningdek, risklarni boshqarish bilan ham uzviy bog‘liq. Moliyaviy risklar – bu mablagʻlarning kechikib tushishi, rejalashtirilmagan xarajatlarning paydo bo‘lishi, narxlarning o‘zgarishi yoki hujjatlarda xatoliklar yuzaga kelishi bilan bog‘liq xavflardir. Ushbu risklarni oldindan aniqlash va ularni kamaytirish bo‘yicha choralar ko‘rish orqali byudjet mablagʻlarining barqaror va samarali sarflanishi ta’minlanadi. Byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanishning muhim jihatlaridan biri bu mablagʻlarning funksional taqsimotini toʻgʻri yoʻlga qoʻyishdir. Amaliyotda koʻpincha mablagʻlar umumiy xarajatlar doirasida bir xilda taqsimlanadi, biroq samarali boshqaruvda har bir xarajatning funksional vazifasi aniq belgilanishi zarur. Masalan, bir xil turdagi xarajatlar turli funksional yoʻnalishlarda turlicha natija berishi mumkin. Shu sababli rahbar mablagʻlarni taqsimlashda ularning taʼlimiy, ijtimoiy, tashkiliy va ragʻbatlantiruvchi funksiyalarini alohida tahlil qilishi lozim. Byudjet mablagʻlaridan foydalanishda ragʻbatlantirishga yoʻnaltirilgan xarajatlar alohida strategik ahamiyat kasb etadi. Bu yerda ragʻbatlantirish faqat moddiy mukofotlar bilan cheklanmaydi, balki pedagoglar va xodimlar uchun qulay mehnat sharoitlarini yaratish, kasbiy rivojlanish imkoniyatlarini kengaytirish, ish jarayonida innovatsion gʻoyalarni qoʻllab-quvvatlashni ham oʻz ichiga oladi. Byudjet mablagʻlarining bir qismi aynan inson kapitalini rivojlantirishga yoʻnaltirilganda, bu uzoq muddatli samaradorlikni taʼminlaydi. Samarali moliyaviy boshqaruvda xarajatlar samaradorligini baholash ko‘rsatkichlari muhim oʻrin tutadi. Bunda har bir sarflangan mablagʻning natijasi aniq mezonlar asosida baholanadi. Masalan, pedagoglar uchun oʻtkazilgan malaka oshirish tadbirlari byudjet mablagʻlari hisobidan moliyalashtirilgan boʻlsa, uning samaradorligi pedagoglarning dars jarayonidagi yondashuvlari, taʼlim sifati va bolalar rivojlanish dinamikasi orqali baholanadi. Bu yondashuv byudjet mablagʻlaridan foydalanishda sifat va natija tushunchalarini birlashtiradi.Byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanishda markazlashmagan moliyaviy boshqaruv elementlarini joriy etish ham muhim hisoblanadi. Bunda rahbar tomonidan belgilangan umumiy moliyaviy siyosat doirasida alohida bo‘limlar yoki masʼul shaxslarga maʼlum darajada moliyaviy mustaqillik beriladi. Ushbu yondashuv masʼuliyatni kuchaytiradi, chunki har bir masʼul shaxs oʻziga biriktirilgan mablagʻlar uchun bevosita javobgar boʻladi. Natijada masʼuliyatli sarflash madaniyati shakllanadi.Byudjet mablagʻlaridan foydalanish jarayonida vaqt omili ham muhim ahamiyatga ega. Mablagʻlarning oʻz vaqtida oʻzlashtirilmasligi yoki kechiktirib sarflanishi ularning samaradorligini pasaytiradi. Shu sababli byudjet mablagʻlaridan foydalanishda moliya oqimlarini vaqt boʻyicha rejalashtirish zarur. Bu, ayniqsa, o‘quv yili davomida bosqichma-bosqich amalga oshiriladigan tadbirlar, taʼmirlash ishlari yoki moddiy resurslar xaridi jarayonida muhim hisoblanadi.
Byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanishda energiya va resurslarni tejash siyosati alohida eʼtiborga loyiq. Elektr energiyasi, issiqlik, suv va boshqa kommunal resurslar uchun ajratilgan byudjet mablagʻlarini tejash orqali bo‘shagan moliyaviy resurslarni boshqa ustuvor yoʻnalishlarga yoʻnaltirish mumkin. Bunda energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish, xo‘jalik xarajatlarini optimallashtirish va texnik xizmat ko‘rsatish tizimini takomillashtirish muhim rol o‘ynaydi.Byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanish jarayonida xodimlarni moliyaviy savodxonligini oshirish ham muhim omil hisoblanadi. Moliyaviy savodxonlikka ega bo‘lgan xodimlar mablagʻlardan foydalanishda tejamkorlikka rioya qiladi, hujjatlar bilan ishlashda masʼuliyatli bo‘ladi va moliyaviy intizomni buzish xavfini kamaytiradi. Shu sababli byudjet mablagʻlarining bir qismini moliyaviy savodxonlikka oid ichki treninglar va seminarlarni tashkil etishga yoʻnaltirish maqsadga muvofiqdir.Byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanishda jamoaviy manfaat va shaxsiy manfaat muvozanatini saqlash zarur. Agar xodimlar byudjet mablagʻlari hisobidan amalga oshirilayotgan tadbirlarning natijasini bevosita oʻz faoliyatida his qilsa, ular ushbu mablagʻlarni asrash va samarali ishlatishga intiladi. Bu holatda byudjet mablagʻlari nafaqat moliyaviy resurs, balki motivatsion vosita sifatida ham namoyon bo‘ladi.Shuningdek, byudjet mablagʻlaridan foydalanishda ochiq muhokama va tahlil mexanizmlarini joriy etish muhim. Moliyaviy masalalarning pedagogik kengashlar, ishlab chiqarish yig‘ilishlari yoki ishchi guruhlar doirasida muhokama qilinishi xodimlarda ishonchni oshiradi va shaffoflikni taʼminlaydi. Bu jarayon moliyaviy qarorlarni qabul qilishda kollegial yondashuvni mustahkamlaydi.Byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanishning yana bir muhim jihati bu kelajakni rejalashtirish bilan bog‘liq. Mablagʻlar faqat joriy ehtiyojlarni qoplash uchun emas, balki tashkilotning strategik rivojlanish maqsadlariga xizmat qilishi lozim. Shu nuqtayi nazardan, byudjet mablagʻlarining bir qismini uzoq muddatli loyihalar, innovatsion tashabbuslar va tajriba-sinov faoliyatiga yoʻnaltirish tashkilotning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.
2.Byudjetdan tashqari mablagʻlarni topishda homiylarni jalb etish yoʻllari.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida moliyaviy barqarorlikni ta’minlash va rivojlanish jarayonlarini jadallashtirishda byudjetdan tashqari mablagʻlar muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu mablagʻlar ta’lim tashkilotining qo‘shimcha ehtiyojlarini qoplash, innovatsion loyihalarni amalga oshirish, moddiy-texnik bazani mustahkamlash va xodimlarni rag‘batlantirish uchun muhim moliyaviy manba hisoblanadi. Byudjetdan tashqari mablagʻlarni shakllantirishda eng samarali yo‘llardan biri bu homiylarni jalb etish bo‘lib, u rahbardan puxta rejalashtirish, muloqot madaniyati va strategik fikrlashni talab etadi.Homiylarni jalb etish jarayoni, avvalo, ta’lim tashkilotining ijtimoiy ahamiyatini asoslab berish bilan boshlanadi. Homiylik faoliyati ko‘pincha foyda olishdan ko‘ra ijtimoiy mas’uliyat, obro‘-e’tibor va jamiyatga foyda keltirish tamoyillariga asoslanadi. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkiloti o‘z faoliyatini nafaqat ta’lim muassasasi sifatida, balki jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shuvchi muhim ijtimoiy institut sifatida namoyon etishi lozim. Bolalar ta’limi va tarbiyasiga qo‘shilayotgan har qanday hissa kelajak avlodga investitsiya ekanligi homiylarga aniq va tushunarli tarzda yetkazilishi muhimdir.Homiylarni jalb etishda potensial homiylar bazasini shakllantirish muhim bosqich hisoblanadi. Bunda mahalliy tadbirkorlar, ishlab chiqarish korxonalari, banklar, xususiy tashkilotlar, fermer xo‘jaliklari va xizmat ko‘rsatish sohasi vakillari asosiy e’tiborga olinadi. Har bir potensial homiyning faoliyat yo‘nalishi, moliyaviy imkoniyati va ijtimoiy manfaatlari tahlil qilinib, ularga mos takliflar ishlab chiqilishi lozim. Masalan, mahalliy tadbirkorlar uchun hududiy rivojlanish va ijtimoiy barqarorlik masalalari muhim bo‘lsa, yirik korxonalar uchun korporativ ijtimoiy mas’uliyat va jamoatchilik oldidagi obro‘-e’tibor ustuvor bo‘lishi mumkin.Homiylarni jalb etishda aniq maqsad va loyiha takliflari muhim rol o‘ynaydi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, umumiy va noaniq murojaatlarga qaraganda, aniq rejalashtirilgan va asoslangan loyihalar homiylarda ko‘proq ishonch uyg‘otadi. Masalan, o‘yin maydonchasini yangilash, rivojlantiruvchi o‘quv materiallarini xarid qilish, sog‘lom ovqatlantirish sharoitlarini yaxshilash yoki iqtidorli bolalar uchun maxsus dasturlarni joriy etish kabi aniq loyihalar homiylar tomonidan qo‘llab-quvvatlanish ehtimoli yuqori bo‘ladi. Bu jarayonda loyiha qiymati, kutilayotgan natijalar va ijtimoiy foyda aniq ko‘rsatib berilishi zarur.Homiylarni jalb etish jarayonida muloqot va muzokara madaniyati alohida ahamiyatga ega. Rahbar yoki mas’ul shaxs homiy bilan muloqotda tashkilot manfaatlarini himoya qilgan holda, hamkorlikning o‘zaro manfaatli tomonlarini ochib bera olishi lozim. Homiylik faqat bir tomonlama yordam emas, balki ijtimoiy hamkorlik shakli ekanligi to‘g‘ri tushuntirilishi kerak. Masalan, homiy tashkilot nomining tadbirlar, axborot materiallari yoki jamoatchilik tadbirlarida tilga olinishi uning ijobiy imijini mustahkamlashga xizmat qiladi.Homiylarni jalb etishda huquqiy va tashkiliy masalalarga rioya qilish muhim shart hisoblanadi. Homiylik asosida olingan mablagʻlar va moddiy boyliklar belgilangan tartibda rasmiylashtirilishi, shartnomalar asosida qabul qilinishi va hisobotlarda aks ettirilishi lozim. Bu nafaqat moliyaviy shaffoflikni ta’minlaydi, balki homiylarda ham ishonch uyg‘otadi. Shaffof va hisobdor munosabatlar uzoq muddatli hamkorlikning asosiy omillaridan biridir.Homiylarni jalb etishning samarali yo‘llaridan biri bu ota-onalar hamjamiyati bilan hamkorlikni rivojlantirishdir. Maktabgacha ta’lim tashkilotida tarbiyalanayotgan bolalarning ota-onalari orasida turli soha vakillari, tadbirkorlar va tashkilot rahbarlari bo‘lishi mumkin. Ota-onalar bilan ochiq va konstruktiv muloqot olib borish, ularni tashkilot muammolari va rejalari bilan tanishtirish orqali ixtiyoriy homiylik tashabbuslari shakllanishi mumkin. Bunda majburiylik emas, balki ixtiyoriy va ongli qo‘llab-quvvatlash tamoyiliga amal qilinishi zarur.Homiylarni jalb etishda jamoatchilik tadbirlari va ochiq platformalardan foydalanish ham muhim ahamiyatga ega. Ochiq eshiklar kunlari, bayram tadbirlari, ko‘rgazmalar va ijodiy chiqishlar orqali tashkilot faoliyati keng jamoatchilikka namoyish etiladi. Ushbu tadbirlar homiylar uchun tashkilot bilan yaqindan tanishish, uning ehtiyojlarini tushunish va hamkorlik imkoniyatlarini ko‘rish imkonini beradi. Ochiqlik va faol jamoatchilik aloqalari homiylikni rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi.
Homiylarni jalb etishda axborot va reklama vositalaridan foydalanish ham muhim rol o‘ynaydi. Tashkilotning rasmiy veb-sahifasi, ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalari, axborot byulletenlari orqali amalga oshirilgan ishlar va erishilgan natijalar yoritib borilishi homiylarda ishonchni mustahkamlaydi. Ayniqsa, homiylik asosida amalga oshirilgan loyihalar natijalarini ochiq ko‘rsatish keyingi homiylarni jalb etishda ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Homiylarni jalb etish jarayonida uzoq muddatli hamkorlik strategiyasini ishlab chiqish muhim hisoblanadi. Bir martalik yordamdan ko‘ra, doimiy va tizimli hamkorlik tashkilot uchun barqarorroq natijalar beradi. Shu sababli homiy bilan munosabatlar faqat mablagʻ olish bilan cheklanmasdan, o‘zaro ishonch va hamkorlikka asoslangan munosabatlarga aylantirilishi lozim. Hamkorlikning davomiyligi maktabgacha ta’lim tashkilotining moliyaviy mustaqilligini bosqichma-bosqich mustahkamlaydi.Homiylarni jalb etish, shuningdek, rahbarning shaxsiy tashabbusi va yetakchilik qobiliyati bilan ham bevosita bog‘liq. Tashabbuskor, ochiq va ishonchli rahbar homiylar bilan samarali aloqa o‘rnatadi, ularni ijtimoiy foydali faoliyatga jalb eta oladi. Bu jarayonda rahbarning obro‘-e’tibori, halolligi va mas’uliyati muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.Byudjetdan tashqari mablagʻlarni topishda homiylarni jalb etish maktabgacha ta’lim tashkiloti uchun nafaqat qo‘shimcha moliyaviy resurs, balki ijtimoiy sheriklik va hamkorlik madaniyatini rivojlantirish vositasi sifatida ham muhim ahamiyatga ega. Agar ushbu jarayon tizimli, shaffof va maqsadli yo‘lga qo‘yilsa, u ta’lim tashkilotining umumiy rivojlanishiga xizmat qiluvchi barqaror mexanizmga aylanadi. Homiylarni jalb etish jarayonining samaradorligi ko‘p jihatdan institutsional mexanizmlarning mavjudligi bilan belgilanadi. Ya’ni, homiylik tashabbuslari faqat rahbarning shaxsiy aloqalari yoki bir martalik murojaatlar asosida emas, balki tashkilot ichida yo‘lga qo‘yilgan aniq tizim asosida amalga oshirilishi lozim. Bunday yondashuvda maktabgacha ta’lim tashkilotida homiylik faoliyatiga mas’ul shaxs yoki ishchi guruh belgilanadi, homiylar bilan ishlash rejasi ishlab chiqiladi va hamkorlik jarayoni muntazam monitoring qilinadi. Tizimli yondashuv homiylikni tasodifiy jarayondan barqaror moliyaviy manbaga aylantiradi.Homiylarni jalb etishda hududiy manfaatlar bilan uyg‘unlik muhim omil hisoblanadi. Ko‘plab homiylar o‘z faoliyat yuritayotgan hududining ijtimoiy rivojlanishiga hissa qo‘shishga intiladi. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkiloti o‘z loyihalarini hududiy muammolar bilan bog‘lab asoslab bera olishi kerak. Masalan, hududda yosh oilalar sonining ko‘pligi, bolalar infratuzilmasiga bo‘lgan ehtiyoj, bandlik va ijtimoiy barqarorlik masalalari homiylar uchun muhim dalil bo‘lishi mumkin. Hududiy rivojlanishga xizmat qiluvchi loyihalar homiylar tomonidan ko‘proq qo‘llab-quvvatlanadi.Homiylarni jalb etishda mablagʻdan tashqari resurslarni jalb qilish imkoniyatlari ham keng hisoblanadi. Homiylik faqat pul mablagʻlari bilan cheklanmaydi, balki jihozlar, qurilish materiallari, xizmatlar, mutaxassislar yordami yoki bepul texnik xizmat ko‘rsatish shaklida ham bo‘lishi mumkin. Bunday yondashuv, bir tomondan, tashkilot xarajatlarini kamaytirsa, ikkinchi tomondan, homiylar uchun ham qulayroq shakl bo‘lishi mumkin. Nomoddiy homiylik shakllari ko‘pincha tezroq va kamroq byurokratik to‘siqlar bilan amalga oshiriladi.Homiylarni jalb etishda xavflarni boshqarish masalasi alohida e’tiborga olinishi lozim. Homiylik mablagʻlarining noto‘g‘ri talqin qilinishi, majburiylik sifatida qabul qilinishi yoki jamoatchilikda salbiy fikr uyg‘otishi ta’lim tashkiloti obro‘-e’tiboriga zarar yetkazishi mumkin. Shu sababli homiylik tashabbuslari har doim ixtiyoriylik, ochiqlik va qonuniylik tamoyillariga asoslanishi shart. Xavflarni oldindan baholash va ularni bartaraf etish mexanizmlarini belgilash rahbarning muhim vazifalaridan biridir.Homiylarni jalb etishda motivatsion omillarni chuqur tushunish muhim hisoblanadi. Har bir homiy uchun rag‘batlantiruvchi omillar turlicha bo‘lishi mumkin: kimdir uchun jamoatchilik e’tirofi muhim bo‘lsa, boshqalar uchun ijtimoiy mas’uliyatni bajarish hissi ustuvor bo‘ladi. Ayrim homiylar esa uzoq muddatli hamkorlik orqali o‘z brendining ijobiy imijini shakllantirishni maqsad qiladi. Shu sababli homiylar bilan ishlashda individual yondashuv qo‘llanilishi, har bir hamkorning manfaatlari hisobga olinishi zarur.Homiylik faoliyatining barqarorligini ta’minlashda hisobot va teskari aloqa tizimi muhim rol o‘ynaydi. Homiylar o‘z mablagʻlari yoki resurslari qanday maqsadda va qanday natija bilan ishlatilganini bilishni xohlaydi. Shu sababli amalga oshirilgan ishlar bo‘yicha aniq, tushunarli va vizual hisobotlar taqdim etilishi, natijalar muntazam yetkazib borilishi lozim. Teskari aloqa homiylar ishonchini mustahkamlaydi va kelgusidagi hamkorlik uchun zamin yaratadi.Homiylarni jalb etishda ta’lim tashkilotining imiji va ichki madaniyati ham katta ahamiyatga ega. Tartibli, ochiq va rivojlanishga intiluvchi tashkilot homiylar uchun ishonchli hamkor sifatida ko‘rinadi. Agar tashkilotda moliyaviy intizom, hujjatlar bilan ishlash madaniyati va jamoa ichidagi muhit sog‘lom bo‘lsa, homiylar bilan hamkorlik osonroq yo‘lga qo‘yiladi. Bu holatda homiylik tashqi yordam emas, balki teng huquqli hamkorlik sifatida shakllanadi.Homiylarni jalb etishda uzluksizlik tamoyili muhim ahamiyatga ega. Bir martalik loyihalar bilan cheklanib qolmasdan, homiylikni ta’lim tashkilotining uzoq muddatli rivojlanish strategiyasiga kiritish zarur. Bu strategiyada homiylik mablagʻlari qaysi yo‘nalishlarga yo‘naltirilishi, qanday natijalarga erishilishi va bu natijalar qanday baholanishi oldindan belgilanishi lozim. Strategik rejalashtirilgan homiylik ta’lim tashkilotining moliyaviy mustaqilligini mustahkamlaydi.Homiylarni jalb etish jarayonida rahbar va jamoaning birgalikdagi mas’uliyati muhim hisoblanadi. Agar jamoa homiylik tashabbuslarini tushunsa va qo‘llab-quvvatlasa, bu jarayon ancha samarali bo‘ladi. Xodimlar o‘z mehnati natijasida yaratilgan ijobiy muhit va sharoitlarni ko‘rib, homiylikning real foydasini his qilsa, ular ham ushbu resurslardan oqilona foydalanishga intiladi. Shu tariqa homiylik mablagʻlari jamoaviy rivojlanish vositasiga aylanadi.
3.MTT da qoʻshimcha taʼlim xizmatlarini tashkil etish.
Maktabgacha ta’lim tashkilotida (MTT) qoʻshimcha taʼlim xizmatlarini tashkil etish bugungi kunda nafaqat ta’lim sifatini oshirish, balki byudjetdan tashqari mablagʻlarni shakllantirishning samarali va barqaror mexanizmi sifatida ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy sharoitda ota-onalarning farzandlari rivojiga bo‘lgan talabi ortib borayotgani, bolalarning qobiliyatlarini erta aniqlash va rivojlantirishga bo‘lgan ehtiyoj kuchaygani MTTlarda qo‘shimcha ta’lim xizmatlarini yo‘lga qo‘yishni dolzarb vazifaga aylantirmoqda. Ushbu xizmatlar davlat ta’lim standartlari doirasidan tashqarida, ixtiyoriylik asosida tashkil etilib, bolalarning individual qiziqishlari va ehtiyojlarini qondirishga yo‘naltiriladi.MTTda qo‘shimcha ta’lim xizmatlarini tashkil etish jarayoni, avvalo, ta’lim muassasasining imkoniyatlari va ehtiyojlarini tahlil qilishdan boshlanadi. Har bir MTTning moddiy-texnik bazasi, kadrlar salohiyati, hududiy sharoiti va ota-onalar talabi turlicha bo‘lgani sababli qo‘shimcha xizmatlar ham shunga mos holda rejalashtirilishi lozim. Masalan, sport zallari va ochiq maydonchalarga ega bo‘lgan MTTlarda jismoniy rivojlanishga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar samarali bo‘lsa, musiqiy jihozlari rivojlangan tashkilotlarda musiqa va san’at yo‘nalishidagi xizmatlarga talab yuqori bo‘lishi mumkin. Shu nuqtayi nazardan talab va imkoniyat muvozanati qo‘shimcha ta’lim xizmatlarining muvaffaqiyatli yo‘lga qo‘yilishida hal qiluvchi omil hisoblanadi.Qo‘shimcha ta’lim xizmatlarining mazmuni bolalarning intellektual, ijodiy, jismoniy va ijtimoiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga qaratiladi. Bunday xizmatlarga xorijiy tillarning boshlang‘ich elementlari, mantiqiy tafakkurni rivojlantiruvchi mashg‘ulotlar, raqs va musiqa, tasviriy san’at, sport va sog‘lomlashtirish mashg‘ulotlari, konstruktiv o‘yinlar va texnik ijod kirishi mumkin. Ushbu mashg‘ulotlar bolalarning asosiy ta’lim jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatmasdan, aksincha, ularning umumiy rivojlanishini boyituvchi omil bo‘lishi zarur. Qo‘shimcha xizmatlar majburiy emas, balki ota-onalar xohishiga ko‘ra tashkil etilishi muhim hisoblanadi.MTTda qo‘shimcha ta’lim xizmatlarini tashkil etishda huquqiy va tashkiliy asoslarga qat’iy rioya etilishi talab etiladi. Qo‘shimcha xizmatlar belgilangan tartibda rasmiylashtirilishi, ular uchun alohida buyruqlar chiqarilishi, mashg‘ulotlar jadvali tuzilishi va mas’ul xodimlar biriktirilishi lozim. Ota-onalar bilan tuziladigan shartnomalarda xizmat turi, mashg‘ulot vaqti, to‘lov miqdori va tomonlarning majburiyatlari aniq belgilanishi zarur. Bu jarayon shaffoflik va ishonchni ta’minlashga xizmat qiladi hamda kelishmovchiliklarning oldini oladi.Qo‘shimcha ta’lim xizmatlarini samarali tashkil etishda kadrlar masalasi muhim o‘rin tutadi. Ushbu mashg‘ulotlarni olib boruvchi pedagoglar nafaqat o‘z sohasi bo‘yicha bilim va malakaga ega bo‘lishi, balki maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasini chuqur tushunishi lozim. Zarur hollarda tashqi mutaxassislarni jalb etish yoki mavjud pedagoglarning malakasini oshirish orqali qo‘shimcha xizmatlar sifatini ta’minlash mumkin. Sifatli kadr – sifatli xizmat tamoyili bu jarayonda asosiy mezon hisoblanadi.MTTda qo‘shimcha ta’lim xizmatlarini tashkil etishning muhim jihatlaridan biri bu moliyaviy mexanizmni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yishdir. Qo‘shimcha xizmatlardan tushadigan mablagʻlar byudjetdan tashqari mablagʻlar hisoblanib, ular belgilangan tartibda hisobga olinadi va maqsadli yo‘naltiriladi. Ushbu mablagʻlar moddiy-texnik bazani mustahkamlash, pedagoglarni rag‘batlantirish, o‘quv materiallari xaridi va xizmatlar sifatini oshirishga yo‘naltirilishi mumkin. Muhimi, ushbu mablagʻlardan foydalanishda maqsadlilik va hisobdorlik tamoyillariga amal qilinishi shart.Qo‘shimcha ta’lim xizmatlari MTTda rag‘batlantirish mexanizmlarini kuchaytirish vositasi sifatida ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu xizmatlarni olib borayotgan pedagoglarning mehnati qo‘shimcha ravishda baholanib, moddiy rag‘batlantirilsa, bu ularning tashabbuskorligi va mas’uliyatini oshiradi. Natijada qo‘shimcha xizmatlar sifati yaxshilanadi va ota-onalar ishonchi mustahkamlanadi. Rag‘batlantirish tizimi adolatli va shaffof bo‘lsa, u jamoada sog‘lom raqobat muhitini shakllantiradi.MTTda qo‘shimcha ta’lim xizmatlarini tashkil etishda ota-onalar bilan samarali hamkorlik muhim rol o‘ynaydi. Ota-onalarning fikrini o‘rganish, ularning taklif va istaklarini inobatga olish orqali xizmatlar mazmuni yanada boyitilishi mumkin. Ochiq muloqot, tushuntirish ishlari va muntazam axborot almashinuvi ota-onalarda qo‘shimcha xizmatlarga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantiradi. Bu esa xizmatlardan foydalanish ko‘lamining kengayishiga olib keladi.Qo‘shimcha ta’lim xizmatlarini tashkil etish jarayonida ta’lim sifati va bolalar manfaatlari ustuvorligi doimo birinchi o‘rinda turishi lozim. Moliyaviy manfaatni ko‘zlab bolalarga ortiqcha yuklama berish, ularning yoshiga mos kelmaydigan mashg‘ulotlarni tashkil etish qat’iyan man etiladi. Har bir mashg‘ulot bolalarning rivojlanish xususiyatlariga mos, qiziqarli va sog‘lom muhitda o‘tkazilishi zarur. Shu jihatdan qo‘shimcha ta’lim xizmatlari MTTning asosiy tarbiyaviy vazifalarini to‘ldiruvchi va mustahkamlovchi omil bo‘lib xizmat qilishi kerak.MTTda qo‘shimcha ta’lim xizmatlarini rivojlantirish ta’lim tashkilotining umumiy imijini oshiradi. Rivojlangan va xilma-xil xizmatlarni taklif etuvchi MTT ota-onalar orasida raqobatbardosh bo‘ladi, bu esa tashkilotga bo‘lgan talabni oshiradi. Talabning oshishi esa barqaror moliyaviy oqimni ta’minlab, MTTning uzoq muddatli rivojlanish strategiyasini amalga oshirishga imkon yaratadi. Shu tariqa qo‘shimcha ta’lim xizmatlari nafaqat bolalar rivoji, balki tashkilotning moliyaviy va tashkiliy barqarorligi uchun ham muhim vositaga aylanadi.MTTda qo‘shimcha ta’lim xizmatlarini samarali yo‘lga qo‘yishda boshqaruv mexanizmlarining aniqligi muhim ahamiyat kasb etadi. Qo‘shimcha xizmatlar asosiy ta’lim jarayoniga parallel tarzda tashkil etilar ekan, ular o‘rtasida muvofiqlik saqlanishi zarur. Mashg‘ulotlar jadvali bolalarning yosh xususiyatlari, kun tartibi va dam olish ehtiyojlarini inobatga olgan holda tuzilishi kerak. Agar qo‘shimcha xizmatlar noto‘g‘ri rejalashtirilsa, bolalarda charchoq, e’tibor pasayishi va ta’limga qiziqishning susayishi kuzatilishi mumkin. Shu sababli ta’lim yuklamasini muvozanatlash qo‘shimcha xizmatlarni tashkil etishdagi eng muhim boshqaruv vazifalaridan biri hisoblanadi.Qo‘shimcha ta’lim xizmatlarini rivojlantirishda sifatni ta’minlash va nazorat qilish alohida e’tiborga olinadi. Har bir mashg‘ulotning mazmuni, metodikasi va kutilayotgan natijalari oldindan belgilanishi lozim. Mashg‘ulotlar jarayonida bolalarning ishtiroki, qiziqishi va rivojlanish dinamikasi muntazam kuzatilib borilishi, zarur hollarda mashg‘ulot mazmuniga tuzatishlar kiritilishi kerak. Ichki monitoring tizimi qo‘shimcha xizmatlarning sifatini baholash va ularni takomillashtirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.MTTda qo‘shimcha ta’lim xizmatlarini tashkil etishda bolalar xavfsizligi va salomatligini ta’minlash ustuvor vazifa bo‘lib qoladi. Sport, raqs yoki faol harakatni talab qiluvchi mashg‘ulotlarda xavfsizlik texnikasi qoidalariga qat’iy rioya etilishi, jihozlar holati doimiy nazorat qilinishi zarur. Mashg‘ulotlar bolalarning yoshiga mos bo‘lishi, ortiqcha jismoniy yoki ruhiy yuklama bermasligi lozim. Salomatlikni muhofaza qilishga yo‘naltirilgan yondashuv qo‘shimcha ta’lim xizmatlarining barqarorligini ta’minlaydi.Qo‘shimcha ta’lim xizmatlarining samaradorligini oshirishda metodik ta’minot muhim rol o‘ynaydi. Mashg‘ulotlar uchun ishlab chiqilgan metodik qo‘llanmalar, didaktik materiallar va rivojlantiruvchi o‘yinlar bolalarning yosh xususiyatlariga mos bo‘lishi kerak. Metodik yondashuvlar zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida yangilanib borilishi, ijodiy va interaktiv usullardan keng foydalanilishi maqsadga muvofiqdir. Metodik jihatdan puxta tayyorlangan mashg‘ulotlar ota-onalar ishonchini oshiradi va xizmatlar sifatini ta’minlaydi.MTTda qo‘shimcha ta’lim xizmatlarini rivojlantirishda innovatsion yondashuvlar ham muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy ta’lim texnologiyalari, o‘yin orqali o‘qitish, STEAM elementlari, musiqiy-terapevtik va art-terapevtik mashg‘ulotlarni joriy etish xizmatlar mazmunini boyitadi. Bunday yondashuvlar bolalarning ijodiy fikrlashini rivojlantiradi va qo‘shimcha ta’lim xizmatlarining jozibadorligini oshiradi. Innovatsiya – talabni oshiruvchi omil sifatida namoyon bo‘ladi.Qo‘shimcha ta’lim xizmatlarini tashkil etishda ota-onalar fikrini tahlil qilish va hisobga olish muhim ahamiyatga ega. Ota-onalar bilan o‘tkaziladigan so‘rovnomalar, suhbatlar va uchrashuvlar orqali xizmatlarning qaysi turi talabgirligi, qaysi mashg‘ulotlarni takomillashtirish zarurligi aniqlanadi. Ota-onalarning fikr-mulohazalari asosida xizmatlar mazmunini moslashtirish ijtimoiy buyurtmaga moslashuvchanlikni ta’minlaydi.MTTda qo‘shimcha ta’lim xizmatlari tashkilot ichki muhitiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Pedagoglar o‘z qobiliyat va qiziqishlariga mos mashg‘ulotlarni olib borish orqali kasbiy o‘sishga erishadi, ijodiy yondashuvlari rag‘batlantiriladi. Bu esa jamoada tashabbuskorlik va mas’uliyatni kuchaytiradi. Qo‘shimcha xizmatlar orqali shakllangan ichki motivatsiya ta’lim jarayonining umumiy sifatiga ijobiy ta’sir qiladi.Qo‘shimcha ta’lim xizmatlarini barqaror rivojlantirish uchun uzoq muddatli rejalashtirish muhim hisoblanadi. Xizmatlar bir martalik tashabbus sifatida emas, balki MTTning rivojlanish strategiyasining ajralmas qismi sifatida qaralishi zarur. Ularning moliyaviy natijalari, pedagogik samarasi va ijtimoiy ta’siri muntazam tahlil qilinib borilishi kerak. Shu tariqa qo‘shimcha ta’lim xizmatlari MTT uchun barqaror rivojlanish manbai sifatida shakllanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni
“Taʼlim toʻgʻrisida”. — OʻRQ-637-son, 2020-yil 23-sentabr (amaldagi tahrir).
2. Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni
“Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”. — OʻRQ-404-son, 2016-yil 13-aprel (amaldagi tahrir).
3. Oʻzbekiston Respublikasi Byudjet kodeksi. — 2013-yil 26-dekabr (amaldagi tahrir).
4. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori
Davlat byudjeti mablagʻlari hisobidan moliyalashtiriladigan tashkilotlarda moliyaviy boshqaruvni tashkil etish tartibi toʻgʻrisida (amaldagi qarorlar asosida).
5. Oʻzbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida moliyaviy-xoʻjalik faoliyatini yuritish boʻyicha metodik tavsiyalar. — Toshkent.
6. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi
Budjet tashkilotlarida byudjet va byudjetdan tashqari mablagʻlarni rejalashtirish va hisobga olish boʻyicha yoʻriqnomalar.
7. Lex.uz — Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi
(MTT moliyaviy faoliyati, homiylik va qoʻshimcha xizmatlarga oid amaldagi hujjatlar).
8. Sattorov A.A.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida boshqaruv asoslari. — Toshkent: Oʻqituvchi, 2021.
9. Toʻxtayeva G.Q.
Maktabgacha taʼlimda menejment va moliyaviy boshqaruv. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
10. Xudoyberdiyev M.M.
Pedagogik jamoani va moliyaviy resurslarni boshqarish. — Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
11. Karimov B.Sh.
Budjet tashkilotlarida moliyaviy menejment va nazorat. — Toshkent: Iqtisodiyot, 2019.