Mavzu- Pul mablagʻlari, asosiy vositalar va tovar-moddiy zaxiralar inventarizatsiyasi, shartnomaviy munosabatlarni tashkil etish tartibi.
Reja
1. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida inventarizatsiya oʻtkazish jarayonini tashkil etish tartibi.
2. Inventarizatsiya oʻtkazishda aniqlangan farqlarni tartibga solish qoidalari.
3. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida moliyaviy mablagʻlarni yuritishni avtomatlashtirilgan tizimi, tezkor maʼlumotlardan foydalana olish; sarf-xarajatlarini rejalashtirish.
1.Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida inventarizatsiya oʻtkazish jarayonini tashkil etish tartibi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida (MTT) inventarizatsiya jarayonini tashkil etish moliyaviy boshqaruvning eng muhim va masʼuliyatli yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Inventarizatsiya — bu tashkilot tasarrufidagi pul mablagʻlari, asosiy vositalar, tovar-moddiy zaxiralar hamda moliyaviy majburiyatlarning haqiqiy holatini aniqlash, buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan taqqoslash va ularning ishonchliligini tekshirishga qaratilgan huquqiy-amaliy jarayondir. Maktabgacha taʼlim tizimida inventarizatsiya faqat nazorat mexanizmi emas, balki mulkni asrash, moliyaviy intizomni mustahkamlash va shaffoflikni taʼminlash vositasi sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi.MTTlarda inventarizatsiya oʻtkazish jarayoni amaldagi normativ-huquqiy hujjatlar, jumladan byudjet qonunchiligi, Byudjet hisobi standartlari (BHS), moliya organlarining yoʻriqnomalari va ichki tartib-qoidalar asosida tashkil etiladi. Ushbu hujjatlar inventarizatsiyaning maqsadi, oʻtkazish muddati, qamrovi, rasmiylashtirish tartibi va natijalarini hisobga olish mexanizmlarini aniq belgilab beradi. Inventarizatsiyaning huquqiy asoslanganligi uning natijalarini qonuniy kuchga ega bo‘lishini taʼminlaydi.
Inventarizatsiyani tashkil etish, avvalo, rahbarning boshqaruv qarori bilan boshlanadi. MTT rahbari inventarizatsiya oʻtkazish toʻgʻrisida buyruq chiqaradi va unda inventarizatsiya muddati, qamrovi, inventarizatsiya komissiyasi tarkibi hamda masʼul shaxslar aniq koʻrsatiladi. Inventarizatsiya komissiyasi, odatda, rahbar yoki uning oʻrinbosari raisligida, buxgalteriya xodimlari, moddiy javobgar shaxslar va zarur hollarda boshqa mutaxassislardan iborat boʻladi. Komissiya tarkibining toʻgʻri shakllantirilishi inventarizatsiya jarayonining xolis va ishonchli oʻtishini taʼminlaydi.MTTlarda inventarizatsiya rejalashtirilgan va rejasiz tartibda oʻtkazilishi mumkin. Rejalashtirilgan inventarizatsiya, odatda, moliya yili yakunida, yillik hisobotlar tuzilishidan oldin oʻtkaziladi. Rejasiz inventarizatsiya esa moddiy javobgar shaxs almashganda, talon-toroj yoki kamomad aniqlanganda, favqulodda holatlar yuz berganda yoki yuqori tashkilotlar topshirigʻiga asosan amalga oshiriladi. Har ikki holatda ham inventarizatsiya huquqiy asosda va belgilangan tartibda oʻtkazilishi shart.Inventarizatsiya jarayonida pul mablagʻlarini tekshirish alohida eʼtibor talab qiladi. Kassa va bank hisobvaraqlaridagi pul mablagʻlari inventarizatsiya qilinib, ularning haqiqiy qoldigʻi buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan solishtiriladi. Kassa inventarizatsiyasi kassa kitobi, kirim-chiqim orderlari va boshqa hujjatlar asosida oʻtkaziladi. Bu jarayon pul mablagʻlaridan foydalanishda qonuniylik va intizomni taʼminlashga xizmat qiladi.Asosiy vositalar inventarizatsiyasi MTTlarda mavjud bino-inshootlar, jihozlar, mebel, oʻquv vositalari va boshqa uzoq muddat foydalaniladigan mol-mulkning real holatini aniqlashga qaratiladi. Inventarizatsiya davomida har bir asosiy vosita obyektining mavjudligi, texnik holati, foydalanish darajasi va saqlanishi tekshiriladi. Asosiy vositalar roʻyxati inventar raqamlari boʻyicha aniqlanadi va buxgalteriya hisobi bilan taqqoslanadi. Eskirgan, foydalanishga yaroqsiz yoki hisobdan chiqarilishi lozim boʻlgan vositalar alohida qayd etiladi.Tovar-moddiy zaxiralar inventarizatsiyasi MTT faoliyatida alohida ijtimoiy ahamiyatga ega. Oziq-ovqat mahsulotlari, xoʻjalik buyumlari, dori-darmonlar va boshqa zaxiralar miqdori va sifati inventarizatsiya jarayonida real holatga mos ravishda aniqlanadi. Ombor hisobi, kirim-chiqim hujjatlari va amaldagi qoldiq oʻrtasidagi moslik tekshiriladi. Ayniqsa, bolalar ovqatlantirishida foydalaniladigan mahsulotlar boʻyicha inventarizatsiya qatʼiy va sinchkovlik bilan olib borilishi talab etiladi.Inventarizatsiya jarayonining muhim bosqichi — natijalarni rasmiylashtirishdir. Inventarizatsiya natijalari dalolatnomalar va solishtirma vedomostlar orqali rasmiylashtiriladi. Ushbu hujjatlarda aniqlangan kamomadlar, ortiqchaliklar yoki nomuvofiqliklar aniq koʻrsatiladi. Agar kamomad yoki ortiqcha aniqlansa, uning sabablari huquqiy va iqtisodiy jihatdan oʻrganiladi. Moddiy javobgar shaxslarning aybi aniqlangan hollarda, qonunchilikda belgilangan tartibda moddiy javobgarlik masalasi koʻrib chiqiladi. MTTlarda inventarizatsiya natijalari buxgalteriya hisobida aks ettirilishi shart. Aniqlangan farqlar tegishli schyotlarda qayd etiladi va moliyaviy hisobotlarda inobatga olinadi. Bu jarayon buxgalteriya hisobi maʼlumotlarining haqqoniyligini taʼminlaydi hamda moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini oshiradi. Inventarizatsiya natijalarini hisobda aks ettirmaslik yoki yashirish moliyaviy huquqbuzarlik sifatida baholanadi.Inventarizatsiyani tashkil etishda profilaktik va tarbiyaviy ahamiyat ham mavjud. Muntazam va sifatli oʻtkaziladigan inventarizatsiya moddiy javobgar shaxslarda masʼuliyat hissini kuchaytiradi, mulkka ehtiyotkorlik bilan munosabatni shakllantiradi va suiisteʼmolliklarning oldini oladi. Ayniqsa, maktabgacha taʼlim tashkilotlarida davlat va jamiyat mulkini asrash masalasi alohida dolzarbdir.Zamonaviy sharoitda MTTlarda inventarizatsiya jarayonini raqamli hisob va axborot tizimlari orqali qoʻllab-quvvatlash samaradorlikni oshiradi. Elektron ombor hisobi, avtomatlashtirilgan inventar roʻyxatlari va raqamli hisobotlar inventarizatsiyani tezkor va aniq amalga oshirish imkonini beradi. Biroq raqamli vositalardan foydalanish ham huquqiy talablarga qatʼiy rioya etilgan holda amalga oshirilishi lozim.Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida inventarizatsiya oʻtkazishda masʼuliyatni funksional ajratish tamoyili muhim ahamiyatga ega. Yaʼni inventarizatsiya jarayonida moddiy javobgar shaxslar inventar obyektlarini bevosita sanash va baholashda yakka tartibda qaror qabul qilmasligi, komissiya aʼzolari bilan birgalikda ishlashi shart. Bu yondashuv xolislikni taʼminlaydi va manfaatlar toʻqnashuvining oldini oladi. Huquqiy jihatdan, inventarizatsiya komissiyasi aʼzolarining har biri jarayonning toʻgʻri oʻtkazilishi uchun shaxsiy javobgarlikka ega hisoblanadi.Inventarizatsiya jarayonini tashkil etishda inventar obyektlarini oldindan tayyorlash muhim amaliy bosqich hisoblanadi. Asosiy vositalar bo‘yicha inventar raqamlarining mavjudligi, yorliqlarning to‘g‘ri joylashtirilgani, omborlarda mahsulotlarning nomlanishi va joylashtirilishi inventarizatsiya samaradorligiga bevosita taʼsir qiladi. Agar ushbu tayyorgarlik ishlari o‘z vaqtida bajarilmasa, inventarizatsiya cho‘zilib ketadi va aniqlik darajasi pasayadi. Shu bois, tayyorgarlik bosqichi inventarizatsiya jarayonining ajralmas qismi sifatida qaraladi. MTTlarda inventarizatsiyani o‘tkazishda normativ yo‘qotish meʼyorlarini hisobga olish alohida ahamiyatga ega. Tovar-moddiy zaxiralar, xususan oziq-ovqat mahsulotlari bo‘yicha saqlash, tashish va qayta ishlash jarayonida tabiiy yo‘qotishlar yuzaga kelishi mumkin. Inventarizatsiya vaqtida aniqlangan kamomadlar ushbu meʼyorlar bilan solishtiriladi. Agar yo‘qotishlar belgilangan meʼyorlar doirasida bo‘lsa, ular qonuniy hisoblanadi; meʼyordan oshgan hollarda esa moddiy javobgarlik masalasi ko‘tariladi. Bu yondashuv huquqiy adolatni taʼminlaydi.Inventarizatsiya jarayonida yaroqsiz va eskirgan mulkni aniqlash ham muhim professional vazifadir. MTTlarda uzoq vaqt foydalanilgan jihozlar, mebel yoki texnik vositalar real holatiga ko‘ra baholanadi. Agar ularning keyingi foydalanishi iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lmasa, inventarizatsiya komissiyasi tomonidan ularni hisobdan chiqarish bo‘yicha takliflar beriladi. Ushbu jarayon ham huquqiy tartibda rasmiylashtiriladi va rahbar tomonidan tasdiqlanadi.
Inventarizatsiyani tashkil etishda taqqoslash va tahlil qilish bosqichi alohida ahamiyatga ega. Faqat sanash bilan cheklanib qolmasdan, aniqlangan farqlar sabablari chuqur tahlil qilinadi: hujjatlashtirishdagi xatolar, noto‘g‘ri hisob yuritish, saqlash sharoitlariga rioya etilmasligi yoki tashkiliy kamchiliklar. Ushbu tahlil natijalari rahbar uchun muhim boshqaruv axboroti bo‘lib xizmat qiladi va kelgusida moliyaviy intizomni mustahkamlashga yo‘naltiriladi.Inventarizatsiya jarayonining yana bir muhim jihati — natijalarni boshqaruv qarorlariga aylantirishdir. Inventarizatsiya faqat nazorat tadbiri sifatida emas, balki boshqaruvni takomillashtirish vositasi sifatida ko‘rilishi lozim. Aniqlangan kamchiliklar asosida ichki tartib-qoidalarni qayta ko‘rib chiqish, moddiy javobgar shaxslar bilan ishlashni kuchaytirish, hisob va saqlash jarayonlarini yaxshilash bo‘yicha aniq choralar belgilanadi.MTTlarda inventarizatsiya jarayonida axborotlarning maxfiyligi va hujjatlarning saqlanishi ham huquqiy ahamiyatga ega. Inventarizatsiya hujjatlari moliyaviy hujjatlar hisoblanib, ularning saqlanishi va begona shaxslarga oshkor qilinmasligi taʼminlanishi shart. Bu talab moliyaviy xavfsizlik va tashkilot obro‘sini himoya qilishga xizmat qiladi.Zamonaviy sharoitda inventarizatsiya jarayonini riskka yo‘naltirilgan yondashuv asosida tashkil etish tobora keng qo‘llanilmoqda. Yaʼni yuqori xavf mavjud bo‘lgan yo‘nalishlar (pul mablag‘lari, oziq-ovqat mahsulotlari, tez aylanadigan zaxiralar) ko‘proq va chuqurroq tekshiriladi. Past xavfli obyektlar esa belgilangan davriylikda inventarizatsiya qilinadi. Bu yondashuv resurslarni oqilona taqsimlash va nazorat samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Inventarizatsiya jarayonining tarbiyaviy va institutsional ahamiyati ham alohida qayd etilishi lozim. Muntazam inventarizatsiya o‘tkaziladigan MTTlarda xodimlarda davlat mulkiga nisbatan ehtiyotkorlik, hisobdorlik va qonuniylik madaniyati shakllanadi. Bu madaniyat moliyaviy boshqaruvning ajralmas qismi bo‘lib, tashkilotning umumiy boshqaruv sifatini oshiradi
2.Inventarizatsiya oʻtkazishda aniqlangan farqlarni tartibga solish qoidalari.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida inventarizatsiya oʻtkazish jarayonida aniqlangan farqlarni (kamomad, ortiqcha, hisobdagi nomuvofiqliklar) toʻgʻri va qonuniy tartibga solish moliyaviy munosabatlarning huquqiy asosini mustahkamlovchi muhim bosqich hisoblanadi. Inventarizatsiya faqat mavjudlikni aniqlash bilan yakunlanmasdan, balki aniqlangan tafovutlarning sabablarini huquqiy va iqtisodiy jihatdan asoslash, ularni hisobda toʻgʻri aks ettirish hamda tegishli javobgarlik choralarini belgilashni talab qiladi. Aynan shu bosqichda rahbar va buxgalteriya xizmatining professional darajasi namoyon bo‘ladi. Inventarizatsiya natijasida aniqlangan farqlar, avvalo, buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan haqiqiy holat o‘rtasidagi tafovutlar sifatida baholanadi. Ushbu tafovutlar uch asosiy guruhga bo‘linadi: kamomad, ortiqcha va hujjatlashtirishdagi xatolar natijasida yuzaga kelgan nomuvofiqliklar. Har bir holat bo‘yicha alohida huquqiy tartib va hisobga olish mexanizmi mavjud bo‘lib, ularni bir xil yondashuv bilan hal etish mumkin emas. Kamomad — bu inventarizatsiya jarayonida aniqlangan, ammo buxgalteriya hisobida mavjud deb ko‘rsatilgan pul mablag‘lari, asosiy vositalar yoki tovar-moddiy zaxiralarning haqiqiy mavjud emasligi holatidir. Kamomad aniqlanganda, inventarizatsiya komissiyasi, eng avvalo, uning sabablarini aniqlashi shart. Kamomad hujjatlashtirishdagi xato, noto‘g‘ri hisob yuritish, normativ yo‘qotishlar yoki moddiy javobgar shaxsning aybi bilan yuzaga kelgan bo‘lishi mumkin. Sabab aniqlanmasdan turib kamomadni hisobdan chiqarish yoki moddiy javobgarlik yuklash qonuniy hisoblanmaydi.Agar kamomad normativ yo‘qotishlar doirasida yuzaga kelgan bo‘lsa (masalan, oziq-ovqat mahsulotlarining tabiiy kamayishi), u amaldagi meʼyorlar asosida xarajatlarga kiritiladi va buxgalteriya hisobida tegishli tartibda rasmiylashtiriladi. Bunda normativ hujjatlarga qatʼiy amal qilinishi shart. Meʼyordan ortiq yo‘qotishlar esa avtomatik tarzda moddiy javobgarlik masalasini keltirib chiqaradi.Kamomad moddiy javobgar shaxs aybi bilan aniqlangan hollarda, u bilan yozma tushuntirish xati olinadi va kamomad summasi qonunchilikda belgilangan tartibda undiriladi. Moddiy javobgarlikni qo‘llashda Mehnat kodeksi va moliyaviy qonunchilik normalari asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu jarayonda xodimning huquqlari buzilmasligi, barcha hujjatlar to‘liq va qonuniy rasmiylashtirilishi talab etiladi.
Ortiqcha — bu inventarizatsiya vaqtida aniqlangan, ammo buxgalteriya hisobida aks ettirilmagan pul mablag‘lari yoki moddiy boyliklardir. Ortiqcha aniqlanganda, ularning kelib chiqish sabablari aniqlanadi. Ko‘pincha ortiqcha noto‘g‘ri hujjatlashtirish, kechiktirilgan hisobga olish yoki texnik xatolar natijasida yuzaga keladi. Huquqiy jihatdan, aniqlangan ortiqcha MTT balansiga daromad sifatida qabul qilinadi va buxgalteriya hisobida tegishli schyotlarda aks ettiriladi. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan farqlarni tartibga solishda hujjatlashtirish qoidalari alohida ahamiyatga ega. Har bir kamomad yoki ortiqcha inventarizatsiya dalolatnomasi, solishtirma vedomostlar va komissiya xulosasi bilan rasmiylashtiriladi. Ushbu hujjatlarda farq miqdori, aniqlangan sana, sabablar va taklif etilgan choralar aniq ko‘rsatiladi. Hujjatlarning to‘liq rasmiylashtirilishi moliyaviy nazorat organlari oldida huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi.Inventarizatsiya farqlarini tartibga solishda buxgalteriya hisobida aks ettirish tartibi ham muhim hisoblanadi. Aniqlangan farqlar hisobot davrida tegishli schyotlarda qayd etilib, moliyaviy hisobotlarda to‘liq aks ettiriladi. Agar farqlar keyingi davrlarda aniqlansa, ular aniqlangan davr hisobida aks ettiriladi. Ushbu tamoyil moliyaviy hisobotlarning haqqoniyligi va solishtirilishini taʼminlaydi. Farqlarni tartibga solishda rahbarning boshqaruv qarori muhim rol o‘ynaydi. Inventarizatsiya komissiyasi xulosasi asosida rahbar buyruq chiqaradi va unda kamomad yoki ortiqchani hisobga olish, moddiy javobgarlik choralarini qo‘llash yoki boshqa tashkiliy choralarni belgilaydi. Rahbar qarori huquqiy kuchga ega bo‘lib, u moliyaviy va mehnat munosabatlariga bevosita taʼsir ko‘rsatadi. Inventarizatsiya farqlarini tartibga solish jarayoni profilaktik ahamiyatga ham ega. Aniqlangan kamomadlar va ortiqchalar moliyaviy boshqaruvdagi zaif nuqtalarni ochib beradi. Ushbu maʼlumotlar asosida rahbar ichki nazorat tizimini kuchaytirish, hisob yuritish tartiblarini takomillashtirish va moddiy javobgar shaxslar bilan ishlashni yaxshilash bo‘yicha choralar ko‘radi. Bu yondashuv kelgusida shunga o‘xshash holatlarning oldini olishga xizmat qiladi.Zamonaviy sharoitda inventarizatsiya farqlarini tartibga solishda raqamli hisob tizimlari va avtomatlashtirilgan nazorat mexanizmlaridan foydalanish samaradorlikni oshiradi. Elektron hujjatlar, avtomatik solishtirish va real vaqt monitoringi xatolarni tez aniqlash va ularni tezkor tartibga solish imkonini beradi. Biroq bu jarayonlar ham huquqiy meʼyorlar doirasida amalga oshirilishi shart.Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida inventarizatsiya jarayonida aniqlangan farqlarni tartibga solishda “aybni aniqlashdan ko‘ra tizimni tahlil qilish” tamoyiliga asoslangan yondashuv tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, farqlar ko‘pincha shaxsiy beparvolikdan ko‘ra, hisob yuritish tizimidagi nomukammalliklar, vazifalarning noto‘g‘ri taqsimlanishi yoki ichki nazorat mexanizmlarining yetarli darajada ishlamasligi natijasida yuzaga keladi. Shu sababli inventarizatsiya farqlarini tartibga solish jarayonida faqat jazolash emas, balki boshqaruv tizimini takomillashtirishga qaratilgan qarorlar qabul qilinadi.Inventarizatsiya farqlarini tahlil qilishda vaqt omilini baholash muhim professional jihat hisoblanadi. Yaʼni farq qaysi davrda, qaysi operatsiyalar natijasida yuzaga kelgani aniqlanadi. Agar farq bir necha hisobot davrlariga taalluqli bo‘lsa, uni faqat joriy davr xarajati yoki daromadi sifatida ko‘rish noto‘g‘ri hisoblanadi. Bunday holatlarda farqlarni retrospektiv tahlil qilish va ularning moliyaviy hisobotlarga taʼsirini qayta baholash talab etiladi. Bu yondashuv moliyaviy axborotlarning ishonchliligini oshiradi.MTTlarda inventarizatsiya farqlarini tartibga solishda hujjatlar aylanishi tezligi va sifati ham muhim rol o‘ynaydi. Ko‘plab holatlarda farqlar real kamomad yoki ortiqcha emas, balki hujjatlarning kechiktirib topshirilishi yoki noto‘g‘ri rasmiylashtirilishi sababli yuzaga keladi. Shu bois, inventarizatsiya natijalariga asoslangan qarorlar qabul qilinayotganda hujjatlarning aylanish jarayoni ham kompleks tarzda tahlil qilinadi va zarur hollarda ichki tartib-qoidalar qayta ko‘rib chiqiladi.Inventarizatsiya farqlarini tartibga solishda funksional masʼuliyat chegaralarini qayta belgilash amaliy ahamiyatga ega. Agar bir xil xodim bir vaqtning o‘zida qabul qilish, saqlash va hisob yuritish funksiyalarini bajarayotgan bo‘lsa, bu holat xatolar va suiisteʼmolliklar ehtimolini oshiradi. Inventarizatsiya natijalari ushbu xavflarni aniqlash va masʼuliyatni qayta taqsimlash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu yondashuv moliyaviy nazoratning samaradorligini oshiradi.Farqlarni tartibga solishda iqtisodiy maqsadga muvofiqlik mezoni ham hisobga olinadi. Ayrim hollarda aniqlangan kamomad summasini undirish xarajatlari (sud jarayonlari, ekspertiza, vaqt yo‘qotish) uning iqtisodiy qiymatidan yuqori bo‘lishi mumkin. Bunday vaziyatlarda rahbar huquqiy meʼyorlar doirasida iqtisodiy jihatdan eng maqbul yechimni tanlaydi. Bu yondashuv byudjet mablag‘laridan oqilona foydalanish tamoyiliga mos keladi.Inventarizatsiya farqlarini boshqarishda psixologik va jamoaviy omillar ham eʼtibordan chetda qolmasligi lozim. Keskin jazolashga asoslangan yondashuv xodimlar orasida qo‘rquv muhitini shakllantirishi, axborotni yashirishga olib kelishi mumkin. Shu sababli zamonaviy boshqaruvda inventarizatsiya natijalari ochiq muhokama qilinadi, xodimlarga xatolar sabablari tushuntiriladi va ularni bartaraf etish bo‘yicha jamoaviy yechimlar ishlab chiqiladi. Bu yondashuv moliyaviy madaniyatni rivojlantirishga xizmat qiladi.Inventarizatsiya farqlarini tartibga solishda risklarni hujjatlashtirish amaliyoti ham muhim hisoblanadi. Aniqlangan har bir farq potensial risk sifatida qayd etilib, u bo‘yicha oldini olish choralarini belgilash tavsiya etiladi. Masalan, oziq-ovqat zaxiralari bo‘yicha aniqlangan farqlar kelgusida saqlash sharoitlarini yaxshilash, yetkazib berish jadvalini qayta ko‘rib chiqish yoki nazorat mexanizmlarini kuchaytirishga olib kelishi mumkin.Zamonaviy sharoitda inventarizatsiya farqlarini tartibga solish jarayoni integratsiyalashgan nazorat tizimining bir qismi sifatida qaralmoqda. Yaʼni inventarizatsiya natijalari ichki audit, moliyaviy monitoring va tashqi tekshiruvlar bilan uzviy bog‘lanadi. Bu yondashuv alohida-alohida nazorat tadbirlarining takrorlanishini kamaytiradi va resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi.
3.Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida moliyaviy mablagʻlarni yuritishni avtomatlashtirilgan tizimi, tezkor maʼlumotlardan foydalana olish; sarf-xarajatlarini rejalashtirish
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida (MTT) moliyaviy mablagʻlarni samarali boshqarish zamonaviy sharoitda avtomatlashtirilgan moliyaviy boshqaruv tizimlarisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Avtomatlashtirilgan tizimlar moliyaviy hisob, rejalashtirish, nazorat va tahlil jarayonlarini yagona axborot makonida birlashtirib, rahbar va masʼul xodimlarga tezkor, aniq va ishonchli maʼlumotlardan foydalanish imkonini beradi. Bu esa moliyaviy qarorlar sifatini oshiradi va byudjet mablag‘laridan oqilona foydalanishni taʼminlaydi.MTTlarda moliyaviy mablagʻlarni yuritishni avtomatlashtirish, avvalo, buxgalteriya hisobi, smeta ijrosi va to‘lov jarayonlarini raqamlashtirishni nazarda tutadi. Avtomatlashtirilgan tizimlar orqali pul mablag‘lari harakati, shartnomalar bo‘yicha majburiyatlar, to‘lov topshiriqlari va moliyaviy qoldiqlar real vaqt rejimida kuzatib boriladi. Bu yondashuv inson omili bilan bog‘liq xatolarni kamaytiradi hamda hujjatlarning aniqligi va izchilligini taʼminlaydi.Moliyaviy mablag‘larni avtomatlashtirilgan tizimda yuritishning muhim afzalliklaridan biri — tezkor maʼlumotlardan foydalanish imkoniyatidir. Anʼanaviy qog‘oz hujjatlar asosida ishlashda moliyaviy holatni tahlil qilish vaqt talab etadi. Avtomatlashtirilgan tizimda esa rahbar istalgan vaqtda smeta ijrosi, xarajatlar dinamikasi, qoldiq mablag‘lar va majburiyatlar to‘g‘risida aniq maʼlumot olishi mumkin. Bu holat boshqaruv qarorlarini kechiktirmasdan qabul qilishga xizmat qiladi.MTTlarda tezkor moliyaviy axborotlardan foydalanish boshqaruv moslashuvchanligini oshiradi. Masalan, rejalashtirilmagan xarajatlar yuzaga kelganda yoki muayyan yo‘nalish bo‘yicha mablag‘ yetishmovchiligi sezilganda, rahbar mavjud maʼlumotlar asosida tezkor qayta rejalashtirish choralarini ko‘rishi mumkin. Bu yondashuv moliyaviy barqarorlikni saqlashda muhim ahamiyatga ega.Avtomatlashtirilgan tizimlar MTTlarda sarf-xarajatlarni rejalashtirish sifatini ham sezilarli darajada yaxshilaydi. Xarajatlarni rejalashtirishda avvalgi davr maʼlumotlari, real ijro ko‘rsatkichlari va prognozlar asosida aniq hisob-kitoblar amalga oshiriladi. Tizim xarajatlar strukturasini tahlil qilish, ustuvor yo‘nalishlarni aniqlash va mablag‘lardan foydalanish samaradorligini baholash imkonini beradi. Natijada rejalashtirish jarayoni subyektiv taxminlarga emas, balki aniq raqamli tahlilga asoslanadi.MTTlarda sarf-xarajatlarni avtomatlashtirilgan rejalashtirish jarayonida bolalar soni, shtat jadvali, ovqatlantirish normalari, kommunal xizmatlar va xo‘jalik ehtiyojlari kabi asosiy omillar kompleks tarzda hisobga olinadi. Tizim orqali har bir xarajat yo‘nalishi bo‘yicha rejalashtirilgan va amaldagi ko‘rsatkichlar solishtiriladi, farqlar aniqlanadi va ularning sabablari tahlil qilinadi. Bu jarayon moliyaviy intizomni mustahkamlashga xizmat qiladi.Avtomatlashtirilgan tizimlarning yana bir muhim jihati — moliyaviy nazorat va shaffoflikni kuchaytirishdir. Har bir moliyaviy operatsiya elektron qayd etilishi sababli, mablag‘lardan foydalanish jarayoni to‘liq izlenadi. Bu holat ichki va tashqi tekshiruvlar uchun qulaylik yaratadi hamda korrupsiyaviy xavflarni kamaytiradi. Shaffoflikning oshishi esa ota-onalar, jamoatchilik va yuqori tashkilotlar ishonchini mustahkamlaydi.MTTlarda moliyaviy mablag‘larni avtomatlashtirilgan tizimda yuritish rahbar va buxgalteriya xodimlaridan yangi kompetensiyalarni talab etadi. Moliyaviy axborot tizimlaridan samarali foydalanish, tahliliy hisobotlarni o‘qish va ular asosida qaror qabul qilish zamonaviy rahbar uchun zarur ko‘nikmaga aylanmoqda. Shu bois, avtomatlashtirish jarayoni xodimlarning malakasini oshirish bilan uzviy bog‘liq holda olib borilishi lozim.Avtomatlashtirilgan moliyaviy boshqaruv tizimlari MTTlarda strategik rejalashtirishni qo‘llab-quvvatlovchi vosita sifatida ham xizmat qiladi. Ular orqali uzoq muddatli moliyaviy prognozlar tuziladi, rivojlanish loyihalarining moliyaviy taʼminoti baholanadi va resurslarni optimal taqsimlash imkoniyati yaratiladi. Bu esa maktabgacha taʼlim tashkilotining barqaror rivojlanishiga zamin yaratadi.Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida avtomatlashtirilgan moliyaviy boshqaruv tizimlarini joriy etish jarayonida maʼlumotlarning integratsiyasi alohida ahamiyat kasb etadi. Moliyaviy tizim faqat buxgalteriya hisobini yuritish bilan cheklanib qolmasdan, kadrlar hisoboti, ovqatlantirish, inventarizatsiya va shartnomaviy majburiyatlar tizimlari bilan o‘zaro bog‘lanishi lozim. Ushbu integratsiya moliyaviy qarorlarni qabul qilishda turli manbalardan keladigan axborotlar o‘rtasidagi tafovutlarni bartaraf etadi va yagona axborot makonini shakllantiradi.Avtomatlashtirilgan tizimlarda real vaqt monitoringi moliyaviy boshqaruv sifatini tubdan oshiradi. Rahbar har bir xarajat yo‘nalishi bo‘yicha belgilangan limitlarning bajarilishini doimiy ravishda kuzatib boradi. Agar maʼlum bir yo‘nalishda rejalashtirilgan ko‘rsatkichdan og‘ish kuzatilsa, tizim avtomatik tarzda ogohlantirish signalini shakllantiradi. Bu mexanizm moliyaviy intizomni kuchaytirish bilan birga, kechikkan boshqaruv qarorlarining oldini oladi.MTTlarda moliyaviy boshqaruvni avtomatlashtirishda prognozlash va ssenariylar asosida rejalashtirish imkoniyatlari kengayadi. Tizim turli moliyaviy ssenariylarni (masalan, bolalar sonining o‘zgarishi, narxlar oshishi, qo‘shimcha mablag‘ ajratilishi) modellashtirib, ularning smeta ijrosiga taʼsirini oldindan hisoblab beradi. Bu yondashuv rahbarga noaniqlik sharoitida ham asoslangan va xatarlari hisobga olingan qarorlar qabul qilish imkonini yaratadi.Avtomatlashtirilgan moliyaviy boshqaruv tizimlarida sarf-xarajatlarni faoliyat natijalari bilan bog‘lash imkoniyati paydo bo‘ladi. Yaʼni xarajatlar faqat moliyaviy ko‘rsatkich sifatida emas, balki taʼlim sifati, bolalar salomatligi va xizmatlar samaradorligi bilan uzviy bog‘langan holda tahlil qilinadi. Masalan, ovqatlantirish xarajatlarining oshishi bolalar sog‘lig‘i ko‘rsatkichlariga qanday taʼsir ko‘rsatayotgani tizimli tahlil qilinadi. Bu yondashuv natijaga yo‘naltirilgan moliyaviy boshqaruvni shakllantiradi.MTTlarda avtomatlashtirilgan tizimlar decentralizatsiyalashgan boshqaruvni qo‘llab-quvvatlaydi. Yaʼni bo‘limlar yoki masʼul xodimlar o‘z vakolatlari doirasida moliyaviy maʼlumotlarga kirish imkoniga ega bo‘ladi, biroq bu kirish qatʼiy darajalangan va nazorat ostida bo‘ladi. Bu yondashuv bir tomondan tezkorlikni taʼminlasa, ikkinchi tomondan moliyaviy xavfsizlikni saqlab qoladi.Avtomatlashtirilgan tizimlarda maʼlumotlar xavfsizligi va uzluksizligi masalasi ham alohida dolzarblik kasb etadi. Moliyaviy axborotlar zaxira serverlarda saqlanadi, muntazam arxivlanadi va ruxsatsiz kirishdan himoyalanadi. Bu chora-tadbirlar texnik nosozliklar yoki inson omili sababli maʼlumotlar yo‘qolishining oldini oladi va moliyaviy boshqaruvning uzluksizligini taʼminlaydi.MTTlarda avtomatlashtirilgan moliyaviy tizimlar orqali ichki audit va o‘zini-o‘zi nazorat qilish mexanizmlari kuchayadi. Tizim moliyaviy operatsiyalarni avtomatik tahlil qilib, shubhali yoki meʼyordan chetga chiqqan holatlarni aniqlaydi. Bu mexanizm rahbar va moliya xodimlariga muammolarni erta bosqichda aniqlash va ularni bartaraf etish imkonini beradi.Avtomatlashtirilgan moliyaviy boshqaruv tizimlari MTTlarda boshqaruv madaniyatini ham o‘zgartiradi. Qarorlar shaxsiy tajriba yoki subyektiv qarashlarga emas, balki aniq raqamlar, tahlillar va prognozlarga asoslanadi. Bu holat jamoada professional yondashuvni mustahkamlaydi va moliyaviy savodxonlik darajasini oshiradi.