Mavzu- Maktabgacha taʼlim tashkilotlari moliyaviy munosabatlarning
huquqiy asoslari.

Reja

1.                   Maktabgacha taʼlim tashkilotlari moliyaviy munosabatlarning huquqiy asoslari.

2.                   Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida Byudjet hisobi standartlariga (BHS) muvofiq buxgalteriya hisobini tashkil qilish va yuritish tartib-qoidalari.

3.                   Maktabgacha taʼlim tashkiloti xarajatlar smetasi hamda shtat jadvalini tuzish va ijrosi hisobi.

1.Maktabgacha taʼlim tashkilotlari moliyaviy munosabatlarning huquqiy asoslari.

Maktabgacha taʼlim tashkilotlari moliyaviy munosabatlarining huquqiy asoslari — bu maktabgacha taʼlim tizimida moliyaviy resurslarni shakllantirish, taqsimlash, sarflash va nazorat qilish jarayonlarini tartibga soluvchi normativ-huquqiy mexanizmlar majmuasidir. Ushbu munosabatlar davlat siyosati, ijtimoiy masʼuliyat, shaffoflik va maqsadli sarflanish tamoyillariga asoslanadi. Maktabgacha taʼlim tashkiloti (MTT) moliyaviy jihatdan barqaror bo‘lmas ekan, taʼlim-tarbiya jarayonining sifati, moddiy-texnik baza, kadrlar salohiyati va bolalar farovonligini taʼminlash masalalari to‘liq hal etilmaydi. Shu sababli moliyaviy munosabatlarning huquqiy asoslarini chuqur anglash rahbar va masʼul xodimlar uchun strategik ahamiyatga ega.Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida moliyaviy munosabatlar, avvalo, davlat va jamiyat manfaatlarini uyg‘unlashtirishga qaratilgan huquqiy normalar orqali tartibga solinadi. Ushbu munosabatlarning asosi O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi hamda “Taʼlim to‘g‘risida”gi Qonun bilan belgilanadi. Mazkur hujjatlarda taʼlim sohasining davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi, taʼlim muassasalarini moliyalashtirish manbalari, taʼlim xizmatlarining ijtimoiy ahamiyati va davlat kafolatlari mustahkamlangan. Ayniqsa, maktabgacha taʼlimning uzluksiz taʼlim tizimidagi o‘rni eʼtirof etilib, ushbu bosqichni moliyaviy jihatdan barqaror taʼminlash davlatning ustuvor vazifalaridan biri sifatida belgilangan.MTTlar moliyaviy munosabatlarining huquqiy asoslari byudjet qonunchiligi bilan chambarchas bog‘liq. Davlat maktabgacha taʼlim tashkilotlari, asosan, davlat byudjeti mablag‘lari hisobidan moliyalashtiriladi. Bu jarayon O‘zbekiston Respublikasining Byudjet kodeksi asosida amalga oshiriladi. Byudjet kodeksida byudjet mablag‘larining shakllanishi, taqsimlanishi, ijrosi va nazorati aniq huquqiy mexanizmlar orqali belgilangan. MTTlar uchun ajratiladigan mablag‘lar maqsadli xarakterga ega bo‘lib, ularning asosiy qismi ish haqi, ijtimoiy ajratmalar, ovqatlantirish xarajatlari, kommunal to‘lovlar va moddiy-texnik taʼminotga yo‘naltiriladi. Mazkur mablag‘larning maqsadsiz sarflanishi qonun bilan qatʼiy taqiqlanadi va huquqiy javobgarlikni keltirib chiqaradi.Maktabgacha taʼlim tashkilotlarining moliyaviy munosabatlari davlat va nodavlat sektorlar kesimida turlicha huquqiy asosga ega. Davlat MTTlari davlat byudjeti doirasida qatʼiy meʼyorlar asosida faoliyat yuritsa, nodavlat MTTlar moliyaviy jihatdan ko‘proq mustaqillikka ega bo‘ladi. Nodavlat maktabgacha taʼlim tashkilotlarining moliyaviy munosabatlari fuqarolik-huquqiy shartnomalar, litsenziyalash talablari va soliq qonunchiligi asosida tartibga solinadi. Bunda ota-onalar to‘lovlari, homiylik mablag‘lari va boshqa qonuniy daromad manbalari asosiy moliyaviy resurs sifatida namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga, nodavlat MTTlar ham davlat tomonidan belgilangan sanitariya, taʼlim sifati va moliyaviy shaffoflik talablariga rioya etishi shart.MTTlar moliyaviy munosabatlarining huquqiy asoslarida mulkchilik munosabatlari ham muhim o‘rin tutadi. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarining mol-mulki davlat mulki, xususiy mulk yoki aralash shaklda bo‘lishi mumkin. Har bir holatda mulkdan foydalanish, uni saqlash va rivojlantirish bo‘yicha huquq va majburiyatlar aniq belgilangan. Davlat mulkiga tegishli MTTlarda mulkni tasarruf etish vakolatlari cheklangan bo‘lib, asosiy qarorlar yuqori turuvchi vakolatli organlar bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi. Bu holat moliyaviy intizomni taʼminlash va davlat manfaatlarini himoya qilishga xizmat qiladi.Moliyaviy munosabatlarning huquqiy asoslarida hisob va hisobot tizimi alohida ahamiyat kasb etadi. Maktabgacha taʼlim tashkilotlari buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotni belgilangan tartibda yuritishi shart. Hisobotlarning to‘g‘ri va o‘z vaqtida topshirilishi moliyaviy shaffoflikning asosiy ko‘rsatkichidir. Huquqiy jihatdan bu jarayon davlat moliyaviy nazorati organlari tomonidan tekshiriladi. Nazorat mexanizmlarining mavjudligi mablag‘lardan samarali foydalanish, korrupsiyaviy holatlarning oldini olish va moliyaviy barqarorlikni taʼminlashga xizmat qiladi.MTTlar moliyaviy munosabatlarining huquqiy asoslari ota-onalar bilan moliyaviy munosabatlarni ham qamrab oladi. Ota-onalar to‘lovlari miqdori, imtiyozlar, to‘lovlarni undirish tartibi va javobgarlik masalalari normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilangan. Bu munosabatlarda shaffoflik va adolat tamoyillari ustuvor hisoblanadi. Rahbar ota-onalar bilan moliyaviy masalalarda ochiq va tushunarli muloqot olib borishi, mablag‘larning qayerga sarflanayotgani haqida aniq maʼlumot berishi huquqiy madaniyatning muhim ko‘rinishidir.Shuningdek, maktabgacha taʼlim tashkilotlari moliyaviy munosabatlarining huquqiy asoslari mehnat munosabatlari bilan uzviy bog‘liq. Xodimlarga ish haqi to‘lash, rag‘batlantirish, ustamalar va kompensatsiyalar mehnat qonunchiligi asosida amalga oshiriladi. Moliyaviy resurslarning yetarli va qonuniy taqsimlanishi kadrlar barqarorligini taʼminlaydi va pedagoglarning kasbiy motivatsiyasini oshiradi.Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida moliyaviy munosabatlarning huquqiy jihatdan tartibga solinishi faqat mablag‘ ajratish va sarflash bilan cheklanmaydi, balki moliyaviy boshqaruv madaniyatini shakllantirish, resurslardan samarali foydalanish va uzoq muddatli barqarorlikni taʼminlashga xizmat qiladi. Shu nuqtayi nazardan, moliyaviy munosabatlar huquqiy asoslarining yana bir muhim jihati — bu moliyaviy rejalashtirish va prognozlashning qonuniy mexanizmlaridir.MTTlarda moliyaviy rejalashtirish huquqiy jihatdan tasdiqlangan smeta asosida amalga oshiriladi. Smeta — bu faqat xarajatlar ro‘yxati emas, balki tashkilot faoliyatining moliyaviy modeli hisoblanadi. Huquqiy normalarga ko‘ra, smeta real ehtiyojlarga mos, iqtisodiy asoslangan va ijtimoiy yo‘naltirilgan bo‘lishi shart. Maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbari smetani shakllantirishda bolalar soni, ovqatlantirish meʼyorlari, xodimlar shtati, binoning texnik holati va rivojlanish istiqbollarini inobatga olishi majburiydir. Bu talablar bajarilmasa, moliyaviy intizom buziladi va huquqiy javobgarlik yuzaga keladi.Moliyaviy munosabatlarning huquqiy asoslarida davlat-xususiy sheriklik (DXSh) mexanizmlari ham tobora muhim o‘rin egallamoqda. Maktabgacha taʼlim tizimida DXSh asosida tashkil etilgan loyihalar davlat tomonidan huquqiy kafolatlar bilan qo‘llab-quvvatlanadi. Bunda moliyaviy munosabatlar shartnoma asosida tartibga solinib, tomonlarning huquq va majburiyatlari aniq belgilanadi. Bu mexanizm infratuzilmani rivojlantirish, yangi MTTlar ochish va xizmatlar sifatini oshirishda muhim moliyaviy manba sifatida xizmat qiladi.Shuningdek, MTTlarda moliyaviy munosabatlarning huquqiy asoslarida homiylik va grant mablag‘laridan foydalanish tartibi alohida ahamiyatga ega. Homiylik mablag‘lari faqat qonuniy asosda, maqsadli yo‘nalishda va ochiq hisob-kitob orqali sarflanishi shart. Ushbu mablag‘larning noto‘g‘ri yoki yashirin tarzda ishlatilishi moliyaviy huquqbuzarlik sifatida baholanadi. Shu bois, rahbar homiylik mablag‘larini qabul qilish va sarflashda alohida hisob yuritishi, jamoatchilik va ota-onalar oldida ochiqlikni taʼminlashi lozim.Moliyaviy munosabatlarning huquqiy asoslarida ichki moliyaviy nazorat va audit tizimi ham muhim o‘rin tutadi. Ichki nazorat — bu faqat tekshiruv emas, balki moliyaviy xatolarni oldindan aniqlash va ularning oldini olishga qaratilgan boshqaruv mexanizmidir. Huquqiy jihatdan ichki nazorat rahbarning bevosita masʼuliyatiga yuklatiladi. Agar rahbar moliyaviy nazoratni eʼtiborsiz qoldirsa, bu holat xizmat vazifalarini lozim darajada bajarmaslik sifatida baholanadi.MTTlarda moliyaviy munosabatlarning huquqiy asoslarida raqamli moliyaviy boshqaruv ham tobora keng joriy etilmoqda. Elektron to‘lovlar, raqamli hisob-kitob tizimlari va avtomatlashtirilgan moliyaviy hisobotlar qonuniylik va shaffoflikni kuchaytiradi. Raqamli tizimlardan foydalanish huquqiy jihatdan belgilangan talablar asosida amalga oshiriladi va bu jarayon moliyaviy intizomni mustahkamlaydi.Yana bir muhim jihat — ijtimoiy adolat va moliyaviy tenglik tamoyilidir. Huquqiy normalarga ko‘ra, maktabgacha taʼlim tashkilotlarida moliyaviy munosabatlar bolalarning ijtimoiy holatidan qat’i nazar, teng imkoniyatlar yaratishga xizmat qilishi kerak. Imtiyozli toifalarga mansub bolalar uchun belgilangan moliyaviy yengilliklar aynan shu tamoyil asosida joriy etiladi. Bu holat moliyaviy munosabatlarning ijtimoiy yo‘naltirilganligini ko‘rsatadi.Shuningdek, moliyaviy munosabatlarning huquqiy asoslari javobgarlik va intizom masalasini ham o‘z ichiga oladi. Mablag‘lardan noto‘g‘ri foydalanish, hujjatlarni soxtalashtirish yoki maqsadsiz xarajatlar moliyaviy, maʼmuriy yoki jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi. Shu sababli, MTT rahbari moliyaviy qarorlar qabul qilishda nafaqat iqtisodiy, balki huquqiy oqibatlarni ham chuqur tahlil qilishi zarur.

2.Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida Byudjet hisobi standartlariga (BHS) muvofiq buxgalteriya hisobini tashkil qilish va yuritish tartib-qoidalari.

Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida (MTT) buxgalteriya hisobini Byudjet hisobi standartlariga (BHS) muvofiq tashkil etish va yuritish moliyaviy munosabatlarning huquqiy asosini tashkil etuvchi eng muhim yo‘nalishlardan biridir. BHS talablari davlat byudjeti mablag‘lari hisobidan faoliyat yurituvchi tashkilotlarda moliyaviy operatsiyalarni qonuniylik, shaffoflik, aniqlik va javobgarlik tamoyillari asosida amalga oshirishni taʼminlashga qaratilgan. Maktabgacha taʼlim tizimida buxgalteriya hisobi nafaqat moliyaviy axborotni qayd etish, balki mablag‘lardan maqsadli va samarali foydalanishni taʼminlovchi boshqaruv vositasi sifatida ham namoyon bo‘ladi.BHSga muvofiq buxgalteriya hisobini tashkil qilish, avvalo, huquqiy meʼyorlarga qatʼiy rioya etishni talab etadi. MTTlarda buxgalteriya hisobi O‘zbekiston Respublikasining byudjet qonunchiligi, byudjet hisobi standartlari, moliya organlari tomonidan tasdiqlangan yo‘riqnomalar va uslubiy ko‘rsatmalar asosida yuritiladi. Ushbu normativ-huquqiy hujjatlar maktabgacha taʼlim tashkilotida moliyaviy operatsiyalarning yagona tartibda hisobga olinishi, moliyaviy maʼlumotlarning solishtirilishi va davlat moliyaviy nazorati uchun ochiq bo‘lishini kafolatlaydi.MTTlarda buxgalteriya hisobini tashkil etishning asosiy talabi — byudjet va byudjetdan tashqari mablag‘larning alohida hisobini yuritishdir. Byudjet hisobi standartlariga ko‘ra, davlat byudjeti hisobidan ajratilgan mablag‘lar va byudjetdan tashqari tushumlar (ota-onalar to‘lovlari, homiylik mablag‘lari, grantlar) alohida manbalar sifatida hisobga olinadi. Bu talab mablag‘larning kelib chiqishi va sarflanishini aniq kuzatish, ularni aralashtirib yubormaslik va maqsadsiz xarajatlarning oldini olishga xizmat qiladi.BHSga muvofiq buxgalteriya hisobining muhim tarkibiy qismi — birlamchi hujjatlar bilan ishlash tartibidir. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida har bir moliyaviy operatsiya tegishli birlamchi hujjatlar bilan rasmiylashtirilishi shart. Bunga to‘lov topshiriqnomalari, hisob-fakturalar, shartnomalar, dalolatnomalar, ish haqi vedomostlari va boshqa moliyaviy hujjatlar kiradi. Birlamchi hujjatlar qonuniy kuchga ega bo‘lib, ular asosida buxgalteriya yozuvlari amalga oshiriladi. Hujjatlarning to‘g‘ri va o‘z vaqtida rasmiylashtirilishi buxgalteriya hisobining ishonchliligini taʼminlaydi.MTTlarda buxgalteriya hisobini yuritishda hisobvaraqlar rejasiga rioya qilish alohida ahamiyatga ega. Byudjet hisobi standartlari bilan tasdiqlangan hisobvaraqlar rejasi asosida har bir moliyaviy operatsiya tegishli schyotlarda aks ettiriladi. Bu tizim moliyaviy axborotni tartibga soladi, xarajatlar va daromadlarni guruhlash imkonini beradi hamda moliyaviy tahlil uchun zarur maʼlumotlar bazasini yaratadi. Hisobvaraqlar rejasiga rioya qilinmasligi moliyaviy intizom buzilishi sifatida baholanadi.BHSga muvofiq buxgalteriya hisobini yuritishda xarajatlarni hisobga olish va tasniflash tartibi muhim o‘rin tutadi. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida xarajatlar iqtisodiy mazmuniga ko‘ra aniq tasniflanadi: ish haqi va unga tenglashtirilgan to‘lovlar, ovqatlantirish xarajatlari, kommunal xizmatlar, dori-darmonlar, xo‘jalik xarajatlari va boshqa yo‘nalishlar. Har bir xarajat turi tasdiqlangan smeta doirasida va belgilangan meʼyorlarga muvofiq amalga oshirilishi shart. Bu talab mablag‘larning maqsadli sarflanishini taʼminlaydi.MTTlarda BHSga muvofiq buxgalteriya hisobining yana bir muhim jihati — aktivlar va majburiyatlarni hisobga olishdir. Tashkilot balansida aks ettiriladigan asosiy vositalar, inventarlar, oziq-ovqat mahsulotlari va boshqa moddiy boyliklar belgilangan tartibda baholanadi va hisobga olinadi. Asosiy vositalar amortizatsiyasi, inventarlarning harakati va ombor hisobi byudjet hisobi standartlari talablariga muvofiq yuritiladi. Bu jarayon mol-mulkni saqlash, undan oqilona foydalanish va talon-toroj holatlarining oldini olishga xizmat qiladi.

BHSga muvofiq buxgalteriya hisobini yuritishda hisobotlarni tuzish va taqdim etish alohida masʼuliyat talab qiladi. Maktabgacha taʼlim tashkilotlari belgilangan muddatlarda moliyaviy va byudjet hisobotlarini tayyorlab, tegishli moliya organlariga taqdim etishi shart. Hisobotlarda mablag‘larning kelib tushishi, sarflanishi, qoldiqlari va majburiyatlar holati aniq aks ettiriladi. Hisobotlarning ishonchliligi rahbar va bosh buxgalterning shaxsiy javobgarligi ostida bo‘ladi.MTTlarda buxgalteriya hisobini tashkil etishda rahbar va buxgalter o‘rtasidagi vakolatlar taqsimoti ham muhim huquqiy ahamiyatga ega. Rahbar moliyaviy intizom va qonuniylik uchun umumiy javobgar bo‘lsa, buxgalter buxgalteriya hisobining to‘g‘ri yuritilishi va hisobotlarning haqqoniyligi uchun masʼuldir. Ushbu vakolatlar aniq belgilangan bo‘lib, ularning buzilishi moliyaviy huquqbuzarlik sifatida baholanadi.Zamonaviy sharoitda MTTlarda buxgalteriya hisobini raqamli axborot tizimlari orqali yuritish BHS talablari doirasida amalga oshirilmoqda. Elektron buxgalteriya dasturlari hisob jarayonlarini avtomatlashtiradi, inson omili taʼsirini kamaytiradi va moliyaviy maʼlumotlarning aniqligini oshiradi. Raqamli hisob tizimlaridan foydalanish ham huquqiy jihatdan tartibga solinib, axborot xavfsizligi va maʼlumotlarning daxlsizligini taʼminlashni talab etadi.Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida Byudjet hisobi standartlariga muvofiq buxgalteriya hisobini yuritish jarayonida masʼuliyatning shaxsiylashtirilishi muhim huquqiy tamoyil hisoblanadi. Amaldagi meʼyorlarga ko‘ra, har bir moliyaviy operatsiya aniq mansabdor shaxs masʼuliyati ostida amalga oshirilishi lozim. Bu yondashuv moliyaviy intizomni kuchaytiradi, qarorlar uchun javobgarlikni aniqlashtiradi va “kollektiv javobgarlik” niqobi ostida qonunbuzarliklarning oldini oladi. Ayniqsa, xarajatlarni tasdiqlash, shartnomalar tuzish va to‘lovlarni amalga oshirish jarayonida vakolatlar chegarasining aniq belgilanishi BHS talablarining muhim jihatidir.BHS asosida buxgalteriya hisobini yuritishda majburiyatlarni oldindan hisobga olish (akkumulatsiya prinsipi) ham alohida ahamiyat kasb etadi. MTTlarda kelgusida amalga oshirilishi lozim bo‘lgan, biroq hisobot davrida to‘liq bajarilmagan majburiyatlar moliyaviy hisobda aks ettirilishi shart. Masalan, yetkazib berilgan, ammo hali to‘lanmagan oziq-ovqat mahsulotlari yoki bajarilgan, lekin to‘lov amalga oshirilmagan xizmatlar bo‘yicha majburiyatlar alohida hisobga olinadi. Bu tamoyil moliyaviy holatni sunʼiy ravishda “yaxshilab ko‘rsatish”ning oldini oladi va real moliyaviy holatni aks ettiradi.MTTlarda buxgalteriya hisobini BHS asosida yuritishda ovqatlantirish xarajatlari hisobining huquqiy aniqligi alohida talab etiladi. Ovqatlantirish maktabgacha taʼlim tashkilotlarida eng yirik va ijtimoiy masʼuliyatli xarajat yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Shu sababli oziq-ovqat mahsulotlarining qabul qilinishi, saqlanishi, hisobdan chiqarilishi va sarflanishi bo‘yicha hisob jarayonlari qatʼiy hujjatlashtiriladi. Meʼyorlardan chetga chiqish, mahsulotlarni asossiz hisobdan chiqarish yoki normadan ortiq sarflash BHS talablariga zid bo‘lib, moliyaviy huquqbuzarlik sifatida baholanadi.BHSga muvofiq buxgalteriya hisobini yuritishda ichki hujjatlar tizimi ham muhim o‘rin tutadi. MTT rahbari tomonidan tasdiqlangan ichki moliyaviy yo‘riqnomalar, buyruqlar va tartiblar byudjet hisobi standartlarini amaliyotga joriy etish vositasi hisoblanadi. Ushbu ichki hujjatlar hisob jarayonlarini bir xil talqin qilish, xodimlar faoliyatini muvofiqlashtirish va moliyaviy xatolarning oldini olishga xizmat qiladi. Huquqiy jihatdan ichki hujjatlar davlat meʼyorlariga zid bo‘lmasligi shart.BHS asosida buxgalteriya hisobini yuritishda inventarizatsiya jarayoni alohida huquqiy ahamiyatga ega. MTTlarda moddiy boyliklar, pul mablag‘lari va majburiyatlar belgilangan muddatlarda inventarizatsiyadan o‘tkaziladi. Inventarizatsiya natijalari bo‘yicha aniqlangan kamomad yoki ortiqchaliklar huquqiy tartibda rasmiylashtiriladi va tegishli choralar ko‘riladi. Bu jarayon moliyaviy hisobotlarning haqqoniyligini taʼminlaydi hamda mulkni asrash mexanizmi sifatida xizmat qiladi.MTTlarda BHSga muvofiq buxgalteriya hisobini yuritishda smeta ijrosi monitoringi muhim boshqaruv vositasi hisoblanadi. Smetada ko‘zda tutilgan har bir xarajat yo‘nalishi bo‘yicha ijro doimiy tahlil qilinadi. Agar rejalashtirilgan va amaldagi xarajatlar o‘rtasida tafovut yuzaga kelsa, uning sabablarini huquqiy va iqtisodiy jihatdan asoslash talab etiladi. Bu jarayon moliyaviy boshqaruvda rejalashtirish va nazorat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni taʼminlaydi.

BHS talablariga muvofiq buxgalteriya hisobini yuritishda korrupsiyaviy xavflarni kamaytirish mexanizmlari ham muhim o‘rin egallaydi. Moliyaviy operatsiyalarning hujjatlashtirilganligi, raqamli tizimlar orqali nazorat qilinishi, bir nechta bosqichli tasdiqlash mexanizmlarining mavjudligi korrupsiyaviy holatlarning oldini olishga xizmat qiladi. Bu jihat maktabgacha taʼlim tizimida moliyaviy ishonchlilikni oshiradi.Shuningdek, BHS asosida buxgalteriya hisobini yuritishda rahbarning moliyaviy savodxonligi muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. Rahbar buxgalteriya hisobining asosiy tamoyillarini tushunmasa, moliyaviy qarorlar sifati pasayadi va huquqiy xatolar yuzaga keladi. Shu sababli zamonaviy MTT rahbari moliyaviy hujjatlar, hisobotlar va smeta ijrosini tahlil qila oladigan darajada tayyorgarlikka ega bo‘lishi lozim.

3. Maktabgacha taʼlim tashkiloti xarajatlar smetasi hamda shtat jadvalini tuzish va ijrosi hisobi

Maktabgacha taʼlim tashkilotida (MTT) xarajatlar smetasini va shtat jadvalini tuzish hamda ularning ijrosini hisobga olish moliyaviy boshqaruvning eng masʼuliyatli va strategik yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu jarayonlar nafaqat mablag‘larning qayerga va qanday sarflanishini belgilaydi, balki taʼlim-tarbiya jarayonining barqarorligi, kadrlar taʼminoti, bolalar salomatligi va tashkilotning umumiy faoliyat samaradorligiga bevosita taʼsir ko‘rsatadi. Shu sababli smeta va shtat jadvali huquqiy-meʼyoriy talablarga qatʼiy amal qilgan holda, chuqur iqtisodiy tahlil asosida va real ehtiyojlardan kelib chiqib ishlab chiqilishi lozim.MTT xarajatlar smetasi — bu maʼlum byudjet davri uchun rejalashtirilgan barcha moliyaviy xarajatlarning asoslangan va tasdiqlangan hujjatidir. Smeta tashkilot faoliyatining moliyaviy rejasini ifodalaydi va byudjet hisobi standartlari, byudjet qonunchiligi hamda soha bo‘yicha tasdiqlangan meʼyorlar asosida tuziladi. Smetani tuzishda asosiy tamoyillar sifatida maqsadlilik, iqtisodiy asoslanganlik, shaffoflik va tejamkorlik eʼtirof etiladi. Har bir xarajat turi aniq vazifaga yo‘naltirilgan bo‘lishi va MTTning ustav faoliyatiga xizmat qilishi shart.Xarajatlar smetasini shakllantirish jarayoni tahliliy bosqichdan boshlanadi. Bu bosqichda o‘tgan moliya yilidagi smeta ijrosi, real xarajatlar, mavjud muammolar va ortiqcha sarflar chuqur o‘rganiladi. Bolalar soni, guruhlar tarkibi, ovqatlantirish meʼyorlari, bino-inshootlarning texnik holati, kommunal xarajatlar dinamikasi va xodimlar shtati tahlil qilinadi. Aynan ushbu tahlil keyingi davr uchun smetaning real va bajariladigan bo‘lishini taʼminlaydi. Tahlilsiz tuzilgan smeta moliyaviy nomutanosiblik va intizom buzilishiga olib kelishi mumkin.MTT smetasida xarajatlar iqtisodiy mazmuniga ko‘ra aniq tasniflanadi. Eng yirik xarajatlar guruhi ish haqi va unga tenglashtirilgan to‘lovlar bo‘lib, bu yo‘nalish kadrlar barqarorligi va pedagoglar motivatsiyasini taʼminlaydi. Ovqatlantirish xarajatlari bolalar salomatligi va xavfsizligi nuqtayi nazaridan alohida nazorat qilinadi. Shuningdek, kommunal xizmatlar, dori-darmonlar, xo‘jalik buyumlari, joriy taʼmirlash va boshqa xarajatlar smetada belgilangan meʼyorlar asosida rejalashtiriladi. Har bir xarajat bandi hujjat bilan asoslangan bo‘lishi shart.Xarajatlar smetasining huquqiy ahamiyati shundaki, u moliyaviy majburiyatlarni qabul qilish uchun yagona asos hisoblanadi. Smetada ko‘zda tutilmagan xarajatlarni amalga oshirish qonuniy hisoblanmaydi. Shu bois smeta MTT rahbari va yuqori turuvchi moliya organlari tomonidan belgilangan tartibda tasdiqlanadi. Tasdiqlangan smeta moliyaviy intizomni taʼminlovchi asosiy hujjat bo‘lib, barcha to‘lovlar aynan ushbu hujjat doirasida amalga oshiriladi.MTTda shtat jadvalini tuzish ham xarajatlar smetasi bilan bevosita bog‘liq jarayondir. Shtat jadvali tashkilotning kadrlar tuzilmasini, lavozimlar sonini, ularning ish haqi stavkalarini va fondini belgilovchi hujjat hisoblanadi. Shtat jadvali mehnat qonunchiligi, taʼlim sohasiga oid normativ hujjatlar va tasdiqlangan meʼyorlar asosida ishlab chiqiladi. Bu hujjat tashkilotning inson resurslarini rejalashtirishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi.Shtat jadvalini tuzishda bolalar soni va guruhlar sig‘imi asosiy mezon hisoblanadi. Har bir pedagogik va yordamchi lavozim real ehtiyojdan kelib chiqib belgilanadi. Ortikcha shtat birligi byudjet mablag‘larining samarasiz sarflanishiga, yetarli bo‘lmagan shtat esa taʼlim sifati pasayishiga olib keladi. Shu bois shtat jadvali muvozanatli va iqtisodiy jihatdan asoslangan bo‘lishi shart. Lavozimlar bo‘yicha ish haqi stavkalari amaldagi tarif setkalari va meʼyoriy hujjatlarga muvofiq belgilanadi.

Shtat jadvali ham smeta kabi tasdiqlangan tartibda kuchga kiradi va unda belgilangan ish haqi fondi smetaning asosiy qismini tashkil etadi. Shtat jadvalidagi har qanday o‘zgarish (lavozim qo‘shish, qisqartirish, stavkani o‘zgartirish) moliyaviy oqibatlarga ega bo‘lib, u faqat belgilangan huquqiy tartibda amalga oshirilishi mumkin. Bu talablar mehnat va moliya qonunchiligiga rioya etilishini taʼminlaydi.MTTda smeta va shtat jadvali ijrosi hisobi moliyaviy boshqaruvning doimiy nazorat bosqichidir. Ijro hisobi smetada rejalashtirilgan va amalda amalga oshirilgan xarajatlar o‘rtasidagi moslikni tahlil qilishga xizmat qiladi. Har bir oy, chorak va yil yakunida smeta ijrosi bo‘yicha hisobotlar tuziladi. Ushbu hisobotlarda rejalashtirilgan mablag‘lar, haqiqiy sarflar, tejab qolingan yoki ortiqcha sarflangan mablag‘lar ko‘rsatiladi.Smeta ijrosini hisobga olish jarayonida og‘ishlar tahlili muhim ahamiyatga ega. Agar ayrim yo‘nalishlar bo‘yicha xarajatlar rejalashtirilgandan oshib ketsa yoki kam bajarilsa, uning sabablari aniqlanadi va tegishli boshqaruv qarorlari qabul qilinadi. Bu tahlil kelgusida smeta tuzishda xatolarni kamaytirish va moliyaviy resurslardan yanada oqilona foydalanishga yordam beradi.Shtat jadvali ijrosining hisobi esa xodimlar bilan mehnat munosabatlarining qonuniyligini va ish haqi fondidan to‘g‘ri foydalanilishini nazorat qiladi. Amaldagi shtat jadvalidan chetga chiqib ish haqi to‘lash, ruxsatsiz ustamalar belgilash yoki vakant lavozimlar bo‘yicha noto‘g‘ri hisob-kitoblar moliyaviy huquqbuzarlik sifatida baholanadi. Shu bois buxgalteriya va rahbar shtat jadvali ijrosini muntazam nazorat qilishi shart.Zamonaviy sharoitda MTTlarda smeta va shtat jadvali ijrosi raqamli hisob va monitoring tizimlari orqali yuritilishi moliyaviy shaffoflikni sezilarli darajada oshiradi. Elektron hisobotlar, avtomatlashtirilgan tahlil va real vaqt rejimidagi monitoring moliyaviy xatolar va suv isteʼmolliklarning oldini olishga xizmat qiladi.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida xarajatlar smetasi va shtat jadvalini tuzish jarayonida normativ-me’yoriy yondashuv bilan bir qatorda risklarni boshqarish tamoyili ham muhim ahamiyat kasb etadi. Amaliyotda smeta faqat rejalashtirish hujjati emas, balki moliyaviy xatarlarni oldindan aniqlash va ularni yumshatish vositasi sifatida ham qaraladi. Masalan, energiya resurslari narxining oshishi, oziq-ovqat mahsulotlari yetkazib berishdagi uzilishlar yoki kadrlar almashinuvi kabi omillar smeta ijrosiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli professional rahbar smetani tuzishda zaxira va moslashuvchanlik elementlarini huquqiy doirada inobatga oladi.Smeta tuzishda yana bir muhim jihat — xarajatlarning ustuvorligini belgilashdir. MTT moliyaviy resurslari cheklangan sharoitda barcha ehtiyojlarni bir vaqtda to‘liq qoplash imkoniyati mavjud bo‘lmasligi mumkin. Bunday holatda rahbar xarajatlarni strategik ahamiyatiga ko‘ra tartiblaydi: bolalar salomatligi va xavfsizligi bilan bog‘liq xarajatlar, ish haqi va ovqatlantirish birinchi navbatda moliyalashtiriladi. Ushbu ustuvorlik yondashuvi smeta ijrosida ijtimoiy adolat va qonuniylikni ta’minlaydi.MTTlarda shtat jadvalini tuzishda mehnat samaradorligini baholashga asoslangan yondashuv tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. An’anaviy yondashuvda shtat faqat bolalar soniga qarab belgilangan bo‘lsa, zamonaviy amaliyotda pedagog va yordamchi xodimlarning yuklamasi, ish jarayonidagi real bandlik darajasi va funksional vazifalar taqsimoti tahlil qilinadi. Bu yondashuv ortiqcha shtat birliklarini qisqartirish yoki, aksincha, real ehtiyoj mavjud bo‘lgan lavozimlarni asoslab berish imkonini yaratadi.Shtat jadvali ijrosini hisobga olishda mehnat va moliya qonunchiligi uyg‘unligi alohida e’tibor talab etadi. Ish haqi fondidan foydalanishda tarif stavkalari, ustamalar, qo‘shimcha to‘lovlar va rag‘batlantirishlar faqat normativ hujjatlar doirasida amalga oshirilishi lozim. Mehnat shartnomalarida ko‘rsatilmagan yoki shtat jadvalida aks etmagan to‘lovlar moliyaviy intizom buzilishi sifatida baholanadi. Shu sababli shtat jadvali va shaxsiy tarkib hujjatlari o‘rtasidagi moslik doimiy nazorat qilinishi shart.Xarajatlar smetasi ijrosini hisobga olishda kassaviy va haqiqiy ijro tafovutini tahlil qilish muhim professional ko‘nikma hisoblanadi. Kassa ijrosi — mablag‘larning real to‘lanishini, haqiqiy ijro esa majburiyatlarning yuzaga kelishini ifodalaydi. Ushbu ikki ko‘rsatkich o‘rtasidagi farqni tahlil qila olmagan rahbar moliyaviy holatni noto‘g‘ri baholashi mumkin. Shu bois, smeta ijrosini tahlil qilishda ushbu farqlar huquqiy va iqtisodiy jihatdan asoslanadi.

MTTlarda smeta va shtat jadvali ijrosini baholashda samaradorlik ko‘rsatkichlari ham qo‘llaniladi. Masalan, bir nafar bola uchun to‘g‘ri keladigan xarajatlar, pedagoglar mehnatiga to‘g‘ri keladigan natijalar, ovqatlantirish xarajatlari va sog‘lomlashtirish ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilinadi. Bu yondashuv smetani faqat “sarflangan mablag‘lar” emas, balki “erishilgan natijalar” nuqtayi nazaridan baholash imkonini beradi.Smeta va shtat jadvali ijrosida ichki audit va o‘zini-o‘zi nazorat qilish mexanizmlari ham muhim o‘rin tutadi. Ichki audit orqali rahbar moliyaviy hujjatlarni tekshiradi, xatolarni erta bosqichda aniqlaydi va tashqi tekshiruvlarga tayyorgarlikni kuchaytiradi. Bu jarayon qonuniylikni mustahkamlash bilan birga, jamoada moliyaviy mas’uliyat madaniyatini shakllantiradi.

Zamonaviy sharoitda MTTlarda smeta va shtat jadvali ijrosi analitik hisobotlar va prognozlash bilan boyitilmoqda. Oylik va choraklik hisobotlar asosida yil yakuni bo‘yicha kutilayotgan moliyaviy holat prognoz qilinadi. Agar ma’lum yo‘nalishlar bo‘yicha mablag‘ yetishmovchiligi yuzaga kelishi ehtimoli aniqlansa, rahbar huquqiy doirada oldindan chora ko‘rish imkoniga ega bo‘ladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1.                   O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, amaldagi tahrir.

2.                   O‘zbekiston Respublikasining “Taʼlim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.

3.                   O‘zbekiston Respublikasining Byudjet kodeksi. – Toshkent, amaldagi tahrir.

4.                   O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi. – Toshkent, amaldagi tahrir.

5.                   O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining maktabgacha taʼlim tashkilotlari faoliyatini moliyalashtirishga oid qarorlari.

6.                   O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan tasdiqlangan Byudjet hisobi standartlari (BHS) va ularga oid uslubiy ko‘rsatmalar.

7.                   Sattorov A. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida moliyaviy menejment asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.

8.                   To‘xtayeva G. Byudjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi va moliyaviy nazorat. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.

9.                   Xudoyberdiyev M. Taʼlim muassasalarida moliyaviy boshqaruv va hisobot. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.

10.               Yo‘ldoshev J. Byudjet tashkilotlarida smeta va shtat jadvalini tuzish amaliyoti. – Toshkent: Maʼnaviyat, 2019.