Mavzu - Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar nutqi va muloqot madaniyati
Reja
1. Rahbar nutqi va muloqot madaniyati: milliy va kasbiy asoslar.
2. Verbal kommunikatsiya va so‘zlashuv uslublari.
3. Rahbar nutqida so‘z tanlash madaniyati, ovoz ohangi, urg‘u va tin olish, gapning mantiqiy tuzilishi.
4. Rahbar uchun asosiy so‘zlashuv uslublari: rasmiy-uslub, pedagogik-uslub, rag‘batlantiruvchi nutq, dialogik-uslub, Buyruq, iltimos, tavsiya va mulohaza nutqining farqi.
5. Noverbal kommunikatsiya tushunchasi. Rahbar muloqotida tana holati va harakatlar, mimika va imo-ishoralar, ko‘z bilan muloqot, masofa va joylashuv. Noverbal xatti-harakatlarning o‘rni, nutq va noverbal belgilar uyg‘unligi.
6. Kasbiy etiket: rahbar muomalasining madaniy me’yorlari.
7. Rahbar etiketining asosiy qoidalari: salomlashish va murojaat madaniyati, tinglash va javob qaytarish odobi, tanqidni madaniyatli ifodalash, kelishmovchilikda o‘zini tutish, Pedagoglar, ota-onalar va tashqi hamkorlar bilan muloqotda etiketga rioya qilish.
8. Telefon, yozma murojaat va onlayn muloqotda kasbiy etiket. Milliy tarbiyani rahbar nutqi va etiket orqali targ‘ib etish. Milliy qadriyatlarning nutq va muomalada aks etishi.
9. Rahbar etiketida milliylik, vazminlik va odob, kundalik muloqot va rasmiy chiqishlarda milliy ruh.
1. Rahbar nutqi va muloqot madaniyati: milliy va kasbiy asoslar.
Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar nutqi va muloqot madaniyati jamiyatda boshqaruv samaradorligini ta’minlovchi eng muhim omillardan biri hisoblanadi. Rahbarning nutqi uning shaxsiy fazilatlari, ma’naviy saviyasi va kasbiy yetukligini ifodalovchi asosiy vosita bo‘lib, bu nutq orqali rahbar nafaqat axborot uzatadi, balki jamoaga ta’sir ko‘rsatadi, ishonch uyg‘otadi va boshqaruv jarayonlarini muvofiqlashtiradi. Aynan shu sababli rahbar nutqi tasodifiy shakllanmaydi, balki milliy tarbiya va kasbiy madaniyat uyg‘unligi asosida vujudga keladi.
Milliy tarbiya rahbar nutqining axloqiy va ma’naviy poydevorini belgilaydi. Milliy qadriyatlarga tayangan nutqda hurmat, kamtarlik, muloyimlik va samimiyat yetakchi o‘rin egallaydi. Bunday nutq buyruqbozlik yoki keskinlikka emas, balki tushuntirish, ishontirish va kelishuvga asoslanadi. Rahbar nutqida milliy tarbiyaga xos bo‘lgan odob, e’tibor va muomala madaniyati namoyon bo‘lsa, jamoa a’zolari rahbarni nafaqat lavozimi, balki shaxsiy fazilatlari uchun ham hurmat qiladi.
Rahbar nutqining milliy asosi avvalo so‘z tanlash va ohangda ko‘zga tashlanadi. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar nutqida qo‘pol iboralar, kamsituvchi so‘zlar va tahdid ohangi bo‘lmaydi. Aksincha, fikrlar aniq, lo‘nda va mazmunli ifodalanadi. Ohang esa vaziyatga mos, muvozanatli va vazmin bo‘lib, suhbatdoshda ishonch hissini uyg‘otadi. Bu holat muloqot jarayonini samarali va barqaror qiladi.
Kasbiy asos esa rahbar nutqining maqsadga yo‘naltirilganligi va tizimliligi bilan belgilanadi. Rahbar nutqi aniq vazifani bajarishga xizmat qilishi, keraksiz tafsilotlardan holi bo‘lishi va jamoa uchun tushunarli bo‘lishi lozim. Kasbiy madaniyatga ega rahbar fikrni aniq ifodalaydi, topshiriqlarni chalkashtirmaydi va muloqot jarayonida asosiy maqsaddan chetga chiqmaydi. Bu xususiyat rahbar nutqining boshqaruvdagi ahamiyatini yanada oshiradi.
Milliy va kasbiy asoslar uyg‘unlashgan rahbar nutqi muloqot madaniyatini shakllantiradi. Muloqot madaniyati deganda faqat gapirish emas, balki tinglash, tushunish va munosabat bildirish madaniyati ham tushuniladi. Milliy tarbiya rahbarni suhbatdosh fikrini hurmat bilan tinglashga, so‘zini bo‘lmaslikka va mulohazali javob berishga o‘rgatadi. Kasbiy madaniyat esa muloqotni maqsadli, samarali va natijaga yo‘naltirilgan holga keltiradi.
Rahbar nutqi va muloqot madaniyatida milliy an’analarga sodiqlik alohida ahamiyatga ega. Jamoa bilan muloqotda milliy odob me’yorlariga rioya qilgan rahbar jamoada sog‘lom psixologik muhit yaratadi. Bu muhitda xodimlar o‘z fikrini erkin bildira oladi, rahbar bilan ochiq muloqot qilishdan cho‘chimaydi. Natijada boshqaruv jarayonlari yashirin qarama-qarshiliklarsiz va ziddiyatlarsiz amalga oshadi. Kasbiy nuqtayi nazardan rahbar nutqi mas’uliyatli va javobgarlikni his qilgan holda olib borilishi zarur. Har bir aytilgan so‘z jamoa faoliyatiga, xodimlarning ruhiy holatiga va ish samaradorligiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois rahbar nutqi shoshma-shosharlikdan xoli, o‘ylangan va vaziyatga mos bo‘lishi lozim. Bu mas’uliyat hissi rahbar nutqining kasbiy yetukligini belgilaydi. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar muloqot madaniyatida adolat va xolislik muhim o‘rin tutadi. Rahbar muloqot jarayonida barcha xodimlarga teng munosabatda bo‘lsa, ularning fikrini tinglasa va adolatli xulosa chiqarsa, jamoada ishonch mustahkamlanadi. Bu ishonch esa rahbar so‘zining ta’sir kuchini oshiradi va boshqaruv samaradorligini ta’minlaydi. Rahbar nutqi va muloqot madaniyati milliy va kasbiy asoslar uyg‘unligida shakllanganda, u tarbiyaviy ahamiyatga ham ega bo‘ladi. Rahbarning nutqi va muomalasi jamoa a’zolari uchun namuna bo‘lib, ular ham muloqotda shu madaniyatni o‘zlashtira boshlaydi. Shu tariqa rahbar nutqi jamoada umumiy muloqot madaniyatini yuksaltiruvchi omilga aylanadi.
2. Verbal kommunikatsiya va so‘zlashuv uslublari.
Verbal kommunikatsiya rahbar faoliyatida eng asosiy ta’sir vositalaridan biri bo‘lib, u rahbarning fikrini aniq yetkazishi, jamoani yo‘naltirishi va boshqaruv qarorlarini samarali amalga oshirishida muhim ahamiyat kasb etadi. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar uchun so‘z shunchaki axborot uzatish vositasi emas, balki mas’uliyat, odob, tarbiyaviy ta’sir va ishontirish kuchini mujassam etgan ma’naviy quroldir. Verbal kommunikatsiyaning asosini so‘zning mazmuni, aniqligi va tushunarliligi tashkil etadi. Rahbar nutqi murakkab, chalkash yoki noaniq bo‘lsa, jamoada noto‘g‘ri tushunish, ikkilanish va ishonchsizlik yuzaga keladi. Shu bois rahbar fikrini qisqa, lo‘nda va aniq bayon qilishi, ortiqcha so‘zlardan qochishi zarur. Bu kasbiy madaniyat belgisi bo‘lib, rahbarning nutq savodxonligini namoyon etadi.
So‘zlashuv uslublari rahbar nutqining vaziyatga moslashuvchanligini ifodalaydi. Boshqaruv jarayonida rahbar bir xil ohang va uslubdan foydalanib qolmasligi kerak. Rasmiy yig‘ilishda talabchan va tizimli uslub zarur bo‘lsa, individual suhbatda yumshoq, tushuntiruvchi va qo‘llab-quvvatlovchi uslub samaraliroq bo‘ladi. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar vaziyatni his qilib, qaysi uslub mos kelishini ongli ravishda tanlay oladi.Tushuntiruvchi so‘zlashuv uslubi rahbar faoliyatida eng ko‘p qo‘llaniladigan uslublardan biridir. Bu uslubda rahbar buyruq berishdan ko‘ra, vazifaning mazmuni va ahamiyatini izohlaydi. Xodim nima uchun aynan shu ish bajarilishi kerakligini anglaganida, u vazifani mas’uliyat bilan bajaradi. Bu uslub jamoada ongli intizomni shakllantiradi. Motivatsion so‘zlashuv uslubi rahbarning verbal kommunikatsiyasida alohida o‘rin tutadi. Rag‘batlantiruvchi, ruhlantiruvchi so‘zlar xodimlarning ishga bo‘lgan munosabatini o‘zgartiradi, ularning ichki imkoniyatlarini faollashtiradi. Milliy qadriyatlarga tayangan motivatsion nutqda samimiyat, ishonch va hurmat ustuvor bo‘ladi. Bunday nutq xodimlarni majburlash emas, balki ilhomlantirish orqali boshqarishga xizmat qiladi. Talabchan so‘zlashuv uslubi ham rahbar faoliyatida zarur, biroq u qat’iylik bilan qo‘pollik o‘rtasidagi nozik muvozanatni talab qiladi. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar talab qo‘yishda ham odobni saqlaydi, shaxsiyatga tegmaydi va masalani xolis baholaydi. Talabchanlik vazifaga qaratilgan bo‘lsa, jamoa uni adolatli qabul qiladi. Verbal kommunikatsiyada ohang va intonatsiya muhim rol o‘ynaydi. Bir xil so‘zlar turli ohangda aytilganda, mutlaqo boshqa ma’no kasb etishi mumkin. Rahbarning vazmin, sokin va ishonchli ohangi jamoada barqarorlik hissini kuchaytiradi. Aksincha, keskin yoki tajovuzkor ohang muloqotni buzadi va qarshilik uyg‘otadi. Shu bois rahbar o‘z nutqini nazorat qila bilishi muhim kasbiy ko‘nikma hisoblanadi.
Savol-javob asosidagi so‘zlashuv uslubi rahbar va jamoa o‘rtasida ochiq muloqotni ta’minlaydi. Rahbar savol berish orqali xodimlarning fikrini biladi, ularni muloqotga jalb etadi va masalani birgalikda hal qilish muhitini yaratadi. Bu uslub jamoada ishonch va hamkorlikni kuchaytiradi. Verbal kommunikatsiyada milliy nutq madaniyati alohida ahamiyatga ega. Rahbar nutqida adabiy til me’yorlariga rioya qilishi, qo‘pol yoki kamsituvchi iboralardan qochishi, suhbatdoshning yoshini, tajribasini va mavqeini inobatga olishi zarur. Bu milliy tarbiyaning bevosita nutqda namoyon bo‘lishidir. So‘zlashuv uslublarini ongli ravishda qo‘llay olgan rahbar muloqotni boshqaradi, nizolarni yumshatadi va jamoani umumiy maqsad sari yo‘naltiradi. Verbal kommunikatsiya shu tariqa rahbar uchun oddiy gapirish emas, balki boshqaruv san’atiga aylanadi.
3. Rahbar nutqida so‘z tanlash madaniyati, ovoz ohangi, urg‘u va tin olish, gapning mantiqiy tuzilishi.
Rahbar nutqining ta’sirchanligi va samaradorligi nafaqat nima aytilayotganiga, balki qanday aytilayotganiga ham bevosita bog‘liqdir. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar uchun nutq — bu shunchaki axborot yetkazish emas, balki madaniyat, odob, ta’sir va mas’uliyat mujassam bo‘lgan boshqaruv vositasidir. Shu bois rahbar nutqida so‘z tanlash madaniyati, ovoz ohangi, urg‘u va tin olish, shuningdek gapning mantiqiy tuzilishi muhim kasbiy va ma’naviy mezonlar sifatida namoyon bo‘ladi.So‘z tanlash madaniyati Rahbar nutqida so‘z tanlash madaniyati birinchi navbatda milliy odob va kasbiy mas’uliyat bilan belgilanadi. Rahbar ishlatadigan har bir so‘z jamoaning ruhiy holatiga, ishonchiga va ishga bo‘lgan munosabatiga ta’sir ko‘rsatadi. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar nutqida kamsituvchi, keskin yoki tahdid ohangidagi so‘zlar bo‘lmaydi. Aksincha, so‘zlar muloyim, aniq va hurmatga asoslangan bo‘ladi. Bunday so‘z tanlash rahbarning ma’naviy saviyasini va jamoaga bo‘lgan e’tiborini ko‘rsatadi.
So‘z tanlashda aniqlik va moslik muhim hisoblanadi. Rahbar murakkab terminlarni o‘rinsiz ishlatmasligi, fikrni jamoa tushunadigan darajada sodda, lekin mazmunan boy shaklda ifodalashi lozim. So‘zlarning o‘rni bilan qo‘llanishi nutqni ishonchli va tushunarli qiladi, bu esa rahbar so‘zining ta’sir kuchini oshiradi.
Ovoz ohangi
Rahbar nutqida ovoz ohangi nutq mazmunidan kam ahamiyatga ega emas. Bir xil so‘z turli ohangda aytilganda, mutlaqo boshqacha ma’no kasb etishi mumkin. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar ovoz ohangida vazminlik, sokinlik va ishonch ustuvor bo‘ladi. Bunday ohang jamoada xotirjamlik va barqarorlik hissini uyg‘otadi.
Keskin, baland yoki tajovuzkor ohang rahbarning so‘zini zaiflashtiradi, qarshilik va ichki norozilik keltirib chiqaradi. Shu sababli rahbar o‘z ovozini boshqara olishi, vaziyatga mos ravishda ohangni yumshatishi yoki qat’iylashtirishi zarur. Bu nutq madaniyatining muhim kasbiy ko‘nikmasi hisoblanadi.
Urg‘u va tin olish
Rahbar nutqida urg‘u va tin olish nutqning ta’sirchanligini oshiruvchi muhim omillardandir. To‘g‘ri qo‘yilgan urg‘u asosiy fikrni ajratib ko‘rsatadi, tinglovchi e’tiborini muhim jihatlarga qaratadi. Agar urg‘u noo‘rin qo‘yilsa, nutqning mazmuni buziladi yoki noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin.
Tin olish esa nutqqa mantiqiy va hissiy tartib bag‘ishlaydi. Rahbar tinimsiz, shoshma-shosharlik bilan gapirsa, tinglovchi fikrni qabul qilishda qiynaladi. O‘rinli pauzalar esa nutqni tushunarli qiladi, muhim fikrlarni anglash uchun imkon yaratadi. Milliy nutq madaniyatida tin olish vazminlik va mulohazalilik belgisi sifatida qadrlanadi.
Gapning mantiqiy tuzilishi
Rahbar nutqining asosiy kuchi gapning mantiqiy tuzilishida namoyon bo‘ladi. Nutq izchil, sabab–oqibat bog‘liqligida va aniq reja asosida qurilganda, u jamoa tomonidan oson qabul qilinadi. Mantiqsiz, tartibsiz nutq esa hatto to‘g‘ri fikrlarni ham samarasiz qiladi.
Milliy va kasbiy madaniyatga ega rahbar nutqni odatda kirish – asosiy qism – xulosa mazmuni ketma-ketligida tashkil etadi. Avval mavzu aniqlanadi, keyin asosiy fikrlar izohlanadi, so‘ngra aniq xulosa yoki topshiriq beriladi. Bu mantiqiy tuzilma rahbar nutqining boshqaruv quroli sifatidagi samaradorligini oshiradi.
Gaplarning qisqa va aniq bo‘lishi ham mantiqiy tuzilmaning muhim jihatidir. Juda uzun va murakkab gaplar tinglovchini charchatadi, fikrni yo‘qotadi. Shu bois rahbar nutqida sodda, lekin mazmunli gaplardan foydalanish ustuvor bo‘lishi lozim.
Umumiy pedagogik va boshqaruv ahamiyati
Rahbar nutqida so‘z tanlash madaniyati, ovoz ohangi, urg‘u va tin olish, gapning mantiqiy tuzilishi uyg‘unlashganda, nutq ishontiruvchi, tarbiyaviy va boshqaruvga xizmat qiluvchi kuchga aylanadi. Bunday nutq jamoani birlashtiradi, nizolarni yumshatadi va umumiy maqsad sari yo‘naltiradi.
Shu tariqa, rahbar nutqining texnik va madaniy jihatlari milliy tarbiya asosida shakllanganda, u rahbar shaxsining ma’naviy yetukligini, kasbiy saviyasini va muloqotdagi ustunligini namoyon etuvchi muhim ko‘rsatkichga aylanadi.
4. Rahbar uchun asosiy so‘zlashuv uslublari: rasmiy-uslub, pedagogik-uslub, rag‘batlantiruvchi nutq, dialogik-uslub, Buyruq, iltimos, tavsiya va mulohaza nutqining farqi.
Rahbar nutqining samaradorligi ko‘p jihatdan so‘zlashuv uslubini vaziyatga mos tanlash qobiliyatiga bog‘liq. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar birgina ohang yoki bitta nutq shakliga tayanib qolmaydi; u vazifa, auditoriya va maqsadga qarab turli uslublarni ongli ravishda qo‘llaydi. Quyida rahbar uchun asosiy so‘zlashuv uslublari va ularning o‘ziga xos jihatlari, shuningdek buyruq, iltimos, tavsiya va mulohaza nutqlarining farqlari keng yoritiladi.
Rasmiy-uslub
Rasmiy-uslub boshqaruv jarayonining tashkiliy-huquqiy jihatlari bilan bog‘liq vaziyatlarda qo‘llanadi. Bu uslubda nutq aniq, qisqa, me’yoriy va hujjat tiliga yaqin bo‘ladi. Rasmiy yig‘ilishlar, buyruqlar e’lon qilish, hisobotlar va rejalashtirish jarayonlarida aynan shu uslub samarali hisoblanadi. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar rasmiy-uslubda ham odobni saqlaydi, shaxsiyatga tegmaydi va so‘zlarining aniqligi orqali mas’uliyat hissini namoyon etadi. Rasmiy-uslub tartib-intizomni mustahkamlaydi va boshqaruvning aniqligini ta’minlaydi.
Pedagogik-uslub
Pedagogik-uslub rahbarning tushuntirish, o‘rgatish va yo‘naltirishga qaratilgan nutq shaklidir. Bu uslubda rahbar buyruq berishdan ko‘ra, vazifaning mazmunini, maqsadini va ahamiyatini izohlaydi. Pedagogik-uslub milliy tarbiyaning muhim belgisi bo‘lib, u hurmat, sabr va tushunishga asoslanadi. Xodim yoki jamoa nima sababdan aynan shu ish bajarilishini anglab yetganda, vazifaga ongli munosabat shakllanadi. Bu uslub jamoada bilimli va mas’uliyatli ijrochilarni tarbiyalaydi.
Rag‘batlantiruvchi nutq
Rag‘batlantiruvchi nutq rahbarning ruhlantirish va ilhomlantirishga qaratilgan so‘zlashuv uslubidir. Bu uslubda ijobiy baho, ishonch, qo‘llab-quvvatlash va kelajak istiqbollari alohida o‘rin tutadi. Milliy qadriyatlarga tayangan rag‘batlantiruvchi nutq samimiylik va adolatga asoslanadi, ortiqcha maqtovdan holi bo‘ladi. Bunday nutq xodimlarda o‘z kuchiga ishonchni kuchaytiradi, jamoaning ichki motivatsiyasini faollashtiradi va umumiy maqsad sari harakatni jadallashtiradi.
Dialogik-uslub
Dialogik-uslub rahbar va jamoa o‘rtasida tenglikka yaqin, ochiq muloqotni ta’minlaydi. Bu uslubda rahbar faqat gapiruvchi emas, balki faol tinglovchi sifatida ham ishtirok etadi. Savol berish, fikr almashish va birgalikda xulosa chiqarish dialogik-uslubning asosiy belgilaridir. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar ushbu uslub orqali jamoada ishonch, hamkorlik va o‘zaro hurmat muhitini yaratadi. Dialogik-uslub muammolarni jamoaviy hal etishda ayniqsa samarali.
Buyruq, iltimos, tavsiya va mulohaza nutqining farqi
Buyruq nutqi qat’iylik va majburiylikni ifodalaydi. U aniq vazifa, muddat va javobgarlikni belgilaydi. Buyruq zarur vaziyatlarda intizomni ta’minlaydi, biroq milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar buyruqni shaxsga emas, vazifaga qaratadi va uning sababini qisqacha tushuntiradi.
Iltimos nutqi hurmat va ixtiyoriylikka asoslanadi. Rahbar iltimos orqali xodimning shaxsiy mas’uliyatiga tayanadi. Bu uslub o‘zaro ishonch kuchli bo‘lgan jamoalarda samarali bo‘lib, xodimda rahbarning hurmatini oqlash istagini uyg‘otadi.
Tavsiya nutqi yo‘naltiruvchi va maslahat beruvchi xarakterga ega. Rahbar tavsiya orqali o‘z tajribasini ulashadi, xodimga tanlov imkonini qoldiradi. Bu uslub xodimning mustaqil fikrlashini rivojlantiradi va kasbiy o‘sishga xizmat qiladi.
Mulohaza nutqi tahlil va fikr yuritishga asoslanadi. Rahbar vaziyatni baholab, ehtimoliy yechimlar haqida o‘z fikrini bildiradi. Mulohaza nutqi buyruqdan farqli ravishda qat’iy talab qo‘ymaydi, balki jamoani fikrlashga undaydi va qarorni birgalikda pishitishga yordam beradi.
Umumiy boshqaruv ahamiyati
Rahbar uchun asosiy so‘zlashuv uslublarini vaziyatga mos tanlash nutq madaniyatining yuksak darajasini ko‘rsatadi. Rasmiy-uslub tartibni, pedagogik-uslub ongli ijroni, rag‘batlantiruvchi nutq motivatsiyani, dialogik-uslub esa ishonch va hamkorlikni ta’minlaydi. Buyruq, iltimos, tavsiya va mulohaza nutqlarining farqini aniq his qilgan rahbar muloqotni boshqaradi, qarshiliklarni kamaytiradi va jamoani samarali yetaklaydi.
5. Noverbal kommunikatsiya tushunchasi. Rahbar muloqotida tana holati va harakatlar, mimika va imo-ishoralar, ko‘z bilan muloqot, masofa va joylashuv. Noverbal xatti-harakatlarning o‘rni, nutq va noverbal belgilar uyg‘unligi.
Noverbal kommunikatsiya tushunchasi va rahbarlikdagi ahamiyati
Noverbal kommunikatsiya — bu so‘zsiz ifodalanadigan, ammo muloqot jarayonida mazmunning katta qismini yetkazuvchi tana harakatlari, mimika, imo-ishoralar, ovozdan tashqari belgilar, masofa va joylashuv kabi unsurlar majmuidir. Rahbarlik faoliyatida noverbal belgilar nutqdan kam bo‘lmagan darajada kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Chunki rahbar bilan muloqotda xodimlar nafaqat aytilgan so‘zlarni, balki qanday holatda aytilganini, rahbarning tana tili nimani anglatayotganini, qarashlar va pauzalar nimani bildirayotganini ham bir vaqtning o‘zida qabul qiladi. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar uchun noverbal kommunikatsiya odob, vazminlik, hurmat va ishonchni ifodalovchi muhim vositadir.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, muloqotda qabul qilinadigan axborotning katta qismi so‘zlardan tashqari belgilar orqali yetkaziladi. Shu sababli rahbar nutqi mukammal bo‘lsa-da, agar u noverbal jihatdan zid signallar yuborsa (masalan, keskin mimika, yopiq tana holati, ko‘zdan qochish), muloqot samarasiz bo‘lib qoladi. Demak, rahbarlikda noverbal xatti-harakatlarni ongli boshqarish professional zaruratdir.
Rahbar muloqotida tana holati va harakatlar
Rahbarning tana holati uning ichki holati, ishonchi va ochiqligini namoyon etadi. Tik va muvozanatli holatda turish — ishonch, barqarorlik va yetakchilik belgisi; bukchayish, o‘tirganda haddan ortiq cho‘kib ketish esa ikkilanish yoki befarqlik sifatida talqin qilinishi mumkin. Milliy madaniyatimizda vazmin, sokin va o‘zini tutib turish qadrlanadi; shuning uchun rahbarning harakatlari ham shoshqaloqliksiz, mulohazali bo‘lishi muhim.
Harakatlar muloqotni jonlantiradi yoki, aksincha, chalg‘itadi. O‘rinsiz, tez-tez takrorlanadigan harakatlar (qalamni tinimsiz aylantirish, stolni taqillatish) tinglovchida bezovtalik uyg‘otadi. Maqsadga muvofiq, sokin va izchil harakatlar esa rahbarning fikriga urg‘u beradi. Rahbar qo‘l harakatlaridan foydalanganda, ular nutq mazmunini tasdiqlovchi va aniqlashtiruvchi bo‘lishi lozim; ortiqcha teatrallik muloqotga putur yetkazadi.
Mimika va imo-ishoralar
Mimika — yuz ifodalari orqali kechinmalarni yetkazish vositasidir. Rahbarning yuzida namoyon bo‘ladigan ifodalar jamoa kayfiyatiga bevosita ta’sir qiladi. Tabassum ochiqlik va samimiyatni bildiradi, qoshlarning haddan tashqari chimirilishi esa tanqid yoki norozilik sifatida qabul qilinishi mumkin. Milliy tarbiya nuqtayi nazaridan rahbar mimikasi vazmin, hurmatga asoslangan va vaziyatga mos bo‘lishi zarur.
Imo-ishoralar (qo‘l, bosh, tana ishoralari) nutqni kuchaytiradi. Masalan, muhim fikr aytilganda kaftni ochiq tutish ochiqlik va halollikni anglatadi; barmoqlarni yopiq holda ko‘rsatish esa himoyalanish yoki yopiq pozitsiyani bildirishi mumkin. Rahbar imo-ishoralarni ongli ravishda tanlab, ularni nutqning mantiqiy nuqtalariga moslashtirsa, muloqot ta’siri sezilarli oshadi.
Ko‘z bilan muloqot (vizual kontakt)
Ko‘z bilan muloqot rahbarlikda ishonch va e’tiborning asosiy belgilaridan biridir. Tinglovchi bilan yetarli darajada ko‘zga qarash — hurmat va diqqatni bildiradi. Biroq haddan ortiq tikilish bosim sifatida qabul qilinishi mumkin; umuman ko‘zdan qochish esa ishonchsizlik yoki befarqlik alomati bo‘lib ko‘rinadi. Shu bois muvozanat muhim.
Yig‘ilishlarda rahbar ko‘z bilan muloqotni jamoa bo‘ylab teng taqsimlashi, faqat ayrim shaxslargagina qarab gapirmasligi kerak. Bu adolat va inklyuzivlik hissini kuchaytiradi. Individual suhbatlarda esa ko‘z bilan muloqotning barqarorligi samimiylikni oshiradi va muammolarni ochiq muhokama qilishga zamin yaratadi.
Masofa va joylashuv (proksemika)
Masofa muloqotning psixologik qulayligini belgilaydi. Rahbar va xodim o‘rtasidagi masofa vaziyatga mos bo‘lishi lozim. Juda yaqin turish shaxsiy hududga bostirib kirish sifatida qabul qilinadi; juda uzoq masofa esa sovuqlikni anglatadi. Milliy madaniyatimizda rasmiy vaziyatlarda ma’lum masofa saqlash, norasmiy suhbatlarda esa biroz yaqinlashish qabul qilingan.
Joylashuv ham muhim: rahbar stol ortida balandroq, yopiq pozitsiyada o‘tirsa, bu rasmiylik va masofani kuchaytiradi; yonma-yon yoki yumaloq stol atrofida joylashish esa hamkorlik va dialogni rag‘batlantiradi. Muammoli masalalarni muhokama qilishda joylashuvni ongli tanlash muloqot natijasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Noverbal xatti-harakatlarning o‘rni va talqini
Noverbal xatti-harakatlar ko‘pincha ong osti darajasida qabul qilinadi, shu sababli ular so‘zlardan ham tezroq va kuchliroq ta’sir qiladi. Rahbarning ichki holati noverbal belgilar orqali “oshkor bo‘lib qolishi” mumkin. Masalan, tinimsiz qo‘lni berkitish, o‘tirganda tanani yopish — himoyalanish; yelkalarni keng tutish — ishonch belgisi. Rahbar o‘z noverbal xatti-harakatlarini anglab, ularni vaziyatga moslashtirsa, muloqotda ijobiy natijalarga erishadi.
Shuningdek, noverbal belgilar madaniy kontekstda talqin qilinadi. Bir madaniyatda ijobiy bo‘lgan ishora boshqasida salbiy ma’no kasb etishi mumkin. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar o‘z jamoasining madaniy xususiyatlarini inobatga olib, noverbal belgilarni ehtiyotkorlik bilan qo‘llaydi.
Nutq va noverbal belgilar uyg‘unligi
Muloqot samaradorligining eng muhim sharti — nutq va noverbal belgilar uyg‘unligidir. Agar rahbar rag‘batlantiruvchi so‘zlar aytib, ammo yuzida sovuqlik yoki tana holatida yopiq pozitsiya bo‘lsa, xodimlar so‘zga emas, noverbal belgiga ishonadi. Demak, aytilgan so‘zlar bilan ko‘rsatilgan belgilar bir-birini tasdiqlashi kerak.
Uyg‘unlikka erishish uchun rahbar:
· fikr bildirayotganda ohangni mazmunga mos tanlaydi;
· muhim nuqtalarda pauza va urg‘udan foydalanadi;
· ochiq tana holatini saqlaydi;
· ko‘z bilan muloqotni uzmaydi;
· vaziyatga mos masofa va joylashuvni tanlaydi.
Shunda rahbar nutqi ishontiruvchi, muloqoti esa ishonchli bo‘ladi.
Noverbal kommunikatsiya va boshqaruv samaradorligi
Rahbarlikda noverbal kommunikatsiya nizolarni yumshatish, ishonchni tiklash, motivatsiyani oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Qattiq tanqid o‘rniga vazmin ohang va ochiq tana holati muammoni konstruktiv yo‘l bilan hal etishga yordam beradi. Rag‘batlantiruvchi nutq tabassum va ko‘z bilan muloqot bilan uyg‘unlashganda esa xodimlarda kuchli ijobiy motivatsiya paydo bo‘ladi.
Bundan tashqari, noverbal belgilar rahbarning psixologik yetakchiligini namoyon etadi. O‘zini tutib turish, vaziyatni nazorat qila olish, emotsiyalarni boshqarish — bularning barchasi noverbal darajada seziladi va jamoa tomonidan baholanadi.
6. Kasbiy etiket: rahbar muomalasining madaniy me’yorlari.
Kasbiy etiket rahbar shaxsining tashqi va ichki madaniyatini, uning jamoa bilan munosabatlaridagi odob-axloq me’yorlarini belgilovchi muhim ijtimoiy va boshqaruv omilidir. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar uchun kasbiy etiket faqat rasmiy qoidalarga rioya qilish emas, balki kundalik muloqotda hurmat, vazminlik, adolat va mas’uliyatni namoyon etishdir. Aynan shu me’yorlar rahbar muomalasining sifatini belgilaydi va jamoada sog‘lom muhitni shakllantiradi.
Kasbiy etiket rahbarning muomala madaniyatida eng avvalo so‘z va xatti-harakatlar uyg‘unligida namoyon bo‘ladi. Rahbar o‘z lavozimidan qat’i nazar, har bir xodimga inson sifatida munosabatda bo‘lishi, kamsitish yoki mensimaslikka yo‘l qo‘ymasligi lozim. Milliy madaniyatimizda kattalarga hurmat, kichiklarga e’tibor, suhbatdoshni tinglash kabi qadriyatlar yuqori baholanadi. Rahbar muomalasida ushbu qadriyatlarning amalda ko‘rinishi kasbiy etiketning muhim ko‘rsatkichidir.
Rahbar muomalasining madaniy me’yorlaridan biri — tenglik va xolislikdir. Kasbiy etiket rahbarni shaxsiy munosabatlar yoki subyektiv qarashlar ta’siridan chetda bo‘lishga undaydi. Har bir xodimga bir xil ohangda murojaat qilish, umumiy qoidalarga teng amal qilish jamoada adolat hissini mustahkamlaydi. Bu holat rahbar obro‘sining oshishiga va boshqaruv jarayonlarining shaffof bo‘lishiga xizmat qiladi.
Kasbiy etiket rahbarning tinglash madaniyati bilan chambarchas bog‘liq. Rahbar faqat gapiruvchi emas, balki faol tinglovchi bo‘lishi zarur. Xodimning fikrini bo‘lmasdan tinglash, e’tirozlarni muloyim qabul qilish, savollarga vazmin javob berish — bularning barchasi muomaladagi yuksak madaniyatni ifodalaydi. Tinglash madaniyati jamoada ochiq muloqot va ishonch muhitini shakllantiradi.
Rahbar muomalasida vaqtga hurmat ham kasbiy etiketning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Uchrashuvlarni belgilangan vaqtda boshlash va yakunlash, xodimlarni keraksiz kutdirmaslik rahbarning mas’uliyatli va intizomli ekanini ko‘rsatadi. Vaqtga hurmat jamoa a’zolarining ish samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va tashkilot madaniyatini yuksaltiradi. Kasbiy etiket rahbarning tanqid va baho berish uslubida ham yaqqol namoyon bo‘ladi. Tanqid ochiqchasiga, boshqalar oldida emas, balki individual tarzda va konstruktiv ruhda bildirilishi lozim. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar tanqidni kamsitish vositasi sifatida emas, balki rivojlanish imkoniyati sifatida qo‘llaydi. Shu bilan birga, ijobiy natijalarni e’tirof etish va rag‘batlantirish ham kasbiy etiketning ajralmas qismi hisoblanadi. Rahbar muomalasining madaniy me’yorlarida tashqi ko‘rinish va o‘zini tutish ham muhim ahamiyatga ega. Kiyim-boshdagi saranjomlik, vaziyatga moslik va soddalik rahbarning ichki tartib-intizomini ifodalaydi. Bu tashqi omillar jamoa tomonidan rahbar shaxsiga beriladigan bahoga bevosita ta’sir ko‘rsatadi va kasbiy etiketning ko‘rinadigan jihati sifatida namoyon bo‘ladi. Kasbiy etiket rahbarning his-tuyg‘ularni boshqarish qobiliyatini ham o‘z ichiga oladi. Stressli vaziyatlarda o‘zini tutib turish, keskin holatlarda ham vazminlikni saqlash rahbar muomalasining madaniyligini ko‘rsatadi. Hissiyotlarga berilib ketish, keskin ohangda gapirish yoki tajovuzkor xatti-harakatlar rahbarlik obro‘siga putur yetkazadi va jamoada salbiy kayfiyatni yuzaga keltiradi.
Rahbar muomalasida kasbiy masofani saqlash ham etiketning muhim me’yorlaridan biridir. Haddan ortiq yaqinlik yoki rasmiylikdan butunlay voz kechish muvozanatni buzadi. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar bu muvozanatni his qiladi: u ochiq va samimiy, ammo ayni paytda professional chegaralarni saqlagan holda muloqot qiladi. Bu holat rahbar va xodim o‘rtasida sog‘lom munosabatlarni ta’minlaydi. Kasbiy etiket rahbarning namunaviy xulqi orqali jamoada umumiy muomala madaniyatini shakllantiradi. Rahbarning har bir harakati, so‘zi va munosabati xodimlar uchun o‘rnak bo‘lib xizmat qiladi. Agar rahbar o‘zi etiket qoidalariga amal qilsa, jamoa a’zolari ham bu madaniyatni o‘zlashtira boshlaydi. Shu tariqa kasbiy etiket individual xususiyatdan tashkilot madaniyatiga aylanadi.
Kasbiy etiketga amal qilgan rahbar muloqotda ishonch, hurmat va barqarorlikni ta’minlaydi. Bu me’yorlar rahbarning shaxsiy obro‘sini mustahkamlaydi, jamoa bilan munosabatlarni sog‘lomlashtiradi va boshqaruv jarayonlarining samaradorligini oshiradi.
7. Rahbar etiketining asosiy qoidalari: salomlashish va murojaat madaniyati, tinglash va javob qaytarish odobi, tanqidni madaniyatli ifodalash, kelishmovchilikda o‘zini tutish, Pedagoglar, ota-onalar va tashqi hamkorlar bilan muloqotda etiketga rioya qilish.
Rahbar etiketining asosiy qoidalari boshqaruv jarayonida insoniy munosabatlarning madaniy mezonlarini belgilaydi. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar uchun etiket tashqi rasmiyatchilik emas, balki ichki madaniyat, axloqiy mas’uliyat va kasbiy yetuklikning amaliy ifodasidir. Aynan ushbu qoidalar rahbarning obro‘si, jamoada ishonch muhiti va tashkilotning umumiy madaniyatini belgilab beradi.
Salomlashish va murojaat madaniyati
Rahbar etiketining eng birlamchi va muhim qoidalaridan biri salomlashish madaniyatidir. Salomlashish muloqotning boshlanish nuqtasi bo‘lib, rahbarning suhbatdoshga bo‘lgan hurmatini namoyon etadi. Milliy qadriyatlarimizda salomlashish nafaqat odob belgisi, balki insoniy munosabatlarning poydevori sifatida qaraladi. Rahbar kim bilan muloqot qilmasin — pedagog, texnik xodim, ota-ona yoki tashqi hamkor bo‘ladimi — salomlashishda bir xil hurmat va vazminlikni saqlashi lozim.
Murojaat madaniyati ham rahbar etiketining muhim qismi hisoblanadi. Ism-sharifni to‘g‘ri aytish, lavozimni o‘rinli qo‘llash, kamsituvchi yoki haddan tashqari rasmiy bo‘lmagan iboralardan qochish rahbarning nutq madaniyatini ko‘rsatadi. Murojaatda muloyimlik va aniqlik saqlansa, suhbat ijobiy ruhda kechadi va muloqot samarali bo‘ladi.
Tinglash va javob qaytarish odobi
Rahbar etiketida tinglash madaniyati alohida ahamiyatga ega. Tinglash — bu faqat sukut saqlash emas, balki suhbatdosh fikrini tushunishga intilishdir. Rahbar xodim, ota-ona yoki hamkorni bo‘lmasdan tinglasa, savol va e’tirozlarini e’tibor bilan qabul qilsa, suhbatdosh o‘zini qadrlangan his qiladi. Bu holat ishonchni kuchaytiradi va ochiq muloqot muhitini yaratadi.
Javob qaytarish odobi esa rahbarning vazminligi va madaniyatini namoyon etadi. Rahbar savollarga shoshilmasdan, mulohazali va aniq javob berishi lozim. Hatto noqulay savollarda ham hissiyotga berilmasdan, sokin ohangni saqlash etiketning muhim talabi hisoblanadi. Bunday yondashuv rahbarning professional va ma’naviy yetukligini ko‘rsatadi.
Tanqidni madaniyatli ifodalash
Rahbar faoliyatida tanqid muqarrar, biroq uni ifodalash uslubi etiket darajasini belgilaydi. Madaniyatli tanqid shaxsga emas, xatti-harakat yoki natijaga qaratiladi. Rahbar tanqidni boshqalar oldida emas, individual tarzda va hurmat saqlagan holda bildirishi lozim. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar tanqidni kamsitish vositasi sifatida emas, balki rivojlanish imkoniyati sifatida qo‘llaydi.
Tanqid bilan birga ijobiy jihatlarni ham e’tirof etish etiketning muhim ko‘rinishidir. Bu yondashuv xodimni himoyalanishga majbur qilmaydi, aksincha, o‘z ustida ishlashga undaydi. Shu tariqa tanqid jamoada salbiy kayfiyat emas, balki o‘sish va takomillashuv muhitini yaratadi.
Kelishmovchilikda o‘zini tutish
Rahbar etiketining muhim sinovi kelishmovchilik va ziddiyatli vaziyatlarda namoyon bo‘ladi. Bunday holatlarda rahbarning vazminligi, sabr-toqati va adolatliligi asosiy mezon hisoblanadi. Keskin vaziyatlarda baland ovoz, tahdid yoki bosim o‘rniga, mantiqiy tushuntirish va murosaga yo‘naltirilgan yondashuv etiket talablariga mos keladi.Kelishmovchilikda rahbar barcha tomonlarning fikrini tinglab, xolis baho berishi lozim. Shaxsiy munosabatlar yoki hissiyotlar qarorga ta’sir qilmasligi kerak. Milliy madaniyatimizda murosaga kelish, yuzaga kelgan muammoni tinch yo‘l bilan hal qilish qadrlanadi va rahbar bu qadriyatni amalda ko‘rsatishi zarur. Pedagoglar bilan muloqotda etiket
Pedagoglar bilan muloqotda rahbar etiketining asosiy mezoni — kasbiy hurmatdir. Rahbar pedagogni faqat ijrochi emas, balki hamkor sifatida ko‘rishi, uning fikrini qadrlashi va mehnatini e’tirof etishi lozim. Buyruqbozlik yoki mensimaslik pedagogik jamoada norozilik va befarqlikni keltirib chiqaradi.
Pedagoglar bilan muloqotda muloyim ohang, tushuntiruvchi nutq va dialogik yondashuv etiketga mos keladi. Bu yondashuv jamoada sog‘lom muhitni shakllantirib, ta’lim-tarbiya jarayonining sifatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Ota-onalar bilan muloqotda etiket Ota-onalar bilan muloqot rahbar uchun alohida mas’uliyat talab qiladi. Rahbar ota-onaning fikrini e’tibor bilan tinglashi, ularning tashvish va savollariga hurmat bilan yondashishi zarur. Hatto tanqidiy yoki hissiy murojaatlarda ham rahbar vazminlikni saqlab, vaziyatni tushuntirish orqali hal etishi lozim.
Ota-onalar bilan muloqotda etiketga rioya qilish ta’lim muassasasiga bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi. Bu ishonch esa hamkorlikni kuchaytirib, bolalar tarbiyasida ijobiy natijalarga olib keladi.
Tashqi hamkorlar bilan muloqotda etiket
Rahbarning tashqi hamkorlar bilan muloqoti tashkilot nufuzini belgilaydi. Uchrashuvlarda aniqlik, va’daga sodiqlik, vaqtga hurmat va rasmiy muomala kasbiy etiketning asosiy talablaridir. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar tashqi hamkorlar bilan munosabatda ham ochiqlik va halollikni saqlaydi.
Tashqi muloqotda etiketga rioya qilish tashkilot obro‘sini oshiradi, uzoq muddatli va ishonchli hamkorlik uchun zamin yaratadi. Rahbarning har bir so‘zi va xatti-harakati tashkilot nomidan qabul qilinishini unutmasligi muhim.
8. Telefon, yozma murojaat va onlayn muloqotda kasbiy etiket. Milliy tarbiyani rahbar nutqi va etiket orqali targ‘ib etish. Milliy qadriyatlarning nutq va muomalada aks etishi.
Zamonaviy boshqaruv jarayonida rahbarning muloqoti faqat yuzma-yuz uchrashuvlar bilan cheklanmaydi. Bugungi kunda telefon orqali muloqot, yozma murojaatlar va onlayn platformalar orqali olib boriladigan aloqa rahbar faoliyatining ajralmas qismiga aylangan. Shu sababli kasbiy etiket ham an’anaviy muloqot doirasidan chiqib, raqamli va masofaviy muloqot shakllarida ham o‘z ifodasini topishi zarur. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar uchun har qanday aloqa shakli — bu o‘z madaniyatini, qadriyatlarini va shaxsiy namunaviyligini namoyon etish imkoniyatidir.
Telefon orqali muloqotda kasbiy etiket
Telefon muloqoti rahbar nutq madaniyatining eng nozik ko‘rinishlaridan biridir, chunki bunda noverbal belgilar cheklangan, asosiy ta’sir vositasi esa ovoz, ohang va so‘z tanlashdir. Rahbar telefon orqali gaplashganda vazmin, muloyim va aniq bo‘lishi lozim. Suhbat boshida o‘zini tanishtirish, suhbatdoshni hurmat bilan murojaat qilish va gaplashish uchun qulay vaqtni so‘rash — telefon etiketining muhim talablaridir.
Milliy tarbiya nuqtayi nazaridan telefon orqali muloqotda salomlashish, minnatdorchilik bildirish, xayrlashish kabi odobiy unsurlar alohida ahamiyatga ega. Baland ovozda gapirish, shoshma-shosharlik bilan suhbatni yakunlash yoki suhbatdosh so‘zini bo‘lish kasbiy etiketga zid hisoblanadi. Rahbar telefon orqali muloqotda ham o‘zini tutib, sabr-toqat va hurmatni saqlasa, bu uning ichki madaniyatidan dalolat beradi.
Yozma murojaatlarda kasbiy etiket
Rahbarning yozma murojaatlari — rasmiy xatlar, buyruqlar, elektron pochta va xabarlar — uning kasbiy madaniyatini aks ettiruvchi muhim hujjatlardir. Yozma muloqotda so‘zlar uzoq vaqt saqlanib qolishi sababli, bu shakldagi etiket yanada yuqori mas’uliyatni talab etadi. Rahbar yozma murojaatlarda adabiy til me’yorlariga rioya qilishi, fikrni aniq va mantiqiy ifodalashi lozim.
Milliy qadriyatlar yozma nutqda ham hurmat va muloyimlik orqali namoyon bo‘ladi. Rasmiy murojaatlarda odobli iboralar, minnatdorchilik va iltimos shakllaridan foydalanish rahbar nutqining madaniyligini ko‘rsatadi. Keskin buyruq ohangi, noo‘rin qisqartmalar yoki hissiy iboralar yozma etiketga zid bo‘lib, rahbar obro‘siga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Onlayn muloqotda kasbiy etiket
Onlayn muloqot — videoaloqa, ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar orqali olib boriladigan muloqot — bugungi rahbar uchun kundalik amaliyotga aylangan. Biroq onlayn muloqot norasmiy ko‘rinishiga qaramay, unda ham kasbiy etiket qat’iy saqlanishi zarur. Rahbar onlayn uchrashuvlarda vaqtga rioya qilishi, tashqi ko‘rinishiga e’tibor berishi va muloqot ohangini nazorat qilishi lozim.
Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar onlayn muloqotda ham muloyimlik, sabr va hurmatni saqlaydi. Xabarlarni kechiktirmay javoblash, noo‘rin emojilar yoki norasmiy iboralardan qochish, suhbatdoshni e’tiborsiz qoldirmaslik — bularning barchasi raqamli etiketning muhim qoidalaridir. Onlayn muloqotda rahbarning har bir so‘zi va xatti-harakati keng auditoriya tomonidan ko‘rilishi va baholanishi mumkinligini unutmasligi zarur.
Milliy tarbiyani rahbar nutqi va etiket orqali targ‘ib etish
Rahbar nutqi va etiket nafaqat boshqaruv vositasi, balki milliy tarbiyani targ‘ib etishning samarali mexanizmidir. Rahbarning muloyim so‘zi, adolatli munosabati, hurmatga asoslangan muomalasi jamoa uchun bevosita tarbiyaviy namuna bo‘lib xizmat qiladi. Milliy tarbiya rahbar nutqida balandparvoz shiorlar orqali emas, balki kundalik muomalada namoyon bo‘ladi.
Rahbar nutqi orqali milliy qadriyatlar — kattalarga hurmat, kichiklarga mehr, adolat, halollik va mas’uliyat — jamoa ongiga singdiriladi. Rahbar ushbu qadriyatlarni o‘z nutqida va xatti-harakatlarida izchil ko‘rsatsa, jamoa a’zolari ham shu madaniyatni o‘zlashtira boshlaydi. Shu tariqa rahbar nutqi tarbiyaviy kuchga ega bo‘ladi.
Milliy qadriyatlarning nutq va muomalada aks etishi
Milliy qadriyatlar rahbar nutqida so‘z tanlash, murojaat shakli, ohang va munosabat uslubi orqali aks etadi. Masalan, suhbatdoshning fikrini tinglash, shoshmasdan javob berish, minnatdorchilik bildirish milliy odobning amaliy ko‘rinishidir. Bu qadriyatlar rahbar muomalasini insonparvar va ishonchli qiladi.
Muomalada milliy qadriyatlarning aks etishi rahbarning ichki madaniyatidan dalolat beradi. Rahbar turli vaziyatlarda — rasmiy uchrashuvda, telefon suhbatida yoki onlayn yozishmada — bir xil odob va hurmatni saqlasa, bu uning shaxsiy va kasbiy yaxlitligini namoyon etadi. Bunday rahbar jamoa uchun nafaqat boshqaruvchi, balki ma’naviy yetakchi sifatida qabul qilinadi.
Umumiy boshqaruv ahamiyati
Telefon, yozma va onlayn muloqotda kasbiy etiketga rioya qilish rahbar obro‘sini mustahkamlaydi, tashkilot nufuzini oshiradi va jamoada sog‘lom psixologik muhitni shakllantiradi. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar ushbu aloqa shakllarining barchasida o‘z qadriyatlarini namoyon etib, nutqi va etiket orqali milliy madaniyatni targ‘ib qiladi.
9. Rahbar etiketida milliylik, vazminlik va odob, kundalik muloqot va rasmiy chiqishlarda milliy ruh.
Rahbar etiketida milliylik, vazminlik va odob boshqaruv madaniyatining eng muhim va ajralmas mezonlari hisoblanadi. Milliy tarbiya asosida shakllangan rahbar uchun etiket tashqi qoidalarga rioya qilish bilangina cheklanmaydi, balki ichki madaniyat, axloqiy barqarorlik va insoniy munosabatlarda namoyon bo‘ladi. Aynan shu jihatlar rahbar shaxsini oddiy boshqaruvchidan jamiyat va jamoa uchun namuna bo‘ladigan yetakchiga aylantiradi.
Rahbar etiketida milliylik avvalo muomala uslubida, so‘z tanlashda va munosabat ohangida ko‘zga tashlanadi. Milliy qadriyatlarga tayangan rahbar muloqotda hurmat, muloyimlik va kamtarlikni ustuvor qo‘yadi. Kattalarga hurmat, kichiklarga mehr, suhbatdoshni e’tibor bilan tinglash kabi milliy odob me’yorlari rahbar etiketining tabiiy tarkibiy qismiga aylanadi. Bunday yondashuv jamoada samimiy va ishonchli muhitni shakllantiradi.
Vazminlik rahbar etiketining asosiy belgilaridan biridir. Vazmin rahbar shoshqaloqlikdan, hissiyotga berilishdan va keskin xatti-harakatlardan yiroq bo‘ladi. U murakkab vaziyatlarda ham o‘zini tutib, mulohazali qarorlar qabul qiladi. Vazminlik rahbar nutqida ham, xatti-harakatida ham namoyon bo‘lib, jamoada barqarorlik va xotirjamlik hissini kuchaytiradi. Milliy tarbiya nuqtayi nazaridan vazminlik donolik va yetuklik belgisi sifatida qadrlanadi.
Rahbar etiketida odob markaziy o‘rinni egallaydi. Odob — bu rahbarning har bir so‘zida, har bir harakatida va munosabatida namoyon bo‘ladigan axloqiy me’yorlar majmui. Rahbar odobi uning lavozimidan qat’i nazar, har bir inson bilan teng va hurmatli muomala qilishida ko‘rinadi. Qo‘pollik, mensimaslik yoki keskinlik rahbar etiketiga mutlaqo zid bo‘lib, jamoada salbiy kayfiyatni yuzaga keltiradi.
Kundalik muloqotda rahbar etiketining milliy ruhda namoyon bo‘lishi alohida ahamiyatga ega. Kundalik muloqot — bu qisqa suhbatlar, savol-javoblar, maslahatlar va ish jarayonidagi oddiy aloqalardir. Aynan shu oddiy vaziyatlarda rahbarning haqiqiy madaniyati namoyon bo‘ladi. Salomlashish, hol-ahvol so‘rash, minnatdorchilik bildirish kabi oddiy, ammo mazmunli harakatlar rahbar etiketining milliyligini ko‘rsatadi. Bu muloqotlar rasmiy bo‘lmasa-da, ular rahbar va jamoa o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlaydi.
Kundalik muloqotda milliy ruhning saqlanishi rahbarning insoniy qiyofasini ochib beradi. Rahbar xodimning muammosiga befarq bo‘lmasdan quloq tutsa, uni tushunishga harakat qilsa, bu milliy tarbiyaga xos bo‘lgan mehr-oqibat va hamdardlik fazilatlarining amaliy ko‘rinishidir. Bunday munosabat jamoada sadoqat va mas’uliyatni kuchaytiradi.
Rasmiy chiqishlarda rahbar etiketida milliy ruh yanada yorqinroq namoyon bo‘lishi lozim. Rasmiy nutqlar — yig‘ilishlar, tantanali tadbirlar, uchrashuvlar — rahbarning jamoa oldidagi qiyofasini belgilaydi. Bunday vaziyatlarda milliy ruh balandparvoz shiorlar bilan emas, balki mazmunli, vazmin va odobli nutq orqali ifodalanadi. Rahbar rasmiy chiqishlarda adabiy til me’yorlariga rioya qilishi, so‘zlarni o‘rinli va aniq tanlashi, ohangni vaziyatga moslashtirishi zarur.
Rasmiy chiqishlarda milliylik rahbar nutqining insonparvarligida ko‘rinadi. Nutqda adolat, halollik, mas’uliyat va jamoaga hurmat kabi qadriyatlar aks etganda, bu milliy ruhning amaliy ifodasiga aylanadi. Rahbar rasmiy chiqishda ham kamsituvchi iboralardan, keskin baholardan qochib, mulohazali va xolis pozitsiyani saqlashi etiket talabidir.
Rahbar etiketida milliylik va vazminlik tashqi ko‘rinish va o‘zini tutishda ham namoyon bo‘ladi. Saranjom kiyinish, vaziyatga mos tashqi ko‘rinish, ortiqcha harakatlardan tiyilish rahbarning ichki intizomini ko‘rsatadi. Milliy madaniyatimizda tashqi soddalik va ichki boylik uyg‘unligi yuqori baholanadi va rahbar bu uyg‘unlikni o‘z etiketida aks ettirishi lozim.
Rahbar etiketida milliy ruhni saqlash jamoa uchun tarbiyaviy ahamiyatga ega. Rahbarning kundalik muloqotdagi odobi va rasmiy chiqishlardagi vazminligi jamoa a’zolari uchun namuna bo‘lib xizmat qiladi. Xodimlar rahbar muomalasiga qarab o‘z muloqot madaniyatini shakllantira boshlaydi. Shu tariqa rahbar etiketidagi milliylik tashkilot madaniyatining ajralmas qismiga aylanadi.
Milliylik, vazminlik va odobga asoslangan rahbar etiketida ichki barqarorlik ustuvor bo‘ladi. Bunday rahbar vaziyat qanday bo‘lishidan qat’i nazar, bir xil madaniyat va axloqiy me’yorlarni saqlaydi. Bu barqarorlik jamoada ishonchni mustahkamlaydi va rahbar shaxsining obro‘sini oshiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, amaldagi tahrir.
2. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ma’naviy-ma’rifiy sohani rivojlantirishga oid farmon va qarorlari. – 2019–2024.
4. Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasi. – Toshkent, 2019.
5. Davlat boshqaruvi va ta’lim muassasalarida rahbarlik faoliyatiga oid me’yoriy hujjatlar. – Toshkent.
6. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: O‘qituvchi, qayta nashr.
7. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
8. Hasanboyev J., To‘raqulov X. Pedagogika. – Toshkent: Fan, 2019.
9. Yo‘ldoshev J. Boshqaruv madaniyati va rahbar nutqi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2018.
10. Sattorov A. Ta’lim muassasalarida rahbarlik va muloqot madaniyati. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
11. To‘xtayeva G. Kasbiy etiket va pedagogik muomala. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
12. Xudoyberdiyev M. Pedagogik jamoada muloqot va boshqaruv etikasi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.