Mavzu - Milliy tarbiya asosida tarbiyalanuvchilarda qadriyatlar tizimini shakllantirish
Reja
1. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ma’naviy ma’rifiy tadbirlarni milliy qadriyatlar asosida tashkil etish.
2. Maktabgacha ta’lim tashkilotida uzluksiz ma’naviy tarbiyani amalga oshirish.
3. Tarbiyalanuvchilarning qalbida vatanparvarlik, odob-axloq, adolat, mehnatsevarlik, halollik va kattalar mehnatiga hurmat tuyg‘usini shakllantirish orqali bolalarni barkamol shaxs sifatida tarbiyalash.
4. Milliy bayramlar va an’analar orqali bolalarda milliy qadriyatlarni shakllantirish.
5. Pedagog-xodimlarning bola tarbiyasidagi roli.
1.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ma’naviy ma’rifiy tadbirlarni milliy qadriyatlar asosida tashkil etish.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarni milliy qadriyatlar asosida tashkil etish tarbiyalanuvchilarda qadriyatlar tizimini shakllantirishning eng muhim va samarali yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Aynan maktabgacha yosh davrida bola atrof-muhitni hissiy jihatdan qabul qiladi, ko‘rganini tez o‘zlashtiradi va shu asosda o‘zining dastlabki axloqiy-me’yoriy qarashlarini shakllantira boshlaydi. Shu sababli ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar bolalar ongiga majburiy tushuntirishlar orqali emas, balki quvonchli, mazmunli va hayotiy faoliyatlar orqali singdirilishi zarur.Milliy qadriyatlarga asoslangan ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar, avvalo, bolalarda yaxshilik va yomonlik, hurmat va befarqlik, mehr-oqibat va beparvolik kabi tushunchalarni ajratib olishga yordam beradi. Ushbu tadbirlar orqali bola jamiyatda qabul qilingan ijobiy xulq-atvor me’yorlarini sekin-asta o‘zlashtiradi. Masalan, kattalarga hurmat, tengdoshlarga do‘stona munosabat, umumiy mulkka ehtiyotkorlik bilan qarash kabi fazilatlar bolalar uchun kundalik hayotning tabiiy qismiga aylanadi. Bu jarayonda milliy qadriyatlar bolaning ichki dunyosiga mustahkam o‘rnashadi.Ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarni tashkil etishda milliy bayramlar, an’analar va urf-odatlar alohida ahamiyatga ega. Milliy bayramlar bolalar uchun faqat tantanali kun emas, balki milliy qadriyatlarni his qilish va anglash imkonini beruvchi tarbiyaviy maktabdir. Bayramlar davomida bolalar milliy liboslar, milliy taomlar, xalqona qo‘shiqlar va o‘yinlar orqali o‘z xalqining madaniy merosi bilan tanishadi. Bu tanishuv bolalarda milliy iftixor va o‘ziga xoslik tuyg‘usini shakllantiradi.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarni milliy qadriyatlar asosida tashkil etishda ertaklar, rivoyatlar va xalq og‘zaki ijodi muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ertaklar orqali bolalar ijobiy va salbiy qahramonlar xatti-harakatini solishtirib, axloqiy xulosa chiqarishni o‘rganadi. Milliy ertaklar bolalar tafakkuriga yaqin, tushunarli va obrazli bo‘lgani sababli, ulardagi qadriyatlar bolalar ongiga chuqur singadi. Bu orqali bolalarda rostgo‘ylik, jasorat, mehnatsevarlik va halollik kabi fazilatlar mustahkamlanadi.Ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar jarayonida o‘yin faoliyati muhim o‘rin tutadi. O‘yin maktabgacha yoshdagi bolalar uchun asosiy faoliyat turi bo‘lib, aynan o‘yin orqali tarbiyaviy g‘oyalar samarali yetkaziladi. Milliy mazmundagi rolli o‘yinlar, xalq o‘yinlari va jamoaviy harakatlar bolalarda hamkorlik, o‘zaro yordam va jamoaga daxldorlik tuyg‘usini shakllantiradi. Bu tuyg‘ular esa qadriyatlar tizimining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.Milliy qadriyatlarga asoslangan ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar bolalarda nutq madaniyati va muomala odobini rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Tadbirlar davomida bolalar o‘z fikrini madaniyatli ifodalash, boshqalarni tinglash va o‘zaro hurmat asosida muloqot qilishni o‘rganadi. Bu jarayon bolalarda ijtimoiy moslashuvni yengillashtirib, ularning jamoada o‘zini erkin va ishonchli tutishiga yordam beradi.Bunday tadbirlarni tashkil etishda tarbiyachining faol ishtiroki va shaxsiy namunasi muhim ahamiyatga ega. Tarbiyachi milliy qadriyatlarga hurmat bilan munosabatda bo‘lsa, bolalar ham bu munosabatni tezda qabul qiladi. Tarbiyachining nutqi, xulqi va muomalasi bolalar uchun bevosita tarbiyaviy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar faqat ssenariy asosida emas, balki tarbiyachining kundalik pedagogik faoliyati bilan uyg‘un holda olib borilishi lozim.Ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarni milliy qadriyatlar asosida tashkil etish ota-onalar bilan hamkorlikda yanada samarali bo‘ladi. Ota-onalar ishtirokida o‘tkaziladigan tadbirlar bolalarda qadriyatlarning mustahkamlanishiga xizmat qiladi, chunki bola oila va ta’lim muassasasida bir xil qadriyatlarni ko‘rsa, ularni chuqurroq qabul qiladi. Bu jarayon qadriyatlar tizimining izchil shakllanishini ta’minlaydi.Milliy qadriyatlarga asoslangan ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar bolalarda Vatanga muhabbatning dastlabki ko‘rinishlarini shakllantiradi. Bu muhabbat baland shiorlar orqali emas, balki o‘z guruhiga, do‘stlariga va atrof-muhitga g‘amxo‘rlik qilish orqali namoyon bo‘ladi. Bola shu orqali Vatanga muhabbat tushunchasini hissiy va amaliy darajada anglay boshlaydi.Shuningdek, bunday tadbirlar bolalarda ma’naviy barqarorlikni shakllantiradi. Bola yaxshi va yomon xatti-harakatlar o‘rtasidagi farqni anglab, ijobiy xulqni tanlashga odatlanadi. Bu barqarorlik keyingi ta’lim bosqichlarida ongli axloqiy qarorlar qabul qilish uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarni milliy qadriyatlar asosida tashkil etish nafaqat alohida tadbirlar majmuasi, balki uzluksiz tarbiyaviy tizim sifatida yo‘lga qo‘yilishi lozim. Chunki qadriyatlar bolalarda bir martalik ta’sir orqali emas, balki takroriy, izchil va mazmunli tajriba asosida shakllanadi. Shu nuqtayi nazardan, ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar bolaning kundalik hayoti bilan uzviy bog‘langan bo‘lishi muhimdir.Milliy qadriyatlarga asoslangan tadbirlar bolalarda hissiy tajriba orqali qadriyatlarni anglashni ta’minlaydi. Maktabgacha yoshdagi bola tushunchalardan ko‘ra ko‘proq his-tuyg‘ular orqali o‘rganadi. Shu sababli tadbirlar davomida quvonch, faxr, hayajon, hamjihatlik kabi ijobiy hissiyotlar uyg‘otilishi lozim. Aynan hissiy tajriba orqali bolaning ongida milliy qadriyatlar mustahkam iz qoldiradi va shaxsiy munosabatga aylanadi.
Ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar orqali qadriyatlar tizimini shakllantirishda bosqichlilik tamoyili muhim ahamiyat kasb etadi. Avval oddiy qadriyatlar — mehr, tartib, hurmat singdiriladi, keyinchalik esa murakkabroq ijtimoiy qadriyatlar — jamoaga mas’uliyat, o‘zaro yordam, adolat tushunchalari shakllantiriladi. Bu bosqichma-bosqichlik bolaning yosh xususiyatlariga mos ravishda tarbiyaviy ta’sirni kuchaytiradi.Milliy qadriyatlar asosidagi ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar bolalarda ijtimoiy rollarni anglashga yordam beradi. Turli sahna ko‘rinishlari, rolli o‘yinlar va jamoaviy tadbirlar orqali bola o‘zini oila a’zosi, do‘st, jamoa ishtirokchisi sifatida his qila boshlaydi. Bu holat bolada jamiyatga daxldorlik tuyg‘usini shakllantirib, qadriyatlar tizimining ijtimoiy yo‘nalishini mustahkamlaydi.Bunday tadbirlar bolalarda axloqiy tanlov qilish ko‘nikmasini rivojlantiradi. Tadbirlar jarayonida yuzaga keladigan turli vaziyatlar — yordam berish, navbat kutish, kelishmovchilikni hal qilish — bolani axloqiy qaror qabul qilishga undaydi. Bu qarorlar orqali bola milliy qadriyatlarga asoslangan xulq-atvor me’yorlarini amalda sinab ko‘radi va o‘zlashtiradi.Ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarning muhim jihati — ular bolalarda barqaror odatlarni shakllantirishidir. Qadriyatlar faqat tushuncha bo‘lib qolmasdan, kundalik xatti-harakatga aylangandagina haqiqiy tizim sifatida shakllanadi. Tadbirlar davomida muntazam takrorlanadigan ijobiy xatti-harakatlar bolaning shaxsiy odatlariga singib boradi va kelgusida mustaqil ravishda namoyon bo‘la boshlaydi.Milliy qadriyatlarga asoslangan tadbirlar bolalarda o‘z-o‘zini baholash va o‘zini tutish madaniyatini rivojlantiradi. Bola o‘z xatti-harakatini boshqalarning munosabati orqali anglaydi, o‘zini boshqalar bilan solishtiradi va ijobiy xulqni tanlashga harakat qiladi. Bu jarayon bolaning ichki axloqiy mezonlarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.Ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar orqali qadriyatlar tizimini shakllantirishda jamoaviylik muhitini yaratish alohida ahamiyatga ega. Jamoada bajariladigan tadbirlar bolalarda hamkorlik, kelishuv va bir-birini qo‘llab-quvvatlash kabi ijtimoiy qadriyatlarni mustahkamlaydi. Bu qadriyatlar keyingi bosqichlarda ongli fuqarolik fazilatlarining shakllanishiga zamin yaratadi.
Shuningdek, milliy qadriyatlarga asoslangan ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar bolalarda madaniy xotirani shakllantiradi. Bola milliy bayramlar, an’analar va urf-odatlarni eslab qoladi, ularni ijobiy his-tuyg‘ular bilan bog‘laydi. Ushbu xotira kelgusida milliy o‘zlikni anglash va milliy g‘ururni rivojlantirishning muhim manbaiga aylanadi.
2.Maktabgacha ta’lim tashkilotida uzluksiz ma’naviy tarbiyani amalga oshirish.
Maktabgacha ta’lim tashkilotida uzluksiz ma’naviy tarbiyani amalga oshirish bolalarda barqaror qadriyatlar tizimi, axloqiy xulq-atvor va ijtimoiy moslashuvni shakllantirishning eng muhim pedagogik sharti hisoblanadi. Maktabgacha yosh davrida bola ma’naviy ta’sirlarni juda tez va chuqur qabul qiladi, shu sababli tarbiya jarayoni epizodik tadbirlar bilan cheklanmasdan, kundalik hayotning barcha jihatlariga singdirilgan uzluksiz tizim sifatida tashkil etilishi lozim.Uzluksiz ma’naviy tarbiya deganda bolani faqat ma’lum mashg‘ulotlar yoki bayramlar orqali emas, balki har bir kun, har bir faoliyat, har bir muloqot jarayonida tarbiyalash tushuniladi. Bu jarayonda tarbiya ta’limdan ajralmagan holda olib borilib, bola uchun tabiiy hayotiy tajribaga aylanadi. Aynan shu uzluksizlik bolada qadriyatlarning vaqtinchalik emas, balki ichki ehtiyoj va odat sifatida shakllanishini ta’minlaydi.Maktabgacha ta’lim tashkilotida uzluksiz ma’naviy tarbiyani amalga oshirish kun tartibi bilan bevosita bog‘liq. Ertalabki kutib olishdan tortib, mashg‘ulotlar, o‘yinlar, ovqatlanish, sayr va dam olish jarayonlarigacha bo‘lgan barcha faoliyatlar tarbiyaviy mazmun bilan boyitiladi. Masalan, ertalab bolani mehr bilan kutib olish — hurmat va e’tibor qadriyatini, ovqatlanish jarayonida tartibga rioya qilish — intizom va mas’uliyatni, o‘yin jarayonida esa hamkorlik va do‘stlikni shakllantiradi.Uzluksiz ma’naviy tarbiya jarayonida tarbiyachining roli alohida ahamiyatga ega. Tarbiyachi bolalar bilan doimiy muloqotda bo‘lib, ularning har bir xatti-harakatiga pedagogik nuqtayi nazardan yondashadi. Tarbiyachining sabr-toqati, adolatliligi, muloyimligi va samimiyligi bolalar uchun ma’naviy mezon vazifasini bajaradi. Shu bois uzluksiz tarbiya tarbiyachining shaxsiy namunasisiz samarali bo‘la olmaydi.Maktabgacha ta’lim tashkilotida uzluksiz ma’naviy tarbiyani amalga oshirishda o‘yin faoliyati markaziy o‘rin tutadi. O‘yin orqali bola ijtimoiy qoidalarni o‘zlashtiradi, turli vaziyatlarda to‘g‘ri xulqni tanlashni o‘rganadi. Rolli o‘yinlar, jamoaviy o‘yinlar va muammoli vaziyatli o‘yinlar bolalarda adolat, yordam berish, navbat kutish va kelishuv kabi ma’naviy sifatlarni shakllantiradi. O‘yin orqali berilgan tarbiya bola uchun majburiyat emas, balki quvonchli tajriba bo‘lib qoladi.Uzluksiz ma’naviy tarbiya nutq va muloqot madaniyatini rivojlantirish orqali ham amalga oshiriladi. Tarbiyachi bolalar bilan muloyim, hurmatga asoslangan muloqot olib borganda, bolalar ham shu uslubni o‘zlashtiradi. Bir-birini tinglash, navbat bilan gapirish, o‘z fikrini madaniyatli ifodalash bolalarda axloqiy munosabatlarning shakllanishiga xizmat qiladi. Bu jarayon ijtimoiy moslashuvning muhim omili hisoblanadi.Maktabgacha ta’lim tashkilotida uzluksiz ma’naviy tarbiya tartib va qoidalar orqali ham mustahkamlanadi. Qoidalar bolalar uchun qat’iy jazolash vositasi emas, balki xavfsiz va qulay muhitni ta’minlovchi me’yor sifatida tushuntiriladi. Bola qoidalarga rioya qilish orqali boshqalarning huquqlarini hurmat qilishni va o‘z xatti-harakatiga mas’ul bo‘lishni o‘rganadi. Bu holat bolada ichki intizomning shakllanishiga olib keladi.Uzluksiz ma’naviy tarbiya jarayonida his-tuyg‘ular bilan ishlash muhim ahamiyatga ega. Tarbiyachi bolaga o‘z hislarini tanish, ifodalash va boshqarishni o‘rgatadi. Quvonch, ranjish, g‘azab kabi holatlar to‘g‘ri boshqarilganda, bola empatiya va hamdardlik kabi muhim ma’naviy fazilatlarni egallaydi. Bu fazilatlar kelgusida sog‘lom ijtimoiy munosabatlarning asosiga aylanadi.Maktabgacha ta’lim tashkilotida uzluksiz ma’naviy tarbiya oila bilan hamkorlikda yanada samarali bo‘ladi. Agar ta’lim muassasasidagi tarbiyaviy yondashuv oiladagi tarbiya bilan uyg‘unlashsa, bola uchun qadriyatlar tizimi mustahkamlanadi. Ota-onalar bilan muntazam muloqot, tavsiyalar va qo‘shma tadbirlar uzluksiz tarbiyaning samaradorligini oshiradi.Uzluksiz ma’naviy tarbiya bolalarda barqaror axloqiy odatlarni shakllantiradi. Bola vaqt o‘tishi bilan ijobiy xatti-harakatlarni tashqi nazoratsiz ham amalga oshira boshlaydi. Bu holat ma’naviy tarbiyaning eng muhim natijalaridan biri bo‘lib, bolaning ichki axloqiy mezonlari shakllanganidan dalolat beradi.Maktabgacha ta’lim tashkilotida uzluksiz ma’naviy tarbiyani amalga oshirish faqat tarbiyaviy jarayonni tashkil etish bilangina cheklanmaydi, balki uni boshqarish, tahlil qilish va barqaror rivojlantirishni ham talab etadi. Shu sababli uzluksiz ma’naviy tarbiya zamonaviy yondashuvlarda rejalashtiriladigan, kuzatiladigan va baholanadigan pedagogik tizim sifatida qaralmoqda.Uzluksiz ma’naviy tarbiyani samarali amalga oshirishda tarbiyaviy ko‘rsatkichlar (indikatorlar) muhim ahamiyat kasb etadi. Bu ko‘rsatkichlar bolalarda ijobiy xulq-atvorning shakllanish darajasini aniqlashga yordam beradi. Masalan, bola o‘z xatti-harakatini boshqalarga moslashtira olishi, jamoaviy faoliyatda faol ishtirok etishi, nizoli vaziyatlarda tinch yo‘l bilan kelishishga harakat qilishi — bular ma’naviy tarbiya natijalarining amaliy belgilaridir. Ushbu belgilarni muntazam kuzatish tarbiyaviy jarayonning uzluksizligini ta’minlaydi.Uzluksiz ma’naviy tarbiyani rivojlantirishda kuzatuv va refleksiya muhim vosita hisoblanadi. Tarbiyachi bolalarning kundalik xatti-harakatlarini kuzatib, ularning qaysi vaziyatlarda ijobiy yoki salbiy xulq namoyon etishini tahlil qiladi. Bu tahlil asosida tarbiyaviy yondashuvlar moslashtiriladi. Shu tariqa tarbiya jarayoni avtomatik emas, balki moslashuvchan va bolaga yo‘naltirilgan tizimga aylanadi.Zamonaviy yondashuvlarda uzluksiz ma’naviy tarbiya profilaktik xarakterga ega bo‘lishi kerak. Ya’ni tarbiya faqat muammo yuzaga kelganda emas, balki muammo paydo bo‘lishining oldini olishga qaratiladi. Bolalarda salbiy xulq shakllanib ulgurganidan keyin tuzatishdan ko‘ra, ijobiy xulqni oldindan shakllantirish samaraliroq hisoblanadi. Bu esa uzluksiz tarbiyaning strategik ustunligini ko‘rsatadi.Uzluksiz ma’naviy tarbiyada barqarorlikni ta’minlash muhim vazifalardan biridir. Barqarorlik shuni anglatadiki, bola turli muhitlarda — guruhda, o‘yin maydonida, ovqatlanish jarayonida yoki sayr vaqtida — bir xil axloqiy me’yorlarga amal qila boshlaydi. Agar bola faqat tarbiyachi nazorati ostida ijobiy xulq ko‘rsatsa, bu hali ichki qadriyat shakllanmaganidan dalolat beradi. Uzluksiz tarbiyaning asosiy maqsadi esa aynan ichki nazorat mexanizmini rivojlantirishdir.
Maktabgacha ta’lim tashkilotida uzluksiz ma’naviy tarbiya tarbiyaviy xavflarni boshqarish bilan ham bog‘liq. Masalan, befarqlik, agressivlik, jamoaga moslashmaslik kabi holatlar tarbiyaviy xavf omillari sifatida qaraladi. Ushbu xavflarni erta aniqlash va ularga mos pedagogik choralar ko‘rish uzluksiz tarbiyaning muhim tarkibiy qismidir. Bu yondashuv tarbiyani reaktiv emas, balki oldindan rejalashtirilgan jarayonga aylantiradi.Uzluksiz ma’naviy tarbiya jarayonida bolaning shaxsiy tajribasiga alohida e’tibor qaratiladi. Bola faqat tayyor qoidalarni emas, balki o‘z tajribasi orqali xulosa chiqarishni o‘rganadi. Masalan, yordam berganida ijobiy munosabat ko‘rgan bola, bu xatti-harakatning qadrini chuqurroq anglaydi. Shu tariqa qadriyatlar tashqi talab emas, balki shaxsiy e’tiqodga aylanadi.Zamonaviy sharoitda uzluksiz ma’naviy tarbiya axborot muhiti bilan uyg‘unlikda olib borilishi zarur. Bolalar turli axborot manbalari ta’sirida ulg‘ayayotgan bir paytda, maktabgacha ta’lim tashkiloti ularning axborotga munosabatini to‘g‘ri yo‘naltirishi lozim. Bu yo‘naltirish bolalarda haqiqatni anglash, yaxshi va yomonni farqlash qobiliyatini shakllantiradi va ma’naviy tarbiyaning zamonaviy ko‘rinishini belgilaydi.Uzluksiz ma’naviy tarbiyani amalga oshirishda tizimlilik hal qiluvchi omil hisoblanadi. Tarbiya alohida tarbiyachi yoki alohida mashg‘ulotga bog‘liq bo‘lib qolmasligi, balki butun ta’lim muassasasi faoliyatining yagona yo‘nalishiga aylanishi kerak. Shu holatda uzluksiz ma’naviy tarbiya barqaror, samarali va uzoq muddatli natija beruvchi tizim sifatida namoyon bo‘ladi.
3.Tarbiyalanuvchilarning qalbida vatanparvarlik, odob-axloq, adolat, mehnatsevarlik, halollik va kattalar mehnatiga hurmat tuyg‘usini shakllantirish orqali bolalarni barkamol shaxs sifatida tarbiyalash.
Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda barkamol shaxs sifatlarini shakllantirish eng muhim pedagogik vazifalardan biri bo‘lib, bu jarayon avvalo vatanparvarlik, odob-axloq, adolat, mehnatsevarlik, halollik va kattalar mehnatiga hurmat kabi asosiy ma’naviy-axloqiy fazilatlarni bolalar qalbiga singdirish orqali amalga oshiriladi. Ushbu fazilatlar bolaga tayyor tushuncha sifatida emas, balki kundalik hayotiy tajriba, hissiy kechinma va amaliy faoliyat orqali berilgandagina samarali bo‘ladi.Bolalarda vatanparvarlik tuyg‘usi maktabgacha yoshda baland shiorlar yoki murakkab tushunchalar orqali emas, balki atrof-muhitga mehr, guruhiga, bog‘chasiga va o‘ziga yaqin bo‘lgan makonga g‘amxo‘rlik orqali shakllanadi. Bola o‘ynayotgan maydonchani asrash, gullarga zarar yetkazmaslik, umumiy o‘yinchoqlarni ehtiyot qilish orqali Vatanga muhabbatning ilk ko‘rinishlarini amalda his qiladi. Bu jarayonda tarbiyachi bolaga “Vatan” tushunchasini uning kundalik hayoti bilan bog‘lab, yaqin va tushunarli tarzda singdiradi.Odob-axloq fazilatlari bolalarda muloqot jarayonida shakllanadi. Kattalar bilan salomlashish, tengdoshlariga muloyim munosabatda bo‘lish, navbat kutish, uzr so‘rash va rahmat aytish kabi oddiy xatti-harakatlar bola uchun axloqiy me’yorlarga aylanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida ushbu odatlar muntazam ravishda qo‘llab-quvvatlansa, bola ularni majburiyat sifatida emas, balki tabiiy xulq sifatida qabul qiladi. Odob-axloq shu tariqa bolaning ichki madaniyatiga aylanadi.Bolalarda adolat tuyg‘usi o‘yin va jamoaviy faoliyat jarayonida shakllanadi. O‘yin qoidalariga amal qilish, o‘yinchoqlarni teng bo‘lishish, nizoli vaziyatlarda murosaga kelish bolani adolatli bo‘lishga o‘rgatadi. Tarbiyachi bunday vaziyatlarda bolalarning his-tuyg‘ularini inobatga olib, adolatli yechimni ko‘rsatib bersa, bola adolatni faqat so‘zda emas, balki real vaziyatda anglaydi. Bu tajriba bolada ijtimoiy munosabatlarga nisbatan to‘g‘ri pozitsiyani shakllantiradi.Mehnatsevarlik bolalarda kichik yoshdan boshlab sodda va qulay topshiriqlar orqali tarbiyalanadi. O‘yinchoqlarni yig‘ishtirish, gullarga suv quyish, guruh xonasini tartibga keltirishda ishtirok etish bolani mehnatga ijobiy munosabatda bo‘lishga o‘rgatadi. Bola o‘z mehnatining natijasini ko‘rgan sari unda mas’uliyat va qoniqish hissi paydo bo‘ladi. Shu tariqa mehnat bola uchun majburiyat emas, balki foydali va qadrlanadigan faoliyatga aylanadi.Bolalarda halollik tuyg‘usi tarbiyaviy jarayonda alohida e’tibor talab etadi. Halollik bolaga “to‘g‘ri gapirish” yoki “aldamaslik” kabi umumiy talablar bilan emas, balki tarbiyachining munosabati va ishonchi orqali singdiriladi. Bola o‘z xatosini tan olganda jazolanmasdan, tushunish va to‘g‘rilash imkonini olsa, halollik uning ichki e’tiqodiga aylanadi. Bu jarayon bolani mas’uliyatli va vijdonli shaxs sifatida tarbiyalashga xizmat qiladi.
Kattalar mehnatiga hurmat bolalarda real hayotiy kuzatuvlar asosida shakllanadi. Bog‘chadagi oshpaz, texnik xodim, tarbiyachi yordamchisining mehnatini ko‘rish va tushunish bola ongida “mehnat qadri” tushunchasini paydo qiladi. Agar tarbiyachi ushbu mehnatni bolalar bilan birgalikda muhokama qilsa, minnatdorchilik bildirishga o‘rgatsa, bolalarda kattalar mehnatiga nisbatan hurmat va e’tibor shakllanadi. Bu hurmat keyinchalik jamiyatdagi barcha kasblarga nisbatan ijobiy munosabatni vujudga keltiradi.Ushbu fazilatlarning barchasi birgalikda bolada barkamol shaxs sifatlarini shakllantiradi. Barkamol shaxs deganda faqat bilimli emas, balki ma’naviy yetuk, ijtimoiy mas’uliyatli va boshqalar bilan sog‘lom munosabat qura oladigan inson tushuniladi. Maktabgacha yoshda shakllangan vatanparvarlik, odob-axloq, adolat, mehnatsevarlik va halollik kabi fazilatlar bolaning keyingi ta’lim bosqichlarida muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.Tarbiyaviy jarayonning muhim jihati shundaki, ushbu fazilatlar izchil va uzluksiz tarzda shakllantirilishi lozim. Bir martalik suhbat yoki tadbir bilan emas, balki har kuni, har bir faoliyatda bu qadriyatlar amalda namoyon etilishi zarur. Tarbiyachining shaxsiy namunasi, muhitning ijobiyligi va oila bilan hamkorlik ushbu jarayonning samaradorligini oshiradi. Maktabgacha ta’lim tizimida bolalarda vatanparvarlik, odob-axloq, adolat, mehnatsevarlik va halollik kabi fazilatlarni alohida-alohida emas, balki integratsiyalashgan tarbiya asosida shakllantirish muhim hisoblanadi. Chunki bolalar bu yoshda fazilatlarni bo‘laklarga ajratib emas, balki yagona xulq modeli sifatida qabul qiladi. Shu sababli tarbiyaviy jarayonda ushbu fazilatlar bir-birini to‘ldiruvchi va mustahkamlovchi tizim sifatida yo‘lga qo‘yilishi zarur. Bolalarda vatanparvarlik tuyg‘usini chuqurlashtirishda ularni ijtimoiy foydali kichik faoliyatlarga jalb etish muhim ahamiyatga ega. Masalan, guruh xonasini bezashda ishtirok etish, umumiy tadbirlarga tayyorgarlik ko‘rish, tabiatni asrashga qaratilgan oddiy harakatlar bolaga “men jamiyatga foyda keltiryapman” degan ichki hissiyotni beradi. Ushbu hissiyot vatanparvarlikning hissiy-amaliy asosini shakllantiradi.
Odob-axloq va adolat fazilatlarini rivojlantirishda bolalarni tanlovli vaziyatlarga olib kirish samarali hisoblanadi. Tarbiyachi ataylab oddiy axloqiy vaziyatlarni yaratadi: navbatni kimga berish, bahsni qanday hal qilish, yordamga kim birinchi bo‘lib muhtojligini aniqlash. Bola bunday vaziyatlarda mustaqil qaror qabul qilib, axloqiy tanlov qilishni o‘rganadi. Bu jarayon odob-axloqni tashqi talab emas, balki ichki ehtiyojga aylantiradi.Bolalarda mehnatsevarlik va halollikni shakllantirishda natijaga yo‘naltirilgan faoliyat muhim rol o‘ynaydi. Agar bola bajargan ishi natijasini ko‘rsa va bu natija jamoa tomonidan qadrlansa, u mehnatga va halollikka ijobiy munosabatda bo‘la boshlaydi. Masalan, birgalikda tayyorlangan ko‘rgazma, sahna ko‘rinishi yoki bezaklar bolaga halol mehnatning qiymatini his qilish imkonini beradi.Kattalar mehnatiga hurmatni chuqurlashtirish uchun bolalarni turli kasblar bilan tanishtirish jarayoni tizimli yo‘lga qo‘yilishi lozim. Bu tanishtirish faqat kasb nomlarini aytish bilan cheklanmasdan, mehnat jarayonining mazmunini tushuntirish orqali amalga oshiriladi. Bola kattalar mehnatining jamiyat hayotidagi ahamiyatini anglagan sari, hurmat tuyg‘usi ongli shaklga o‘tadi.Mazkur fazilatlarni shakllantirishda his-tuyg‘ular bilan ishlash alohida ahamiyat kasb etadi. Tarbiyachi bolaga o‘z hislarini tan olish, boshqalarning hislariga hamdard bo‘lish va ularni hurmat qilishni o‘rgatadi. Empatiya rivojlangan bola adolatli, halol va mehnatsevar bo‘lishga moyil bo‘ladi. Shu sababli hissiy tarbiya barkamol shaxsni shakllantirishning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.Barkamol shaxs tarbiyasida barqarorlik mezoni muhimdir. Ya’ni bola faqat ma’lum vaziyatlarda emas, balki turli sharoitlarda ham bir xil axloqiy pozitsiyani saqlab qola boshlaydi. Agar bola tarbiyachi yo‘qligida ham halol bo‘lsa, boshqalarga hurmat bilan munosabatda bo‘lsa, demak, fazilatlar uning ichki qadriyatiga aylangan bo‘ladi. Ushbu barqarorlik maktabgacha yoshda shakllana boshlaydi. Shuningdek, mazkur fazilatlarni shakllantirish jarayonida o‘z-o‘zini baholash ko‘nikmasi rivojlanadi. Bola “men to‘g‘ri ish qildimmi?”, “boshqaga foydam tegdimi?” degan savollarni ichida bera boshlaydi. Bu holat bolaning ma’naviy o‘sayotganidan dalolat beradi va barkamol shaxs shakllanishining muhim belgisi hisoblanadi.
4.Milliy bayramlar va an’analar orqali bolalarda milliy qadriyatlarni shakllantirish.
Maktabgacha ta’lim yoshida milliy bayramlar va an’analar bolalarda milliy qadriyatlarni shakllantirishning eng ta’sirchan va tabiiy vositalaridan biri hisoblanadi. Chunki bu yoshdagi bolalar ma’naviy tushunchalarni ko‘proq hissiy tajriba, ko‘rish, ishtirok etish va quvonchli faoliyat orqali qabul qiladi. Milliy bayramlar esa aynan shunday hissiy muhitni yaratib, bolalarning qalbiga milliy qadriyatlarni chuqur va barqaror singdirish imkonini beradi.Milliy bayramlar bolalar uchun shunchaki tantana emas, balki xalqning tarixi, madaniyati va urf-odatlari bilan tanishish maktabidir. Bayramlar jarayonida bola milliy liboslar, milliy kuy-qo‘shiqlar, xalq o‘yinlari va marosimlar orqali o‘z xalqining o‘ziga xosligini his eta boshlaydi. Bu his-tuyg‘ular bolaning ongida milliy qadriyatlarni ijobiy emotsiyalar bilan bog‘lab, ularni qadrlashga undaydi.Milliy bayramlar orqali bolalarda Vatanga daxldorlik tuyg‘usi shakllanadi. Bola “bu bayram bizniki”, “bu an’ana bizning xalqimizga xos” degan tushunchalarni asta-sekin anglaydi. Bu anglash maktabgacha yoshda vatanparvarlikning dastlabki ko‘rinishlarini shakllantiradi. Ushbu vatanparvarlik baland shiorlar orqali emas, balki faxr, quvonch va jamoaviy ishtirok orqali namoyon bo‘ladi.An’analar orqali bolalarda avlodlar davomiyligi haqidagi tasavvur vujudga keladi. Masalan, kattalar va bolalar birgalikda bayramni nishonlaganida, bola milliy qadriyatlar avloddan avlodga o‘tishini his qiladi. Bu holat bolada kattalarga hurmat, o‘tmishga e’tibor va kelajakka mas’uliyat hissini shakllantiradi. Shu tariqa an’analar bolani faqat bugungi kundagi hayot bilan emas, balki millatning umumiy tarixiy yo‘li bilan bog‘laydi.Milliy bayramlar bolalarda odob-axloq va ijtimoiy xulq-atvorni rivojlantirishda ham muhim ahamiyatga ega. Bayramga tayyorgarlik jarayonida bolalar birgalikda ishlash, navbat kutish, bir-biriga yordam berish va kelishuvga erishishni o‘rganadi. Tadbir davomida esa o‘zini tutish qoidalariga rioya qilish, mehmonlarga hurmat ko‘rsatish va sahnada madaniyatli harakat qilish kabi fazilatlar shakllanadi.
Milliy an’analar orqali bolalarda mehnatsevarlik va mas’uliyat tuyg‘usi ham rivojlanadi. Bayram oldidan bezaklar tayyorlash, sahna ko‘rinishlariga hozirlik ko‘rish, guruh xonasini tartibga keltirish kabi faoliyatlar bolani kichik mehnatga jalb etadi. Bola o‘z hissasini qo‘shgan sari, mehnatning qadri va natijadan qoniqish hissini his qiladi. Bu jarayon mehnatsevarlikni ongli ravishda shakllantirishga xizmat qiladi.Milliy bayram va an’analar bolalarda nutq va ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishga ham imkon yaratadi. Bayramlarda aytiladigan she’rlar, qo‘shiqlar, sahna ko‘rinishlari orqali bolalar o‘z fikrini ifodalash, sahnada erkin chiqish qilish va ijodiy faoliyatda qatnashishni o‘rganadi. Ijodiy ishtirok esa bolaning milliy qadriyatlarga bo‘lgan qiziqishini yanada kuchaytiradi.Milliy bayramlar orqali bolalarda jamoaga mansublik tuyg‘usi mustahkamlanadi. Bayramlar jamoaviy quvonch, umumiy tayyorgarlik va birgalikda nishonlash jarayoni bo‘lgani sababli, bola o‘zini jamoaning muhim a’zosi sifatida his qiladi. Bu holat bolalarda hamjihatlik, birdamlik va o‘zaro hurmat kabi milliy qadriyatlarni rivojlantiradi.An’analarni tarbiyaviy jarayonga singdirishda tarbiyachining roli muhim ahamiyatga ega. Tarbiyachi bayram va an’analarning mazmunini bolalar yoshiga mos, sodda va tushunarli shaklda tushuntirishi zarur. Tarbiyachining o‘zi milliy qadriyatlarga hurmat bilan munosabatda bo‘lsa, bolalar bu munosabatni tezda qabul qiladi. Shaxsiy namuna bu jarayonda eng kuchli tarbiyaviy omil bo‘lib xizmat qiladi.Milliy bayramlar va an’analar orqali bolalarda ma’naviy barqarorlik shakllanadi. Bola yaxshilik, saxovat, mehr-oqibat, hurmat kabi qadriyatlarni bayram muhitida his qilib, ularni kundalik hayotiga ko‘chira boshlaydi. Shu tariqa milliy qadriyatlar vaqtinchalik taassurot emas, balki bolaning ichki axloqiy mezoniga aylanadi.
5.Pedagog-xodimlarning bola tarbiyasidagi roli
Maktabgacha ta’lim tashkilotida pedagog-xodimlar bola shaxsini shakllantirish jarayonining asosiy va hal qiluvchi subyekti hisoblanadi. Chunki maktabgacha yosh davrida bola uchun tarbiyachi nafaqat bilim beruvchi, balki namuna, yo‘naltiruvchi, himoyachi va ma’naviy tayanch vazifasini bajaradi. Aynan pedagog-xodimlarning kundalik faoliyati, munosabati va xulqi orqali bola atrofidagi dunyoni anglaydi hamda o‘zining axloqiy pozitsiyasini shakllantira boshlaydi.Pedagog-xodimlarning bola tarbiyasidagi eng muhim roli — bu shaxsiy namuna orqali tarbiyalashdir. Maktabgacha yoshdagi bola ko‘proq eshitganidan ko‘ra, ko‘rganini tezroq va chuqurroq o‘zlashtiradi. Tarbiyachining muloyim muomalasi, sabr-toqati, adolatliligi va halolligi bolalar uchun bevosita o‘rnak bo‘ladi. Agar pedagog bolaning xatosiga nisbatan tushunish va yo‘naltirish bilan yondashsa, bola ham boshqalarga nisbatan shunday munosabatni namoyon etishni o‘rganadi.Pedagog-xodimlar bola tarbiyasida ma’naviy muhit yaratuvchisi sifatida ham muhim ahamiyatga ega. Guruhda hukm surayotgan ijobiy muhit — o‘zaro hurmat, ishonch va mehr-oqibat — bolaning ruhiy holatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tarbiyachi tomonidan yaratilgan xavfsiz va samimiy muhitda bola o‘zini erkin his qiladi, o‘z fikrini ochiq aytishga va ijobiy xulq-atvorni namoyon etishga intiladi. Bu holat bolaning shaxsiy rivojlanishini tezlashtiradi.Pedagog-xodimlarning tarbiyadagi roli qadriyatlarni kundalik faoliyatga singdirish orqali namoyon bo‘ladi. Vatanparvarlik, odob-axloq, mehnatsevarlik, halollik kabi fazilatlar faqat alohida mashg‘ulotlarda emas, balki har kuni o‘yin, ovqatlanish, sayr va muloqot jarayonlarida amalda ko‘rsatilishi lozim. Tarbiyachi ushbu jarayonlarda bolani to‘g‘ri yo‘naltirib borsa, qadriyatlar bolaning ichki ehtiyojiga aylanadi.Pedagog-xodimlar bola tarbiyasida individual yondashuvni ta’minlovchi muhim shaxsdir. Har bir bolaning xarakteri, hissiy holati va rivojlanish darajasi turlicha bo‘ladi. Tarbiyachi bolaning ushbu xususiyatlarini inobatga olib, unga mos pedagogik yondashuvni tanlasa, tarbiya jarayoni yanada samarali bo‘ladi. Bu individual yondashuv bolada o‘ziga ishonch va qadrlanish hissini shakllantiradi. Bola tarbiyasida pedagog-xodimlarning yana bir muhim vazifasi — ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishdir. Tarbiyachi bolalarni jamoaviy faoliyatga jalb etib, ularga hamkorlik, kelishuv, navbat kutish va nizolarni tinch yo‘l bilan hal etishni o‘rgatadi. Ushbu ko‘nikmalar bolaning jamiyatga moslashuvi va barkamol shaxs sifatida shakllanishi uchun zarur poydevorni yaratadi. Pedagog-xodimlar tarbiyaviy jarayonda ota-onalar bilan bog‘lovchi ko‘prik vazifasini ham bajaradi. Agar tarbiyachi va ota-ona tarbiyaviy masalalarda bir xil yondashuvga ega bo‘lsa, bola uchun qadriyatlar tizimi izchil va barqaror shakllanadi. Pedagog-xodimlarning ota-onalar bilan muloqoti, maslahatlari va tavsiyalari bola tarbiyasining samaradorligini oshiradi.Pedagog-xodimlarning bola tarbiyasidagi roli mas’uliyat va professional mahorat bilan chambarchas bog‘liq. Tarbiyachi nafaqat pedagogik bilimga, balki yuqori ma’naviy madaniyatga ega bo‘lishi lozim. Chunki uning har bir so‘zi, har bir harakati va qarori bolalar ongida iz qoldiradi. Shu bois pedagog-xodimlarning o‘z ustida ishlashi, doimiy kasbiy va ma’naviy rivoji bola tarbiyasi sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.Shuningdek, pedagog-xodimlar bola tarbiyasida rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini to‘g‘ri qo‘llashi zarur. Bola qilgan kichik ijobiy harakatning e’tirof etilishi unda ijobiy xulqni mustahkamlaydi. Bunday qo‘llab-quvvatlash bolaning ichki motivatsiyasini kuchaytirib, uni yaxshilikka intiluvchi shaxs sifatida shakllantiradi.Maktabgacha ta’lim tashkilotida pedagog-xodimlarning bola tarbiyasidagi roli faqat bevosita tarbiyaviy ta’sir bilan cheklanmaydi, balki tarbiyaviy yetakchilikni amalga oshirish orqali namoyon bo‘ladi. Tarbiyaviy yetakchilik deganda pedagogning bolalarni majburlash yoki nazorat qilish orqali emas, balki ularni o‘ziga ergashtira oladigan ijobiy shaxsiy fazilatlari orqali yo‘naltirishi tushuniladi. Bola tarbiyachining xulq-atvorini, munosabatini va qarorlarini kuzatib, ularga ichki ehtiyoj asosida ergashadi.Pedagog-xodimlarning bola tarbiyasidagi muhim vazifalaridan biri — tarbiyaviy vaziyatlarni ongli boshqarishdir. Kundalik hayotda yuzaga keladigan oddiy holatlar — bahs, tushunmovchilik, ranjish yoki raqobat — tarbiyachi uchun tayyor tarbiyaviy imkoniyat hisoblanadi. Agar pedagog bu vaziyatlarni jazolash vositasi sifatida emas, balki tushuntirish va yo‘naltirish imkoniyati sifatida qo‘llasa, bola ijobiy xulq-atvorni real tajriba orqali o‘zlashtiradi.Pedagog-xodimlar bola tarbiyasida axloqiy muhitni barqarorlashtiruvchi rolni ham bajaradi. Guruhda axloqiy me’yorlar doimiy va izchil bo‘lsa, bola o‘zini ishonchli va xavfsiz his qiladi. Agar pedagoglarning talab va munosabatlari o‘zgaruvchan bo‘lsa, bolada noaniqlik va ishonchsizlik paydo bo‘ladi. Shu bois pedagog-xodimlarning jamoa sifatida bir xil tarbiyaviy pozitsiyada ishlashi muhim ahamiyatga ega.
Pedagog-xodimlarning tarbiyadagi roli bolaning mustaqilligini qo‘llab-quvvatlash orqali ham namoyon bo‘ladi. Barkamol shaxsni tarbiyalashda bola faqat buyruq bajaruvchi emas, balki tanlov qila oladigan, mas’uliyatni his etadigan subyekt sifatida qaralishi lozim. Tarbiyachi bolaga kichik tanlovlar berib, uning qarorini hurmat qilsa, bolada o‘ziga ishonch va mas’uliyat hissi shakllanadi. Bu mustaqillik keyinchalik ijtimoiy yetuklikning muhim belgilaridan biriga aylanadi.Pedagog-xodimlar bola tarbiyasida hissiy intellektni rivojlantiruvchi muhim shaxsdir. Bola o‘z his-tuyg‘ularini to‘g‘ri tan olish, ifodalash va boshqarishni avvalo tarbiyachi bilan muloqot jarayonida o‘rganadi. Tarbiyachining bolaning hislariga befarq bo‘lmasligi, ularni tushunishga harakat qilishi bolada empatiya va o‘zini anglash qobiliyatini rivojlantiradi. Bu fazilatlar barkamol shaxs shakllanishida muhim o‘rin tutadi.Pedagog-xodimlarning tarbiyadagi roli tarbiyaviy baholashni to‘g‘ri tashkil etish orqali ham namoyon bo‘ladi. Maktabgacha yoshda baholash tanqid yoki solishtirish shaklida emas, balki rag‘batlantirish va yo‘naltirish ko‘rinishida olib borilishi lozim. Tarbiyachining o‘rinli e’tirofi bolada ijobiy xulqni mustahkamlaydi, noto‘g‘ri xatti-harakatni esa tushuntirish orqali to‘g‘rilash imkonini beradi.Pedagog-xodimlar bola tarbiyasida ijtimoiy adolat hissini shakllantiruvchi muhim omil hisoblanadi. Agar tarbiyachi barcha bolalarga teng munosabatda bo‘lsa, har bir bolaning fikrini tinglasa va adolatli qaror qabul qilsa, bolalarda adolat tushunchasi real hayotiy tajriba asosida shakllanadi. Bu tushuncha keyinchalik bolaning jamiyatdagi xulq-atvoriga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.Shuningdek, pedagog-xodimlarning bola tarbiyasidagi roli kasbiy refleksiya bilan chambarchas bog‘liq. Tarbiyachi o‘z faoliyatini tahlil qilib, qaysi yondashuv samarali bo‘layotganini anglab borsa, tarbiya jarayoni doimiy ravishda takomillashib boradi. Bu esa bola tarbiyasining sifatini oshiradi va barqaror natijalarga erishishni ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, amaldagi tahrir.
2. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ma’naviy-ma’rifiy sohani rivojlantirishga oid farmon va qarorlari. – 2019–2024.
4. Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasi. – Toshkent, 2019.
5. Maktabgacha ta’lim davlat standarti. – Toshkent: Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, 2022.
6. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: O‘qituvchi, qayta nashr.
7. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
8. Hasanboyev J., To‘raqulov X. Pedagogika. – Toshkent: Fan, 2019.
9. Sattorov A. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyaviy ishlarni tashkil etish. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
10. To‘xtayeva G. Maktabgacha ta’limda milliy va ma’naviy tarbiya. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
11. Xudoyberdiyev M. Pedagogik jamoada ma’naviy-axloqiy muhitni shakllantirish. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
12. Yo‘ldoshev J. Ma’naviy tarbiya nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Ma’naviyat, 2018.