Mavzu - Taʼlim oluvchilarni milliy tarbiya va vatanparvarlik ruhida tarbiyalash
Reja
1. Tarbiya tushunchasi va uning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni.
2. Milliy tarbiya va milliy g‘oya tushunchalarining mazmun-mohiyati.
3. “Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari” g‘oyasining shaxs ma’naviy tarbiyadagi ahamiyati.
4. Maktabgacha ta’lim tizimida tarbiyani milliy g‘oya asosida yo‘lga qo‘yish.
5. Milliy g‘oyaning maktabgacha ta’limdagi o‘rni va vazifalari.
6. Tarbiyachining milliy tarbiya berishdagi shaxsiy namunasi.
7. Maktabgacha ta’limda milliy tarbiyani rivojlantirish istiqbollari
1.Tarbiya tushunchasi va uning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni.
Tarbiya jamiyat hayotining eng muhim va uzluksiz jarayonlaridan biri bo‘lib, u inson shaxsini shakllantirish, uning axloqiy fazilatlari, ijtimoiy mas’uliyati, milliy ong va qadriyatlarini rivojlantirishga qaratilgan murakkab va ko‘p qirrali jarayondir. Tarbiya faqat bilim berish bilan cheklanmaydi, balki shaxsning jamiyatda munosib o‘rin egallashi, o‘z Vataniga sadoqatli, ijtimoiy faol va ma’naviy barkamol bo‘lib voyaga yetishini ta’minlaydi. Shu bois tarbiya har qanday jamiyat taraqqiyotining asosiy tayanchi hisoblanadi.Tarbiya tushunchasi insonni jamiyat talablariga mos holda kamol toptirish jarayonini anglatadi. Bu jarayonda shaxsda ijobiy xulq-atvor, ma’naviy poklik, mehnatsevarlik, vatanparvarlik va fuqarolik mas’uliyati kabi sifatlar shakllanadi. Tarbiya jamiyatning tarixiy tajribasi, madaniy merosi va milliy qadriyatlariga tayangan holda olib boriladi. Aynan shu jihat tarbiyani jamiyat taraqqiyoti bilan chambarchas bog‘laydi.Tarbiya jamiyat taraqqiyotida ijtimoiy barqarorlikni ta’minlovchi omil sifatida namoyon bo‘ladi. Tarbiyali avlod jamiyat qonun - qoidalariga hurmat bilan qaraydi, ijtimoiy munosabatlarda mas’uliyatli bo‘ladi va jamiyat manfaatlarini shaxsiy manfaatlardan ustun qo‘yishni o‘rganadi. Bunday shaxslar jamiyatda nizolarni kamaytiradi, hamkorlik va o‘zaro hurmat muhitini mustahkamlaydi. Demak, tarbiya jamiyatda sog‘lom ijtimoiy muhitni shakllantirishning muhim vositasidir.Tarbiya jamiyat taraqqiyotining ma’naviy asosini tashkil etadi. Ma’naviy yetuk shaxslar jamiyatning madaniy va axloqiy darajasini belgilaydi. Agar tarbiya tizimi izchil va samarali bo‘lsa, jamiyatda yuksak ma’naviyat, adolat va vatanparvarlik qadriyatlari mustahkamlanadi. Aksincha, tarbiyaning sustligi jamiyatda befarqlik, mas’uliyatsizlik va ma’naviy bo‘shliqni yuzaga keltirishi mumkin.Tarbiya jarayonida milliy qadriyatlar alohida o‘rin tutadi. Milliy qadriyatlar orqali shaxs o‘z xalqining tarixi, urf-odatlari, an’analari va madaniyatiga hurmat bilan qarashni o‘rganadi. Bu esa ta’lim oluvchilarda milliy o‘zlikni anglash va vatanparvarlik tuyg‘ularini shakllantiradi. Milliy tarbiya jamiyat taraqqiyotining uzluksizligini ta’minlab, avlodlar o‘rtasida ma’naviy bog‘liqlikni mustahkamlaydi.Tarbiya jamiyat taraqqiyotida inson kapitalini rivojlantirishda ham muhim ahamiyatga ega. Bilimli, tarbiyali va ma’naviy barkamol shaxslar jamiyatning iqtisodiy, siyosiy va madaniy rivojiga faol hissa qo‘shadi. Tarbiya orqali shaxsda tashabbuskorlik, mas’uliyat va vatan oldidagi burchni anglash hissi shakllanadi. Bu esa jamiyatning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.Tarbiya jarayoni uzluksiz va tizimli bo‘lishi zarur. U oilada boshlanib, maktabgacha ta’lim tashkilotlari, maktab va oliy ta’lim muassasalarida davom etadi. Ushbu uzluksizlik jamiyat taraqqiyotining barqarorligini ta’minlaydi. Har bir bosqichda tarbiya jamiyat ehtiyojlari va zamon talablari asosida boyitilib boriladi.Tarbiya jamiyat taraqqiyotida fuqarolik ongini shakllantirish vositasi sifatida ham muhimdir. Tarbiyali shaxs jamiyat hayotida faol ishtirok etadi, o‘z huquq va majburiyatlarini anglaydi, davlat va jamiyat oldidagi mas’uliyatini his qiladi. Bu holat jamiyatda qonun ustuvorligi va fuqarolik faolligini kuchaytiradi.
Tarbiya jamiyat taraqqiyotida faqat ma’naviy jarayon sifatida emas, balki strategik ijtimoiy mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Zamonaviy jamiyat sharoitida tarbiya shaxsni nafaqat axloqiy jihatdan, balki ijtimoiy moslashuvchan, faol fuqarolik pozitsiyasiga ega, Vatan taqdiriga befarq bo‘lmagan inson sifatida shakllantirish vazifasini bajaradi. Shu nuqtayi nazardan tarbiya jamiyatning bugungi va kelajak rivojini belgilovchi omil hisoblanadi.Tarbiya jamiyatda ijtimoiy merosni uzatish vositasi sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Har bir jamiyat o‘z tarixiy tajribasi, milliy qadriyatlari va ma’naviy me’yorlarini yangi avlodga tarbiya orqali yetkazadi. Agar bu jarayon izchil bo‘lmasa, avlodlar o‘rtasida ma’naviy uzilish yuzaga keladi. Shu sababli tarbiya jamiyatning tarixiy xotirasini saqlash va davom ettirishda muhim rol o‘ynaydi.Tarbiya jamiyat taraqqiyotida ijtimoiy mas’uliyatni shakllantiruvchi omil sifatida namoyon bo‘ladi. Tarbiya jarayonida shaxs o‘z xatti-harakatlari jamiyat hayotiga ta’sir ko‘rsatishini anglay boshlaydi. Bu anglash jamiyatda befarqlikning kamayishiga, fuqarolarning ijtimoiy faolligi ortishiga olib keladi. Mas’uliyatli shaxslar jamiyat taraqqiyotining faol ishtirokchisiga aylanadi.Zamonaviy sharoitda tarbiya jamiyatni ma’naviy tahdidlardan himoya qiluvchi vosita vazifasini ham bajaradi. Axborot oqimlarining kuchayishi, turli g‘oyaviy ta’sirlar sharoitida tarbiya shaxsda tanqidiy fikrlash, to‘g‘ri xulosa chiqarish va milliy manfaatlarni anglash qobiliyatini rivojlantiradi. Bu esa jamiyatning ma’naviy barqarorligini ta’minlaydi.Tarbiya jamiyat taraqqiyotida vatanparvarlik ruhini mustahkamlovchi asosiy omil hisoblanadi. Tarbiyalangan shaxs Vatanga bo‘lgan muhabbatni shior sifatida emas, balki kundalik faoliyatida namoyon etadi. U jamiyat mulkiga ehtiyotkorona munosabatda bo‘ladi, qonunlarga hurmat bilan qaraydi va jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shishni o‘zining burchi deb biladi.Tarbiya jamiyat taraqqiyotida ijtimoiy birdamlikni kuchaytiradi. Tarbiya jarayonida shakllangan o‘zaro hurmat, hamkorlik va bag‘rikenglik jamiyatda turli ijtimoiy guruhlar o‘rtasida totuvlikni ta’minlaydi. Bu esa jamiyatni ichki ziddiyatlardan asrashga va barqaror rivojlanishga xizmat qiladi.
Tarbiya jamiyat taraqqiyotida yetakchi shaxslarni shakllantirishga ham xizmat qiladi. Tarbiyali shaxslar tashabbuskor, mas’uliyatli va jamiyat manfaatlarini himoya qila oladigan yetakchilarga aylanadi. Bunday shaxslar ta’lim, madaniyat, iqtisodiyot va ijtimoiy sohalarda jamiyatni oldinga boshlaydi.Tarbiya jamiyatda huquqiy madaniyatni rivojlantirishning ham muhim omilidir. Tarbiya orqali shaxs qonunlarga hurmat bilan qarashni, o‘z huquq va majburiyatlarini anglashni o‘rganadi. Huquqiy madaniyati yuksak bo‘lgan jamiyatda adolat va barqarorlik mustahkam bo‘ladi.Tarbiya jamiyat taraqqiyotida uzluksiz rivojlanish kafolati sifatida qaraladi. Chunki tarbiya jarayoni to‘xtasa, jamiyatning ma’naviy poydevori zaiflashadi. Shu sababli tarbiya davlat siyosati, ta’lim tizimi va ijtimoiy hayotning ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi.
2.Milliy tarbiya va milliy g‘oya tushunchalarining mazmun-mohiyati
Milliy tarbiya jamiyatning tarixiy tajribasi, madaniy merosi, urf-odatlari va qadriyatlariga tayanib, shaxsni milliy ong, vatanparvarlik, ma’naviy mas’uliyat va ijtimoiy faollik ruhida tarbiyalash jarayonidir. Milliy tarbiya orqali ta’lim oluvchilar o‘z xalqining kimligi, kelib chiqishi, tili, madaniyati va tarixiy yo‘lini anglaydi. Bu anglash shaxsda milliy g‘urur, Vatanga sadoqat va jamiyat manfaatlariga daxldorlik hissini shakllantiradi. Milliy tarbiya shaxsning ma’naviy poydevorini mustahkamlab, uni begona va zararli g‘oyalardan himoya qiluvchi ichki tayanch vazifasini bajaradi.Milliy tarbiya tushunchasining mazmun-mohiyati avvalo shaxsda milliy qadriyatlarga hurmatni shakllantirish bilan belgilanadi. Bu jarayonda ta’lim oluvchilar milliy an’analar, urf-odatlar, xalq og‘zaki ijodi, buyuk ajdodlar merosi bilan tanishadi. Milliy tarbiya faqat tarixiy bilim berish emas, balki ushbu bilimlarni kundalik hayotda qo‘llashga o‘rgatishdir. Shu orqali milliy qadriyatlar shaxs xulq-atvorining ajralmas qismiga aylanadi.Milliy tarbiya uzluksiz jarayon bo‘lib, u oilada boshlanadi, ta’lim muassasalarida davom etadi va jamiyat hayotida mustahkamlanadi. Ushbu uzluksizlik milliy ongning barqaror shakllanishini ta’minlaydi. Agar milliy tarbiya izchil olib borilsa, jamiyatda ma’naviy uzilishlar kamayadi va avlodlar o‘rtasida qadriyatlar davomiyligi saqlanib qoladi.Milliy g‘oya esa jamiyatni birlashtiruvchi, uning taraqqiyot yo‘nalishini belgilovchi asosiy ma’naviy-ideologik tayanch hisoblanadi. Milliy g‘oya xalqning tarixiy tajribasi, bugungi ehtiyojlari va kelajak maqsadlarini o‘zida mujassamlashtiradi. U jamiyat a’zolarini umumiy maqsadlar atrofida birlashtirib, ijtimoiy birdamlik va barqarorlikni ta’minlaydi. Milliy g‘oya shaxs uchun yo‘l-yo‘riq vazifasini bajarib, uning hayotiy qarashlari va ijtimoiy pozitsiyasini shakllantiradi.Milliy g‘oya mazmun-mohiyati shaxsda Vatanga muhabbat, milliy manfaatlarga sadoqat va jamiyat kelajagi uchun mas’uliyat hissini tarbiyalashga qaratilgan. Milliy g‘oya ta’lim oluvchilarga jamiyat taraqqiyotida o‘z o‘rni va vazifasini anglash imkonini beradi. Bu g‘oya shaxsni passiv kuzatuvchidan faol fuqaroga aylantiradi, unda tashabbuskorlik va ijtimoiy mas’uliyatni rivojlantiradi.Milliy tarbiya va milliy g‘oya o‘zaro uzviy bog‘liq tushunchalar hisoblanadi. Milliy tarbiya milliy g‘oyani shaxs ongiga singdirishning amaliy mexanizmi bo‘lsa, milliy g‘oya milliy tarbiyaning maqsad va yo‘nalishini belgilaydi. Ularning uyg‘unligi ta’lim oluvchilarda mustahkam dunyoqarashni shakllantiradi. Agar milliy g‘oya nazariy asos bo‘lsa, milliy tarbiya ushbu asosni hayotga tatbiq etuvchi jarayondir.Milliy tarbiya va milliy g‘oya ta’lim oluvchilarda ma’naviy immunitetni kuchaytiradi. Axborot makoni kengaygan hozirgi sharoitda turli g‘oyaviy ta’sirlar mavjud bo‘lib, milliy tarbiya va milliy g‘oya shaxsni bunday ta’sirlardan himoya qiluvchi ichki mezonlarni shakllantiradi. Bu mezonlar orqali ta’lim oluvchilar foydali va zararli axborotni farqlash, milliy manfaatlarga zid qarashlarga tanqidiy yondashish qobiliyatiga ega bo‘ladi.Milliy tarbiya va milliy g‘oya shaxsda fuqarolik ongini rivojlantirishda ham muhim o‘rin tutadi. Ta’lim oluvchilar o‘z huquq va majburiyatlarini anglab, jamiyat hayotida faol ishtirok etishga intiladi. Bu jarayon jamiyatda qonun ustuvorligi, adolat va ijtimoiy mas’uliyatni mustahkamlashga xizmat qiladi.
3. “Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari” g‘oyasining shaxs ma’naviy tarbiyadagi ahamiyati.
“Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari” g‘oyasi shaxs ma’naviy tarbiyasida chuqur mazmun va strategik ahamiyatga ega bo‘lib, u ta’lim oluvchilarni milliy ong, vatanparvarlik, ma’naviy mas’uliyat va ijtimoiy faollik ruhida kamol toptirishga xizmat qiladi. Ushbu g‘oya shaxsning o‘z milliy ildizlariga tayangan holda zamonaviy tafakkur bilan yashashini, o‘z oldiga yuksak maqsadlar qo‘yishini va jamiyat taraqqiyotiga ongli hissa qo‘shishini ta’minlaydi.Mazkur g‘oyaning shaxs ma’naviy tarbiyasidagi asosiy jihati — tarixiy xotira va milliy o‘zlikni anglashni mustahkamlashidir. Milliy tiklanish avvalo shaxsning o‘z xalqining tarixi, madaniyati, qadriyatlari va buyuk ajdodlar merosini chuqur anglashidan boshlanadi. Bu anglash shaxsda milliy g‘urur va o‘zligiga hurmat tuyg‘usini shakllantiradi. Milliy o‘zligini anglagan shaxs esa ma’naviy jihatdan mustahkam bo‘ladi va begona g‘oyalarga tanqidiy yondasha oladi.Milliy yuksalish tushunchasi esa shaxsni faqat o‘tmishga suyanib qolmasdan, balki kelajak uchun mas’uliyatni his etishga undaydi. Bu g‘oya ta’lim oluvchilarda tashabbuskorlik, ijodkorlik va yangilikka intilish fazilatlarini rivojlantiradi. Shaxs milliy yuksalish g‘oyasini qabul qilgan holda o‘z bilim va salohiyatini Vatan ravnaqi yo‘lida safarbar etishga intiladi. Bu jarayon ma’naviy tarbiyani passiv qadriyatlar yig‘indisidan faol hayotiy pozitsiyaga aylantiradi.Ushbu g‘oya shaxs ma’naviy tarbiyasida mas’uliyat hissini kuchaytiradi. Ta’lim oluvchi o‘zining har bir xatti-harakati, bilim olishga bo‘lgan munosabati va jamiyatdagi ishtiroki milliy yuksalishga ta’sir ko‘rsatishini anglaydi. Natijada shaxsda befarqlik o‘rnini ongli mas’uliyat egallaydi. Bu mas’uliyat nafaqat shaxsiy muvaffaqiyat, balki jamiyat farovonligi uchun xizmat qilish istagini uyg‘otadi.“Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari” g‘oyasi ma’naviy tarbiyada uzluksizlik tamoyilini ta’minlaydi. Milliy tiklanish o‘tmish merosiga tayanishni anglatgan bo‘lsa, milliy yuksalish bu merosni zamonaviy sharoitda rivojlantirishni nazarda tutadi. Ushbu uzviy bog‘liqlik shaxsda an’anaga hurmat va yangilikka ochiqlikni bir vaqtda shakllantiradi. Bu holat zamonaviy jamiyat uchun zarur bo‘lgan muvozanatli dunyoqarashni vujudga keltiradi.
Mazkur g‘oya shaxsda vatanparvarlik tuyg‘usini yangi bosqichga olib chiqadi. Vatanparvarlik bu yerda faqat hissiy munosabat emas, balki ongli va amaliy faoliyat sifatida namoyon bo‘ladi. Ta’lim oluvchilar Vatanga muhabbatni bilim olish, mehnat qilish, jamiyat hayotida faol ishtirok etish orqali ifodalashni o‘rganadi. Bu esa ma’naviy tarbiyaning real hayot bilan uzviy bog‘lanishini ta’minlaydi.G‘oya shaxs ma’naviy tarbiyasida ma’naviy immunitetni kuchaytiradi. Globallashuv sharoitida turli g‘oyaviy ta’sirlar kuchaygan bir paytda milliy tiklanish va milliy yuksalish g‘oyasi shaxsni mustahkam ichki mezonlar bilan qurollantiradi. Ushbu mezonlar yordamida ta’lim oluvchi milliy manfaatlarga zid bo‘lgan qarashlarga tanqidiy yondashadi va o‘z pozitsiyasini ongli ravishda himoya qila oladi.Shuningdek, bu g‘oya shaxs ma’naviy tarbiyasida fuqarolik ongini rivojlantirishga xizmat qiladi. Ta’lim oluvchilar o‘zini jamiyatning ajralmas qismi sifatida his etib, davlat va jamiyat oldidagi burchlarini anglaydi. Fuqarolik faolligi, qonunlarga hurmat va ijtimoiy mas’uliyat milliy yuksalish g‘oyasining amaliy ifodasi sifatida shakllanadi.Shu tariqa, “Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari” g‘oyasi shaxs ma’naviy tarbiyasida milliy ong, vatanparvarlik, mas’uliyat, tashabbuskorlik va ijtimoiy faollikni uyg‘un holda shakllantiruvchi kuchli ma’naviy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu g‘oya ta’lim oluvchilarni o‘tmishga suyanib, kelajak sari dadil intiladigan, ma’naviy yetuk va jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘sha oladigan shaxs sifatida tarbiyalashga xizmat qiladi.“Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari” g‘oyasi shaxs ma’naviy tarbiyasida ichki motivatsiyani shakllantiruvchi kuch sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu g‘oya ta’lim oluvchini tashqi majburiyat yoki nazorat asosida emas, balki ichki ishonch va e’tiqod asosida harakat qilishga undaydi. Shaxs milliy yuksalish g‘oyasini qabul qilgan sari o‘z hayotiy maqsadlarini jamiyat taraqqiyoti bilan bog‘lashga intiladi. Bu holat ma’naviy tarbiyada ongli va barqaror motivatsiyani vujudga keltiradi.Mazkur g‘oya shaxsda o‘z-o‘zini tarbiyalash ehtiyojini kuchaytiradi. Ta’lim oluvchi milliy yuksalish jarayonida o‘z ustida ishlash, bilimini oshirish va ma’naviy jihatdan kamol topish zarurligini anglaydi. Natijada shaxs ma’naviy tarbiyani faqat ta’lim muassasasiga yuklab qo‘ymaydi, balki uni shaxsiy hayotiy vazifa sifatida qabul qiladi. Bu esa tarbiyaning tashqi ta’sirdan ichki ehtiyojga aylanishini ta’minlaydi.“Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari” g‘oyasi shaxsda kelajak uchun javobgarlik tuyg‘usini shakllantiradi. Ta’lim oluvchi bugungi kundagi bilim, xulq-atvor va mehnat kelajak avlodlar hayotiga ta’sir ko‘rsatishini tushuna boshlaydi. Bu anglash shaxsni mas’uliyatsizlikdan uzoqlashtirib, har bir qaror va harakatga ongli yondashishga o‘rgatadi. Ma’naviy tarbiyada bu jihat yetuklik belgisi sifatida namoyon bo‘ladi.Mazkur g‘oya shaxs ma’naviy tarbiyasida irodaviy sifatlarni rivojlantiradi. Milliy yuksalish faqat orzu emas, balki sabr-toqat, qat’iyat va izchil mehnatni talab etadi. Ta’lim oluvchilar ushbu g‘oya asosida qiyinchiliklarni yengib o‘tish, maqsad sari bardavom intilish va natijaga erishish ko‘nikmalarini egallaydi. Bu sifatlar shaxsning nafaqat ma’naviy, balki ijtimoiy yetukligini ham ta’minlaydi.“Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari” g‘oyasi shaxsda o‘z millatiga nisbatan mas’uliyatli munosabatni shakllantiradi. Shaxs milliy qadriyatlarni faqat faxr manbai sifatida emas, balki saqlash va rivojlantirish lozim bo‘lgan meros sifatida qabul qiladi. Bu munosabat ma’naviy tarbiyada faol pozitsiyani yuzaga keltiradi va shaxsni milliy taraqqiyotning faol subyektiga aylantiradi.Mazkur g‘oya shaxs ma’naviy tarbiyasida ijtimoiy faol pozitsiyani mustahkamlaydi. Ta’lim oluvchilar jamiyatdagi muammolarga befarq bo‘lmaslik, tashabbus ko‘rsatish va ijtimoiy foydali faoliyatda ishtirok etishga intiladi. Bu holat ma’naviy tarbiyani faqat axloqiy tushunchalar majmui emas, balki real hayotiy faoliyat bilan bog‘langan jarayonga aylantiradi.Shuningdek, ushbu g‘oya shaxsda milliy iftixor va kamtarlik muvozanatini shakllantiradi. Ta’lim oluvchi o‘z xalqining yutuqlari bilan faxrlanadi, ammo shu bilan birga, yuksalish uchun doimiy izlanish va o‘zini rivojlantirish zarurligini anglaydi. Bu muvozanat shaxs ma’naviy tarbiyasida sog‘lom va konstruktiv dunyoqarashni vujudga keltiradi.
4.Maktabgacha ta’lim tizimida tarbiyani milliy g‘oya asosida yo‘lga qo‘yish.
Maktabgacha ta’lim tizimida tarbiyani milliy g‘oya asosida yo‘lga qo‘yish bolalarda eng ilk yosh davridan boshlab milliy ong, ma’naviy qadriyatlar va vatanparvarlik tuyg‘ularini shakllantirishga xizmat qiladi. Aynan maktabgacha yosh davri bolaning dunyoqarashi, xulq-atvori va qadriyatlarga munosabati shakllanadigan muhim bosqich bo‘lgani sababli, bu davrda berilgan tarbiya butun hayoti davomida muhim ahamiyat kasb etadi. Milliy g‘oya asosidagi tarbiya bolani o‘z xalqining ajralmas qismi sifatida his etishga yo‘naltiradi.Maktabgacha ta’lim tizimida milliy g‘oya asosidagi tarbiyaning mazmuni bolalarga oddiy, tushunarli va hayotiy shaklda yetkazilishi bilan belgilanadi. Bu jarayonda murakkab tushunchalar emas, balki mehr-oqibat, kattalarga hurmat, do‘stlik, halollik, mehnatsevarlik kabi milliy qadriyatlarga asoslangan fazilatlar tarbiyalanadi. Ushbu fazilatlar milliy g‘oyaning bolalar ongida sodda, ammo mustahkam shaklda qaror topishiga xizmat qiladi.Milliy g‘oya asosida tarbiyani yo‘lga qo‘yishda kundalik pedagogik faoliyat muhim rol o‘ynaydi. Mashg‘ulotlar, o‘yinlar, ertaklar, qo‘shiqlar va milliy bayramlar orqali bolalarda milliy qadriyatlarga ijobiy munosabat shakllantiriladi. Tarbiya jarayoni faqat alohida mashg‘ulot bilan cheklanmay, bolalarning kundalik xatti-harakatlari, muloqoti va o‘yin faoliyatida ham izchil davom ettiriladi. Bu yondashuv milliy g‘oyani tabiiy va majburiy bo‘lmagan holda singdirishga imkon beradi.Maktabgacha ta’lim muassasalarida milliy g‘oya asosida tarbiya milliy muhit yaratish orqali yanada samarali bo‘ladi. Guruh xonalari bezagida milliy naqshlar, ramziy tasvirlar, milliy qahramonlar obrazlaridan foydalanish bolalarda milliy muhitni his qilishga yordam beradi. Bu muhit bolaning ongida milliy qadriyatlarni oddiy va kundalik hayotning bir qismi sifatida qabul qilishiga zamin yaratadi.Milliy g‘oya asosida tarbiyani yo‘lga qo‘yishda tarbiyachining shaxsiy namunasi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Tarbiyachi milliy qadriyatlarga hurmat bilan munosabatda bo‘lsa, bolalar ham bu munosabatni tabiiy ravishda o‘zlashtiradi. Tarbiyachining nutqi, muomalasi, xulqi va munosabatlari bolalar uchun bevosita tarbiyaviy vosita hisoblanadi. Shu bois tarbiyachi milliy g‘oyani faqat tushuntiruvchi emas, balki uni kundalik faoliyatida namoyon etuvchi shaxs bo‘lishi lozim.
Milliy g‘oya asosidagi tarbiya maktabgacha ta’lim tizimida oila bilan hamkorlikda amalga oshirilganda yanada samarali bo‘ladi. Ota-onalar bilan birgalikda o‘tkaziladigan tadbirlar, milliy bayramlar va an’anaviy marosimlar bolalarda milliy qadriyatlarning mustahkamlanishiga xizmat qiladi. Bu jarayon oilaviy va ta’lim muassasasi tarbiyasining uyg‘unligini ta’minlaydi.Ushbu yondashuv bolalarda Vatanga muhabbatning dastlabki ko‘rinishlarini shakllantiradi. Bu muhabbat baland shiorlar orqali emas, balki o‘z atrofidagi muhitga g‘amxo‘rlik, do‘stlariga mehr, o‘z guruhiga mas’uliyat bilan munosabatda bo‘lish orqali namoyon bo‘ladi. Aynan shu oddiy xatti-harakatlar kelgusida ongli vatanparvarlikning poydevorini yaratadi.Milliy g‘oya asosida tarbiyani yo‘lga qo‘yish bolalarda ijtimoiy moslashuvni ham osonlashtiradi. Milliy qadriyatlar asosida tarbiyalangan bola jamoada o‘zini tutishni, qoidalarga amal qilishni va boshqalar bilan hamkorlik qilishni o‘rganadi. Bu esa bolalarning maktab ta’limiga va kengroq ijtimoiy muhitga muvaffaqiyatli moslashishiga yordam beradi.
5.Milliy g‘oyaning maktabgacha ta’limdagi o‘rni va vazifalari
Milliy g‘oya maktabgacha ta’lim tizimida tarbiyaviy jarayonning ma’naviy-ideologik asosi bo‘lib, bolalarda eng ilk yosh davridan boshlab milliy ong, ijtimoiy qadriyatlarga hurmat va Vatanga daxldorlik hissini shakllantirishga xizmat qiladi. Maktabgacha yosh davri bolaning shaxs sifatida shakllanishida poydevor bosqich bo‘lgani sababli, milliy g‘oyaning aynan shu davrda singdirilishi uning butun hayoti davomida mustahkam ma’naviy tayanch bo‘lib qoladi.Milliy g‘oyaning maktabgacha ta’limdagi asosiy o‘rni shundaki, u tarbiyani tizimli va maqsadli yo‘naltiradi. Milliy g‘oya tarbiyaviy ishlarning mazmunini belgilab, bolalarda qaysi fazilatlar ustuvor shakllantirilishi lozimligini ko‘rsatadi. Bu jarayonda bolalarga murakkab mafkuraviy tushunchalar emas, balki milliy g‘oyaning sodda va hayotiy ko‘rinishlari — mehr-oqibat, do‘stlik, kattalarga hurmat, halollik va mehnatsevarlik singdiriladi.
Milliy g‘oya maktabgacha ta’limda tarbiyaviy muhitni shakllantirish vazifasini bajaradi. Guruh xonalarida milliy ruhni aks ettiruvchi bezaklar, milliy ertak qahramonlari, an’anaviy rang va shakllar bolalarning ongiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu muhit bolaga milliy qadriyatlarni majburiy o‘rgatishsiz, tabiiy va quvonchli tarzda qabul qilish imkonini beradi.Milliy g‘oyaning muhim vazifalaridan biri — bolalarda ijtimoiy xulq-atvor me’yorlarini shakllantirishdir. Milliy g‘oya asosida tarbiyalangan bola jamoada o‘zini tutish, qoidalarga rioya qilish, boshqalarga hurmat bilan munosabatda bo‘lishni o‘rganadi. Bu fazilatlar bolaning keyingi ta’lim bosqichlariga va ijtimoiy hayotga muvaffaqiyatli moslashishiga xizmat qiladi.Milliy g‘oya maktabgacha ta’limda ma’naviy barqarorlikni ta’minlash vazifasini ham bajaradi. Bolalarda ijobiy va salbiy xatti-harakatlarni ajratish, yaxshilik va yomonlikni farqlash qobiliyati shakllanadi. Bu qobiliyatlar bolaning ichki ma’naviy mezonlarini vujudga keltirib, kelgusida mustaqil qarorlar qabul qilishiga zamin yaratadi.Milliy g‘oya maktabgacha ta’limda Vatanga muhabbatning dastlabki bosqichini shakllantiradi. Bu muhabbat baland shiorlar orqali emas, balki bolaning atrof-muhitga mehr bilan munosabatda bo‘lishi, guruhdagi do‘stlariga g‘amxo‘rlik qilishi va umumiy mulkka ehtiyotkorlik bilan qarashi orqali namoyon bo‘ladi. Aynan shu oddiy xatti-harakatlar kelgusida ongli vatanparvarlik tuyg‘ularining asosiga aylanadi.Milliy g‘oyaning yana bir vazifasi — oila va ta’lim muassasasi tarbiyasini uyg‘unlashtirishdir. Maktabgacha ta’lim muassasalarida milliy g‘oya asosida olib borilayotgan tarbiya oiladagi tarbiya bilan hamohang bo‘lsa, bolada qadriyatlar tizimi mustahkamlanadi. Ota-onalar bilan hamkorlikda o‘tkaziladigan milliy bayramlar, an’anaviy tadbirlar ushbu uyg‘unlikni kuchaytiradi.Milliy g‘oya maktabgacha ta’limda tarbiyachining kasbiy faoliyatiga yo‘nalish beruvchi omil sifatida ham muhim ahamiyatga ega. Tarbiyachi milliy g‘oya asosida mashg‘ulotlarni rejalashtirib, tarbiyaviy maqsadlarni aniq belgilaydi. Bu esa tarbiya jarayonining tasodifiy emas, balki maqsadli va izchil bo‘lishini ta’minlaydi.
Shu tariqa, milliy g‘oyaning maktabgacha ta’limdagi o‘rni va vazifalari bolalarda milliy ong, ma’naviy barqarorlik, ijtimoiy moslashuv, Vatanga muhabbat va sog‘lom xulq-atvor asoslarini shakllantirishga qaratilgan bo‘lib, u maktabgacha ta’lim tizimining muhim ma’naviy tayanchi sifatida namoyon bo‘ladi.
6. Tarbiyachining milliy tarbiya berishdagi shaxsiy namunasi
Maktabgacha ta’lim tizimida tarbiyachining shaxsiy namunasi milliy tarbiyani samarali berishning eng kuchli va ta’sirchan omillaridan biridir. Bu yoshda bolalar ko‘proq eshitganidan ko‘ra ko‘rganini takrorlaydi, tushuntirilganidan ko‘ra his qilganini o‘zlashtiradi. Shu bois tarbiyachining kundalik xulqi, muomalasi va munosabati bolalar ongida milliy tarbiya mazmunini so‘zsiz shakllantiradi.Tarbiyachining shaxsiy namunasi avvalo milliy qadriyatlarga hurmat orqali namoyon bo‘ladi. Tarbiyachi o‘z nutqida ona tiliga e’tiborli bo‘lsa, milliy odob-axloq qoidalariga amal qilsa, bolalar buni tabiiy me’yor sifatida qabul qiladi. Bu jarayonda bolaga “shunday qil” deyish shart emas, chunki tarbiyachining o‘zi bu qadriyatlarning jonli timsoliga aylanadi.Milliy tarbiyada tarbiyachining shaxsiy namunasi muomala madaniyatida yaqqol ko‘rinadi. Kattalarga hurmat, kichiklarga mehr, tengdoshlar bilan muloyim muloqot qilish tarbiyachining kundalik harakatlarida namoyon bo‘lsa, bolalar ushbu xulq-atvorni o‘zlashtiradi. Bu orqali milliy tarbiyaning eng muhim jihatlaridan biri — insoniylik va hurmat bolalar ongiga chuqur singadi.Tarbiyachining shaxsiy namunasi mehnatga munosabat orqali ham bolalarga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Tarbiyachi o‘z ishini mas’uliyat bilan bajarsa, tartib-intizomga amal qilsa, ishni sevib bajarayotganini ko‘rsatsa, bolalarda ham mehnatsevarlik va mas’uliyat hissi shakllanadi. Bu sifatlar milliy tarbiyaning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.Milliy tarbiya berishda tarbiyachining shaxsiy namunasi Vatanga muhabbatni kundalik hayotda ko‘rsatish orqali namoyon bo‘ladi. Bu muhabbat baland shiorlar emas, balki atrof-muhitga ehtiyotkorlik, umumiy mulkka g‘amxo‘rlik, guruhdagi tartibga mas’uliyat bilan qarash kabi oddiy amallar orqali ifodalanadi. Bolalar bunday xatti-harakatlarni kuzatib, Vatanga munosabatning asl mazmunini anglay boshlaydi.
Tarbiyachining shaxsiy namunasi milliy an’analarga munosabatda ham muhim ahamiyatga ega. Milliy bayramlar, urf-odatlar va an’analarni hurmat bilan nishonlash, ularni bolalar uchun quvonchli va mazmunli qilish tarbiyachining faol ishtirokini talab etadi. Tarbiyachi ushbu jarayonlarda faollik ko‘rsatsa, bolalarda milliy an’analarga nisbatan ijobiy hissiy munosabat shakllanadi.Shaxsiy namuna milliy tarbiyada tarbiyachining ichki madaniyati bilan bevosita bog‘liq. Tarbiyachining sabr-toqati, adolatliligi, samimiyligi va halolligi bolalar uchun axloqiy mezon vazifasini bajaradi. Ushbu sifatlar orqali bolalarda adolat, rostgo‘ylik va vijdon kabi fazilatlar shakllanadi.Milliy tarbiyada tarbiyachining shaxsiy namunasi so‘z va amal birligida namoyon bo‘lishi muhim. Agar tarbiyachi aytgan gaplari bilan qilgan ishlari o‘rtasida uyg‘unlik bo‘lsa, bolalar tarbiyaviy ta’sirni chuqurroq qabul qiladi. Aksincha, so‘z va amal o‘rtasidagi nomuvofiqlik bolalarda ishonchsizlikni yuzaga keltirishi mumkin.
7.Maktabgacha ta’limda milliy tarbiyani rivojlantirish istiqbollari
Maktabgacha ta’limda milliy tarbiyani rivojlantirish istiqbollari jamiyatning kelajak taraqqiyoti bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ushbu yo‘nalish bolalarda eng ilk yosh davridan boshlab milliy ong, ma’naviy barqarorlik, ijtimoiy mas’uliyat va vatanparvarlik fazilatlarini shakllantirishni nazarda tutadi. Maktabgacha yosh — shaxsning dunyoqarashi, xulq-atvori va qadriyatlar tizimi poydevori qo‘yiladigan davr bo‘lgani sababli, aynan shu bosqichda milliy tarbiyani rivojlantirish istiqbollari uzoq muddatli strategik ahamiyat kasb etadi.Milliy tarbiyani rivojlantirish istiqbollarining asosiy yo‘nalishlaridan biri — tarbiya mazmunini zamon talablari bilan uyg‘unlashtirishdir. An’anaviy milliy qadriyatlar zamonaviy ijtimoiy sharoitda qayta talqin qilinib, bolalar uchun tushunarli va hayotiy shaklda berilishi zarur. Bu jarayonda milliy tarbiya faqat o‘tmishga murojaat qilish bilan cheklanmay, balki bolalarda kelajak uchun mas’uliyat hissini shakllantiruvchi omilga aylanishi lozim. Istiqbolda milliy tarbiya mazmuni bolalarni faol, tashabbuskor va ijtimoiy moslashuvchan shaxs sifatida tarbiyalashga xizmat qilishi kutiladi.Maktabgacha ta’limda milliy tarbiyani rivojlantirish istiqbollari tarbiyaviy muhitni boyitish bilan chambarchas bog‘liq. Kelajakda maktabgacha ta’lim muassasalarida milliy ruhni aks ettiruvchi muhitni yaratish yanada tizimli tus oladi. Guruh xonalari, o‘yin maydonchalari va umumiy hududlar bolalarda milliy qadriyatlarni tabiiy ravishda his etishga xizmat qiluvchi makonga aylanishi zarur. Bu muhit bolalarda milliy tarbiyani majburiy emas, balki quvonchli va qiziqarli jarayon sifatida qabul qilishga imkon yaratadi.Milliy tarbiyani rivojlantirish istiqbollari o‘yin faoliyati orqali tarbiyalash imkoniyatlarining kengayishi bilan ham belgilanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun o‘yin asosiy faoliyat turi bo‘lgani sababli, milliy tarbiya o‘yinlar orqali samarali singdiriladi. Kelgusida milliy mazmundagi didaktik o‘yinlar, rolli o‘yinlar va harakatli o‘yinlar soni va sifati oshirilishi kutiladi. Bu o‘yinlar orqali bolalarda milliy qadriyatlar, jamoada ishlash va o‘zaro hurmat kabi fazilatlar shakllanadi.Istiqbolda maktabgacha ta’limda milliy tarbiyani rivojlantirishda oilaviy tarbiya bilan uyg‘unlik muhim o‘rin egallaydi. Oila va ta’lim muassasasi tarbiyasi bir-birini to‘ldirgan taqdirdagina milliy tarbiya samarali bo‘ladi. Shu bois kelajakda ota-onalar bilan hamkorlikning yangi shakllari, milliy tarbiya bo‘yicha maslahatlar va qo‘shma tadbirlar kengayishi kutiladi. Bu jarayon bolalarda milliy qadriyatlarning mustahkam va barqaror shakllanishiga xizmat qiladi.Maktabgacha ta’limda milliy tarbiyani rivojlantirish istiqbollari tarbiyachilarning kasbiy va ma’naviy salohiyatini oshirish bilan ham uzviy bog‘liq. Kelgusida tarbiyachilarning milliy tarbiya bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarini chuqurlashtirish, ularning shaxsiy namunasi orqali tarbiyaviy ta’sirni kuchaytirish muhim vazifalardan biri bo‘lib qoladi. Tarbiyachi milliy tarbiyaning jonli tashuvchisi bo‘lgani sababli, uning ichki madaniyati va ma’naviy yetukligi milliy tarbiya istiqbolini belgilovchi asosiy omil hisoblanadi.Milliy tarbiyani rivojlantirish istiqbollari bolalarning individual xususiyatlarini hisobga olish orqali ham kengayadi. Har bir bolaning qiziqishi, xarakteri va rivojlanish sur’ati turlicha bo‘lgani sababli, milliy tarbiya umumiy qolipda emas, balki moslashuvchan yondashuv asosida tashkil etilishi zarur. Istiqbolda milliy tarbiya jarayonida individual va differensial yondashuvning kuchayishi bolalarning tarbiyaviy jarayonga faolroq jalb etilishiga olib keladi.
Kelajakda maktabgacha ta’limda milliy tarbiyani rivojlantirish ijtimoiy sheriklik asosida yanada mustahkamlanadi. Madaniyat muassasalari, mahalla, jamoatchilik tashkilotlari bilan hamkorlik milliy tarbiyani real hayot bilan bog‘lash imkonini beradi. Bu hamkorlik orqali bolalar milliy qadriyatlarni nafaqat ta’lim muassasasida, balki kengroq ijtimoiy muhitda ham his eta boshlaydi.Milliy tarbiyani rivojlantirish istiqbollari axborot va raqamli vositalardan oqilona foydalanish bilan ham bog‘liq. Zamonaviy sharoitda bolalar axborot muhitida ulg‘aymoqda. Shu bois milliy tarbiya mazmuni raqamli vositalar orqali ham yetkazilishi zarur. Kelajakda milliy mazmundagi animatsiyalar, interaktiv materiallar va audiovizual vositalar maktabgacha ta’limda milliy tarbiyani yanada jozibador qilishga xizmat qiladi. Bunda asosiy maqsad — raqamli vositalarni milliy tarbiyani boyituvchi yordamchi omil sifatida qo‘llashdir.Maktabgacha ta’limda milliy tarbiyani rivojlantirish istiqbollari ma’naviy xavfsizlikni ta’minlash bilan ham bevosita bog‘liq. Globallashuv sharoitida turli g‘oyaviy ta’sirlar kuchaygan bir paytda, milliy tarbiya bolalarda mustahkam ma’naviy asosni shakllantiradi. Bu asos bolalarni begona va zararli ta’sirlardan himoya qiluvchi ichki mezon vazifasini bajaradi. Kelajakda milliy tarbiya bolalarning ma’naviy immunitetini mustahkamlashning eng muhim vositalaridan biri bo‘lib qoladi.Istiqbolda maktabgacha ta’limda milliy tarbiya ijtimoiy faollik va fuqarolik ongining dastlabki poydevorini yaratishga xizmat qiladi. Bolalarda jamoaga daxldorlik, mas’uliyat va hamkorlik tuyg‘ulari shakllanadi. Bu fazilatlar keyingi ta’lim bosqichlarida ongli fuqarolik pozitsiyasining rivojlanishiga zamin yaratadi.Milliy tarbiyani rivojlantirish istiqbollari uzluksizlik tamoyiliga tayanadi. Maktabgacha ta’limda boshlangan milliy tarbiya maktab va undan keyingi bosqichlarda izchil davom ettirilsa, jamiyatda ma’naviy barqarorlik ta’minlanadi. Shu bois kelajakda ta’lim tizimining barcha bo‘g‘inlari o‘rtasida milliy tarbiya bo‘yicha uzviylikni ta’minlash dolzarb vazifa bo‘lib qoladi. Shuningdek, maktabgacha ta’limda milliy tarbiyani rivojlantirish istiqbollari milliy iftixor va kamtarlik muvozanatini shakllantirishga qaratiladi. Bolalarda o‘z xalqining madaniy merosi bilan faxrlanish bilan birga, boshqalarga hurmat bilan munosabatda bo‘lish fazilatlari rivojlantiriladi. Bu muvozanat kelajak jamiyatining barqaror va totuv bo‘lishiga xizmat qiladi.Umuman olganda, maktabgacha ta’limda milliy tarbiyani rivojlantirish istiqbollari bolalarda milliy ong, ma’naviy yetuklik, ijtimoiy mas’uliyat, vatanparvarlik va sog‘lom dunyoqarashni shakllantirishga qaratilgan bo‘lib, ushbu yo‘nalish jamiyatning uzoq muddatli taraqqiyoti uchun mustahkam ma’naviy poydevor yaratadi. Milliy tarbiya istiqbollari puxta va izchil amalga oshirilgan taqdirda, maktabgacha ta’lim tizimi jamiyatning ma’naviy yuksalishida yetakchi o‘rin egallaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, amaldagi tahrir.
2. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ma’naviy-ma’rifiy sohani rivojlantirishga oid farmon va qarorlari. – 2019–2024 yillar.
4. Maktabgacha ta’lim davlat standarti. – Toshkent: Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, 2022.
5. “Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasi”. – Toshkent, 2019.
6. Avloniy A.
Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: O‘qituvchi, qayta nashr.
7. Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
8. Jo‘rayev R., Zunnunov A.
Pedagogika va tarbiya nazariyasi. – Toshkent: Fan, 2018.
9. Sattorov A.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyaviy ishlarni tashkil etish. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
10. To‘xtayeva G.
Maktabgacha ta’limda milliy va ma’naviy tarbiya. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
11. Xudoyberdiyev M.
Pedagogik jamoada ma’naviy-axloqiy muhitni shakllantirish. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
12. Hasanboyev J.
Pedagogika fanidan ma’ruzalar to‘plami. – Toshkent: Fan, 2019.