Mavzu - Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ovqatlantirishni tashkil etish va monitoringni olib borish
1. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ovqatlanishning tashkillashtirish.
3. Taomlarni tayyorlash texnologiyasi va sifatini nazorati.
4. Oshxonaning sanitariya-gigienik holati va idishlarni tozalash va yuvilishini nazorati.
5. 3-7 yoshli bolalarni umumiy turdagi maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ovqatlantirish normalari.
6. Oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov va termik ishlov berilganda yo‘qotiladigan og‘irligining normasi.
7. Oshxonada yuritilayotgan nazorat hujjatlarining shakllari.
8. Xodimlarning profilaktik tibbiy ko‘rikdan o‘tishi va ularning shaxsiy gigiyenasiga qo‘yiladigan talablar.
1.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ovqatlanishning tashkillashtirish.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida bolalarning sogʻlom rivojlanishini taʼminlashda ovqatlantirish tizimi muhim pedagogik va ijtimoiy ahamiyatga ega. Bolaning jismoniy o‘sishi, immuniteti, aqliy faolligi va umumiy farovonligi bevosita kundalik ovqatlanish sifati, ratsionning muvozanati hamda sanitariya-gigiyena talablariga rioya etilishiga bogʻliq. Shu sababli ovqatlantirish jarayoni faqat xo‘jalik faoliyati sifatida emas, balki taʼlim-tarbiya jarayonining tarkibiy qismi sifatida tashkil etilishi lozim.Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ovqatlantirishni tashkillashtirish avvalo bolalarning yosh xususiyatlari, fiziologik ehtiyojlari va sogʻligʻi holatini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Har bir yosh guruh uchun belgilangan kaloriya miqdori, oqsil, yogʻ va uglevodlar nisbati, vitamin va mineral moddalarga bo‘lgan ehtiyoj asosida kundalik menyu shakllantiriladi. Ratsionda sut va sut mahsulotlari, go‘sht, don mahsulotlari, sabzavot va mevalar muvozanatli tarzda berilishi muhim hisoblanadi.Ovqatlanish jarayoni qatʼiy kun tartibi asosida tashkil etiladi. Nonushta, tushlik va peshindan keyingi yeguliklar belgilangan vaqtda berilib, bolalarda ovqatlanish madaniyati va intizomini shakllantirishga xizmat qiladi. Ovqatlanishdan oldin va keyin gigiyenik qoidalarga amal qilish, qo‘l yuvish, toza idishlardan foydalanish bolalarda sog‘lom turmush tarziga oid dastlabki ko‘nikmalarni shakllantiradi.Ovqatlantirishni tashkil etishda tarbiyachi va oshxona xodimlari o‘rtasidagi hamkorlik muhim ahamiyatga ega. Tarbiyachi bolalarning ishtahasi, ayrim mahsulotlarga nisbatan individual holatlari yoki allergik xususiyatlari haqida oshxona xodimlarini xabardor qilib boradi. Bu yondashuv ovqatlantirish jarayonida individual ehtiyojlarni hisobga olish imkonini beradi.Shuningdek, ovqatlantirish jarayonida ota-onalar bilan ochiq va shaffof aloqani yo‘lga qo‘yish muhim hisoblanadi. Haftalik yoki oylik menyular ota-onalarga taqdim etilishi, ovqat tarkibi va sifati bo‘yicha tushuntirishlar berilishi ularning ishonchini oshiradi. Natijada bog‘cha va oila o‘rtasida sog‘lom ovqatlanish bo‘yicha yagona yondashuv shakllanadi.Maktabgacha taʼlim tashkilotlari oshxonalari bolalar sog‘lig‘ini taʼminlash nuqtayi nazaridan yuqori sanitariya-gigiyena talablariga javob berishi shart. Oshxona binosi ovqat tayyorlash, mahsulotlarni saqlash va idishlarni yuvish uchun alohida zonalarga ajratilgan bo‘lishi lozim. Xom va tayyor mahsulotlar bir-biriga aralashmasligi, texnologik jarayonlar ketma-ketligi buzilmasligi talab etiladi.Oshxona jihozlari texnik jihatdan soz, xavfsiz va tozalashga qulay bo‘lishi kerak. Sovutkichlar, pishirish uskunalari, kesish taxtalari va idishlar belgilangan maqsadga muvofiq ishlatilishi, har bir mahsulot turi uchun alohida vositalar ajratilishi sanitariya xavfsizligini taʼminlaydi. Xodimlarning maxsus ish kiyimi, bosh kiyimi va shaxsiy gigiyenaga rioya etishi majburiy hisoblanadi.Mahsulotlarni qabul qilish va saqlash jarayonida ularning yaroqlilik muddati, tashqi ko‘rinishi va sifat ko‘rsatkichlari qatʼiy nazorat qilinadi. Nosifat yoki muddati o‘tgan mahsulotlardan foydalanish qatʼiyan man etiladi. Bu borada masʼul shaxslar tomonidan kundalik monitoring olib borilishi oshxona faoliyatining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Oshxona faoliyatini tashkil etishda yong‘in xavfsizligi, texnika xavfsizligi va sanitariya nazorati qoidalariga rioya etilishi ham muhim ahamiyatga ega. Bu talablar nafaqat bolalar, balki xodimlar salomatligini himoya qilishga xizmat qiladi. Doimiy tekshiruvlar va ichki nazorat mexanizmlari orqali oshxona faoliyati barqaror va xavfsiz olib boriladi.
2.Oshxonalarga oid talablar.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida oshxona faoliyati bolalar salomatligini taʼminlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, u qatʼiy sanitariya-gigiyena, texnologik va tashkiliy talablar asosida yuritilishi lozim. Oshxona faqat ovqat tayyorlanadigan joy emas, balki bolalar organizmi uchun xavfsiz va foydali ovqatlanish kafolatlanadigan muhim muhit hisoblanadi. Shu sababli oshxonalarga qo‘yiladigan talablar aniq meʼyorlar asosida belgilanadi va doimiy nazorat ostida bo‘ladi.Oshxona binosining joylashuvi va rejalashtirilishi ovqat tayyorlash texnologik jarayoniga mos bo‘lishi kerak. Oshxona xonalari xom mahsulotlarni qabul qilish, ularni saqlash, ovqat tayyorlash, tayyor ovqatni tarqatish va idish-tovoqlarni yuvish uchun alohida-alohida zonalarga ajratiladi. Bu zonalar o‘rtasida qatʼiy ketma-ketlik saqlanishi, xom va tayyor mahsulotlar oqimi kesishmasligi talab etiladi. Bunday rejalashtirish oziq-ovqat mahsulotlarining ifloslanish xavfini kamaytiradi.Oshxona binosi yetarli darajada yoritilgan, shamollatilgan va isitish tizimi bilan taʼminlangan bo‘lishi zarur. Devorlar, pollar va shiftlar silliq, yuvishga qulay, namlikka va dezinfeksiya vositalariga chidamli materiallardan tayyorlangan bo‘lishi talab etiladi. Oshxona xonalarida doimiy tozalik saqlanishi, kundalik va rejalashtirilgan tozalash ishlari olib borilishi sanitariya xavfsizligini taʼminlaydi.
Oshxona jihozlari va asbob-uskunalariga qo‘yiladigan talablar ham muhim ahamiyatga ega. Pishirish plitalari, pechlar, bug‘da pishirish qurilmalari, sovutkichlar va muzlatkichlar texnik jihatdan soz holatda bo‘lishi, belgilangan maqsadga muvofiq ishlatilishi kerak. Har bir uskunaning ishlash holati muntazam tekshiriladi, nosoz jihozlardan foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi. Sovutkichlarda mahsulotlar belgilangan harorat rejimida saqlanishi, turli mahsulot turlari uchun alohida joy ajratilishi talab etiladi.Xom va tayyor mahsulotlarni qayta ishlash uchun mo‘ljallangan asboblar alohida belgilanishi shart. Go‘sht, baliq, sabzavot va non mahsulotlari uchun kesish taxtalari, pichoqlar va idishlar rang yoki belgi orqali farqlanadi. Ushbu talab texnologik jarayonda xatolarning oldini olishga va oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlashga xizmat qiladi. Ish jarayonidan so‘ng barcha asbob-uskunalar yuvilib, dezinfeksiya qilinadi.Oshxona xodimlarining shaxsiy gigiyenasi oshxona faoliyatining muhim talablaridan biri hisoblanadi. Xodimlar maxsus ish kiyimi, bosh kiyimi va zarur hollarda qo‘lqoplardan foydalanishi shart. Ish kiyimlari toza holda saqlanadi va muntazam almashtiriladi. Oshxona xodimlari ishga kirishdan oldin va ish jarayonida shaxsiy gigiyena qoidalariga qatʼiy rioya qiladi. Tibbiy ko‘riklardan belgilangan muddatlarda o‘tish majburiy hisoblanadi.Mahsulotlarni qabul qilish jarayonida ularning sifati, yaroqlilik muddati, tashqi ko‘rinishi va hujjatlari tekshiriladi. Yaroqsiz, shubhali yoki muddati o‘tgan mahsulotlar oshxonaga qabul qilinmaydi. Saqlash jarayonida mahsulotlarning joylashtirilishi, harorat va namlik rejimiga rioya etilishi doimiy nazorat qilinadi. Omborxonalarda tozalikka amal qilinishi va zararli hasharotlarga qarshi profilaktik choralar ko‘rilishi talab etiladi. Oshxonada ovqat tayyorlash jarayoni belgilangan texnologik kartalar asosida amalga oshiriladi. Har bir taom uchun mahsulotlar miqdori, pishirish vaqti va usuli aniq ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak. Bu bolalar uchun ovqatning foydali va xavfsiz bo‘lishini taʼminlaydi. Tayyor ovqatlar belgilangan muddatda tarqatilishi, uzoq vaqt saqlab turilmasligi talab etiladi. Oshxona faoliyatida xavfsizlik talablariga ham alohida eʼtibor qaratiladi. Elektr jihozlaridan foydalanishda texnika xavfsizligi qoidalariga amal qilinishi, yong‘in xavfsizligi vositalari mavjud bo‘lishi va xodimlar ularni ishlatish tartibini bilishi lozim. Bu talablar favqulodda holatlarning oldini olishga xizmat qiladi. Oshxona ishini tashkil etishda ichki monitoring va nazorat mexanizmlari muhim o‘rin tutadi. Masʼul shaxslar tomonidan kundalik tekshiruvlar olib borilishi, sanitariya holati va texnologik jarayonlarning to‘g‘ri bajarilishi nazorat qilinadi. Ushbu monitoring natijalari asosida aniqlangan kamchiliklar o‘z vaqtida bartaraf etiladi va oshxona faoliyati doimiy ravishda takomillashtirib boriladi.
3.Taomlarni tayyorlash texnologiyasi va sifatini nazorati
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida bolalar salomatligini taʼminlashda taomlarni tayyorlash texnologiyasi va ovqat sifati nazorati alohida muhim ahamiyatga ega. Ushbu jarayonlar bolalarning yosh xususiyatlari, fiziologik ehtiyojlari hamda sog‘lom ovqatlanish tamoyillariga asoslangan holda tashkil etilishi lozim. Taomlarni tayyorlash jarayoni nafaqat ovqat pishirish texnikasi, balki gigiyena, xavfsizlik, foydalilik va nazorat tizimini o‘z ichiga olgan murakkab jarayon hisoblanadi. Taomlarni tayyorlashda texnologik jarayon qatʼiy ketma-ketlik asosida olib boriladi. Avvalo xom mahsulotlarni qabul qilish bosqichida ularning sifati, yaroqlilik muddati va tashqi ko‘rinishi tekshiriladi. Qabul qilingan mahsulotlar belgilangan talablar asosida saralanadi, tozalanadi va keyingi ishlov berish bosqichiga tayyorlanadi. Ushbu bosqichda sanitariya-gigiyena qoidalariga qatʼiy amal qilinishi taom sifatining asosi hisoblanadi. Xom mahsulotlarga ishlov berishda mexanik qayta ishlash jarayoni muhim o‘rin tutadi. Sabzavotlarni tozalash, yuvish, kesish, go‘sht va baliq mahsulotlarini parchalash jarayonlari maxsus ajratilgan joylarda amalga oshiriladi. Xom va tayyor mahsulotlar bilan ishlash jarayonlarining alohida tashkil etilishi oziq-ovqatning ifloslanish xavfini kamaytiradi. Bu esa bolalar uchun ovqatning xavfsizligini taʼminlaydi. Taomlarni pishirishda issiqlik bilan ishlov berish texnologiyasi asosiy bosqich hisoblanadi. Qaynatish, bug‘da pishirish, dimlash kabi usullar maktabgacha yoshdagi bolalar uchun eng maqbul hisoblanadi. Qovurish jarayonlari imkon qadar cheklanishi, yog‘ miqdori meʼyorida bo‘lishi lozim. Pishirish davomiyligi va harorat rejimiga rioya etilishi taomning oziqaviy qiymatini saqlashga xizmat qiladi. Taomlarni tayyorlashda texnologik kartalar asosiy hujjat hisoblanadi. Har bir taom uchun mahsulotlar miqdori, pishirish bosqichlari, vaqt va usullar aniq belgilangan bo‘lishi kerak. Texnologik kartalarga amal qilinishi taomlarning bir xil sifatda tayyorlanishini taʼminlaydi hamda oshxona xodimlarining ish faoliyatini tartibga soladi. Bu jarayon taom sifatini standartlashtirish imkonini beradi.
Taom sifati nazoratining muhim jihatlaridan biri organoleptik nazorat hisoblanadi. Tayyor ovqatning taʼmi, hidi, rangi, tuzilishi va tashqi ko‘rinishi maxsus mezonlar asosida baholanadi. Ushbu baholash orqali taomning isteʼmolga yaroqliligi aniqlanadi. Organoleptik nazorat natijasida shubhali yoki talabga javob bermaydigan taomlar bolalarga berilmaydi. Shuningdek, taom sifatini nazorat qilishda sanitariya nazorati muhim o‘rin tutadi. Tayyor ovqatlar belgilangan haroratda saqlanishi, uzoq vaqt davomida ochiq holda qoldirilmasligi talab etiladi. Ovqatni tarqatish jarayonida toza idishlardan foydalanish, tarqatish vaqti va sharoitiga amal qilish bolalar salomatligini himoya qiladi. Bu jarayonlarda gigiyenik intizom muhim ahamiyat kasb etadi. Taomlarni tayyorlash texnologiyasida xodimlar masʼuliyati alohida eʼtiborga olinadi. Oshxona xodimlari texnologik jarayonlarni to‘liq bilishi, sanitariya qoidalariga rioya etishi va belgilangan ko‘rsatmalarga amal qilishi shart. Xodimlarning bilim va malakasi taom sifatiga bevosita taʼsir ko‘rsatadi. Shu sababli ularni muntazam ravishda o‘qitish va yo‘riqnomalar bilan tanishtirib borish muhim hisoblanadi. Taom sifatini nazorat qilishda ichki monitoring tizimi joriy etiladi. Masʼul shaxslar tomonidan kundalik tekshiruvlar olib boriladi, pishirish jarayonlari va tayyor ovqat sifati muntazam kuzatib boriladi. Monitoring natijalari asosida aniqlangan kamchiliklar o‘z vaqtida bartaraf etiladi. Ushbu yondashuv ovqatlantirish jarayonining barqarorligi va ishonchliligini taʼminlaydi. Shu tariqa, maktabgacha taʼlim tashkilotlarida taomlarni tayyorlash texnologiyasi va sifat nazorati tizimli, rejalashtirilgan va qatʼiy talablar asosida olib borilishi bolalarning sog‘lom ovqatlanishini taʼminlashda muhim omil hisoblanadi.
4.Oshxonaning sanitariya-gigienik holati va idishlarni tozalash va yuvilishini nazorati
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida bolalar sog‘lig‘ini saqlash va yuqumli kasalliklarning oldini olishda oshxonaning sanitariya-gigienik holati hamda idishlarni tozalash va yuvish jarayonini nazorat qilish muhim ahamiyatga ega. Oshxona sanitariya holati talab darajasida bo‘lmagan taqdirda, hatto sifatli mahsulotlardan tayyorlangan taomlar ham bolalar salomatligi uchun xavf tug‘dirishi mumkin. Shu sababli oshxona tozaligi va gigiyenasi doimiy, tizimli va qatʼiy nazorat ostida olib borilishi lozim. Oshxonaning sanitariya-gigienik holati deganda xonalar tozaligi, ish yuzalarining holati, jihozlar, inventarlar, pol, devor va shiftlarning gigiyenik talablarga muvofiqligi tushuniladi. Oshxona xonalarida kundalik nam tozalash, haftalik umumiy tozalash va belgilangan muddatlarda dezinfeksiya ishlari amalga oshirilishi shart. Tozalash ishlari uchun maxsus belgilangan inventarlar alohida saqlanadi va boshqa xonalarda foydalanilmaydi. Oshxona hududida tozalash rejasi va dezinfeksiya jurnali yuritilishi sanitariya nazoratining muhim qismi hisoblanadi. Ushbu hujjatlarda tozalash vaqti, ishlatilgan vositalar va masʼul shaxslar qayd etiladi. Bu yondashuv oshxona holatini muntazam monitoring qilish va javobgarlikni aniqlash imkonini beradi. Oshxona jihozlari va ish yuzalarining sanitariya holati alohida eʼtiborni talab qiladi. Stol ustlari, kesish taxtalari, pishirish uskunalari har bir ish jarayonidan so‘ng mexanik tozalash va dezinfeksiya qilinishi lozim. Xom va tayyor mahsulotlar bilan ishlatiladigan yuzalar bir-biridan ajratilgan bo‘lishi sanitariya xavfsizligini taʼminlaydi. Bu jarayonlar oziq-ovqat bilan bog‘liq infeksiyalarning oldini olishga xizmat qiladi. Idish-tovoqlarni tozalash va yuvish jarayoni oshxonaning sanitariya holatida markaziy o‘rin tutadi. Idishlarni yuvish belgilangan texnologik ketma-ketlik asosida amalga oshiriladi. Avvalo idishlardagi ovqat qoldiqlari tozalanadi, so‘ng issiq suv va yuvish vositalari yordamida yuviladi, keyinchalik esa dezinfeksiyalovchi eritmalar bilan ishlov beriladi. Yakuniy bosqichda idishlar toza suvda chayiladi va quritiladi. Idishlarni yuvishda suvning harorat rejimi, ishlatiladigan yuvish va dezinfeksiya vositalarining meʼyorlari qatʼiy nazorat qilinadi. Bolalar muassasalarida foydalaniladigan vositalar xavfsiz, ruxsat etilgan va bolalar salomatligiga zarar yetkazmaydigan bo‘lishi kerak. Ushbu talablar idishlar orqali zararli mikroorganizmlarning tarqalishining oldini oladi.
Idishlarni yuvish uchun mo‘ljallangan joylar oshxonaning boshqa zonalaridan ajratilgan bo‘lishi lozim. Toza va iflos idishlarning oqimi kesishmasligi sanitariya talablari asosida taʼminlanadi. Quritilgan idishlar yopiq shkaflarda yoki maxsus javonlarda saqlanadi, ularning changlanishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Bu jarayonlar gigiyenik saqlash tamoyiliga asoslanadi.Oshxona xodimlarining shaxsiy gigiyenasi sanitariya-gigienik holatning ajralmas qismi hisoblanadi. Xodimlar toza maxsus kiyimda ishlashi, ish boshlashdan oldin va ish jarayonida qo‘llarini yuvishi, gigiyenik qoidalarga qatʼiy rioya etishi shart. Qo‘l yuvish joylari sovun, antiseptik va toza sochiqlar bilan taʼminlangan bo‘lishi talab etiladi.Sanitariya-gigienik holatni nazorat qilishda ichki monitoring tizimi muhim ahamiyat kasb etadi. Masʼul shaxslar tomonidan oshxona tozaligi, idishlarni yuvish sifati, dezinfeksiya jarayonlari kundalik tekshiruvdan o‘tkaziladi. Aniqlangan kamchiliklar darhol bartaraf etilib, tegishli choralar ko‘riladi. Monitoring natijalari maxsus nazorat hujjatlarida qayd etiladi.Shu tarzda, maktabgacha taʼlim tashkilotlarida oshxonaning sanitariya-gigienik holati va idishlarni tozalash hamda yuvishni nazorat qilish bolalar salomatligini taʼminlashga qaratilgan muhim va doimiy jarayon sifatida tashkil etiladi.
5. 3-7 yoshli bolalarni umumiy turdagi maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ovqatlantirish normalari
Umumiy turdagi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida 3–7 yoshli bolalarni ovqatlantirish normalari bolalar organizmining o‘sish va rivojlanish xususiyatlari, fiziologik ehtiyojlari, energiya sarfi hamda sog‘lom ovqatlanish tamoyillariga asoslanib belgilanadi. Ushbu yosh davri bolalarda jismoniy rivojlanish tezlashadigan, asab tizimi va immunitet shakllanadigan muhim bosqich bo‘lgani sababli ovqatlanish meʼyorlangan, muvozanatli va tizimli tarzda tashkil etilishi lozim. 3–7 yoshli bolalar uchun ovqatlanish normalari kunlik kaloriya miqdorini taʼminlashga qaratilgan bo‘lib, u bolaning yoshi va faollik darajasiga qarab farqlanadi. Kunlik ratsion bolaning energiya ehtiyojini to‘liq qoplashi, ortiqcha yoki yetishmovchilik holatiga yo‘l qo‘ymasligi kerak. Bu holat bolada sog‘lom vazn, faol harakat, barqaror ishtaha shakllanishiga xizmat qiladi. Ovqatlanish normalarida oqsil, yog‘ va uglevodlarning to‘g‘ri nisbatda bo‘lishi asosiy talab hisoblanadi. Oqsillar bolaning mushaklari, suyaklari va to‘qimalari rivoji uchun zarur bo‘lib, ratsionda hayvon va o‘simlik manbalaridan olinishi lozim. Yog‘lar energiya manbai bo‘lish bilan birga, vitaminlarning o‘zlashtirilishida muhim rol o‘ynaydi. Uglevodlar esa bolaning kundalik harakatlari va aqliy faolligi uchun zarur energiyani taʼminlaydi. 3–7 yoshli bolalar ovqatlanishida vitamin va mineral moddalarga boy ratsion alohida ahamiyat kasb etadi. Kalsiy, fosfor, temir, yod kabi mineral moddalar suyak va tishlarning mustahkamlanishiga, qon hosil bo‘lishiga va aqliy rivojlanishga xizmat qiladi. Sabzavotlar, mevalar va ko‘katlarning kunlik menyuda muntazam berilishi bolalarda immunitetni mustahkamlash va mavsumiy kasalliklarning oldini olishga yordam beradi. Ovqatlanish normalari ovqatlanishning kunlik soni va vaqtini ham belgilaydi. Umumiy turdagi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida bolalar kun davomida kamida 3–4 mahal ovqatlanishi kerak. Nonushta, tushlik va peshindan keyingi yeguliklar o‘z vaqtida berilishi bolada ovqatlanish rejimini shakllantiradi. Ovqatlanish oralig‘ining juda uzoq yoki juda qisqa bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Taomlarning hajmi va porsiya meʼyorlari ham ovqatlanish normalarining muhim qismi hisoblanadi. Porsiyalar bolaning yoshiga mos bo‘lishi, haddan tashqari ko‘p yoki kam bo‘lmasligi lozim. To‘g‘ri belgilangan porsiya bolada ovqatni to‘liq isteʼmol qilish odatini shakllantiradi va ovqatga nisbatan salbiy munosabatning oldini oladi. 3–7 yoshli bolalar uchun ovqatlanish normalarida taomlarning xilma-xilligi talab etiladi. Bir xil mahsulotlardan tez-tez foydalanish bolada ishtahaning pasayishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli menyular haftalik asosda tuziladi va taomlar navbatma-navbat almashtirib boriladi. Bu yondashuv bolada ovqatlanish madaniyati va to‘g‘ri did shakllanishiga yordam beradi. Ovqatlanish normalari bolalarning individual holatlarini ham hisobga oladi. Ayrim bolalarda allergik holatlar, tibbiy ko‘rsatmalar yoki maxsus ovqatlanish ehtiyoji mavjud bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda umumiy ovqatlanish normalari doirasida, lekin individual yondashuv asosida ratsion moslashtiriladi. Bu jarayon tibbiyot xodimlari va tarbiyachilar hamkorligida amalga oshiriladi. Ovqatlanish normalariga rioya etilishini taʼminlashda monitoring va nazorat muhim ahamiyatga ega. Kundalik menyular, mahsulot sarfi, porsiya miqdorlari va bolalarning ovqatni isteʼmol qilish holati muntazam kuzatib boriladi. Ushbu nazorat bolalarda sog‘lom ovqatlanish muhitini shakllantirishga xizmat qiladi. Shu tariqa, umumiy turdagi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida 3–7 yoshli bolalarni ovqatlantirish normalari bolalarning sog‘lom o‘sishi, jismoniy va aqliy rivojlanishini taʼminlashga qaratilgan tizimli va ilmiy asoslangan yondashuv sifatida amalga oshiriladi.
6. Oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov va termik ishlov berilganda yo‘qotiladigan og‘irligining normasi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida bolalar ovqatlanishini to‘g‘ri tashkil etishda oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov berish jarayoni va termik ishlov berish vaqtida yo‘qotiladigan og‘irlik meʼyorlari alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu masala nafaqat ovqatning sifatini, balki ovqatlanish normalariga rioya etilishini, mahsulot sarfining to‘g‘ri rejalashtirilishini va bolalarning fiziologik ehtiyojlarini qondirishni taʼminlaydi. Oziq-ovqat mahsulotlari bilan ishlashda yuzaga keladigan yo‘qotishlarni hisobga olmaslik ratsionning nomutanosib bo‘lishiga, taomlarning oziqaviy qiymati pasayishiga va rejalashtirilgan meʼyorlardan chetga chiqishga olib kelishi mumkin. Oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov berish jarayoni birlamchi ishlov va termik ishlov bosqichlaridan iborat bo‘lib, har bir bosqichda mahsulot massasida maʼlum darajada yo‘qotishlar yuzaga keladi. Birlamchi ishlov berish jarayonida mahsulotlar tozalanadi, yuviladi, kesiladi va isteʼmolga yaroqsiz qismlaridan ajratiladi. Ushbu jarayonda mahsulotning tashqi qobig‘i, po‘stlog‘i, suyaklari yoki boshqa chiqindilari olib tashlanadi. Bu holat mahsulotning dastlabki og‘irligiga nisbatan maʼlum foizda kamayishiga sabab bo‘ladi. Birlamchi ishlov berishdagi og‘irlik yo‘qotilishi normasi mahsulot turiga bevosita bog‘liq. Masalan, sabzavot va mevalarda po‘stlog‘ini tozalash natijasida sezilarli yo‘qotish kuzatiladi. Kartoshka, sabzi, piyoz kabi mahsulotlarda tozalash jarayonida og‘irlikning bir qismi yo‘qotiladi, biroq bu yo‘qotishlar texnologik jihatdan meʼyoriy hisoblanadi. Ushbu meʼyorlarni bilish oshxona xodimlariga zarur mahsulot miqdorini oldindan to‘g‘ri hisoblash imkonini beradi. Go‘sht va baliq mahsulotlariga birlamchi ishlov berishda ham og‘irlik yo‘qotilishi kuzatiladi. Suyaklar, paylar, teri va boshqa isteʼmolga yaroqsiz qismlar ajratilganda mahsulotning sof massasi kamayadi. Bu holat maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ovqat tayyorlashda sof mahsulot chiqimini aniqlashda muhim hisoblanadi. Sof chiqim asosida bolalar uchun belgilangan oqsil meʼyorlari taʼminlanadi. Termik ishlov berish jarayoni oziq-ovqat mahsulotlarida og‘irlik yo‘qotilishining ikkinchi muhim bosqichidir. Qaynatish, bug‘da pishirish, dimlash va boshqa issiqlik bilan ishlov berish usullarida mahsulot tarkibidagi suvning bug‘lanishi natijasida massa kamayadi. Ushbu jarayonlar mahsulotning tashqi ko‘rinishi va taʼm xususiyatlarini yaxshilash bilan birga, og‘irlikning maʼlum qismini yo‘qotishga olib keladi. Bu yo‘qotishlar ham sanitariya va texnologik jihatdan tabiiy va meʼyoriy hisoblanadi. Sabzavotlarni termik ishlov berishda og‘irlik yo‘qotilishi asosan suv bug‘lanishi bilan bog‘liq. Masalan, qaynatilgan sabzavotlarda dastlabki og‘irlikka nisbatan kamayish kuzatiladi, biroq bug‘da pishirish usuli bu yo‘qotishni nisbatan kamaytiradi. Shu sababli maktabgacha taʼlim tashkilotlarida sabzavotlarni pishirishda foydalilikni saqlovchi texnologiyalardan foydalanish tavsiya etiladi. Bu yondashuv taomning vitamin va mineral tarkibini saqlashga yordam beradi. Go‘sht mahsulotlariga termik ishlov berilganda ham og‘irlik yo‘qotilishi yuz beradi. Qaynatish yoki dimlash jarayonida go‘sht tarkibidagi suv va yog‘ning bir qismi ajralib chiqadi. Bu jarayonda mahsulot massasining kamayishi issiqlik ishlovi normasi doirasida baholanadi. Ushbu normaga rioya etish go‘sht taomlarining bolalar uchun belgilangan porsiya hajmiga mos bo‘lishini taʼminlaydi. Oziq-ovqat mahsulotlaridagi og‘irlik yo‘qotilishini hisobga olish taomlarni rejalashtirish jarayonida muhim o‘rin tutadi. Oshxona xodimlari va masʼul shaxslar mahsulotlarni xarid qilishda, saqlashda va taom tayyorlashda ushbu yo‘qotish meʼyorlarini inobatga olishi lozim. Aks holda tayyor ovqat miqdori belgilangan normadan kam bo‘lishi yoki mahsulotlar yetishmovchiligi yuzaga kelishi mumkin.
Og‘irlik yo‘qotilishi normasi texnologik kartalarda aniq ko‘rsatiladi. Har bir taom uchun xom mahsulot miqdori, birlamchi ishlovdan keyingi sof massa va termik ishlovdan so‘ng olinadigan tayyor mahsulot hajmi belgilab qo‘yiladi. Texnologik kartalarga amal qilinishi ovqatlantirish jarayonining aniqligi, shaffofligi va nazorat qilinuvchanligini taʼminlaydi.Og‘irlik yo‘qotilishi normasi nafaqat mahsulot sarfini, balki ovqatning oziqaviy qiymatini ham baholashda muhim hisoblanadi. Agar termik ishlov berish jarayonida meʼyordan ortiqcha yo‘qotishlar yuzaga kelsa, taomning foydali moddalari kamayishi mumkin. Shu sababli pishirish jarayonida harorat va vaqt rejimiga qatʼiy rioya etilishi talab etiladi. Bu yondashuv maktabgacha yoshdagi bolalar uchun ovqatning foydalilik darajasini saqlab qolishga xizmat qiladi.Og‘irlik yo‘qotilishini nazorat qilish monitoring tizimi orqali amalga oshiriladi. Kundalik ravishda mahsulotlarning xom va tayyor holatdagi og‘irligi solishtiriladi, normadan chetga chiqish holatlari aniqlanadi. Monitoring natijalari maxsus hujjatlarda qayd etilib, aniqlangan kamchiliklar bo‘yicha choralar ko‘riladi. Ushbu jarayon oshxona faoliyatining tizimli va masʼuliyatli olib borilishini taʼminlaydi.Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov berish va termik ishlov berishda yuzaga keladigan og‘irlik yo‘qotilishining normasi bolalarning sog‘lom ovqatlanishini taʼminlashda muhim texnologik mezon hisoblanadi. Ushbu normaga rioya etish orqali ovqatlantirish jarayoni meʼyorlangan, ilmiy asoslangan va nazorat ostidagi tizim sifatida tashkil etiladi. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov berish jarayonida yuzaga keladigan og‘irlik yo‘qotilishini aniq hisoblash va hujjatlashtirish ovqatlantirish tizimining muhim tashkiliy qismi hisoblanadi. Ushbu jarayon mahsulotlardan oqilona foydalanish, rejalashtirilgan ovqatlanish normativlarini taʼminlash va moliya hamda xo‘jalik faoliyatida aniqlikni saqlashga xizmat qiladi. Yo‘qotish meʼyorlari faqat texnologik ko‘rsatkich emas, balki ovqatlantirish sifatini baholash vositasi sifatida ham qaraladi.
Og‘irlik yo‘qotilishini hisoblash metodikasi
Mahsulotlarga ishlov berishda yo‘qotiladigan og‘irlikni aniqlash uchun bosqichma-bosqich o‘lchash usuli qo‘llaniladi. Avval mahsulotning dastlabki xom holatdagi massasi aniqlanadi, so‘ng birlamchi ishlovdan keyingi sof massa va termik ishlovdan so‘ng olingan tayyor mahsulot og‘irligi alohida qayd etiladi. Ushbu ko‘rsatkichlar o‘zaro taqqoslanib, meʼyoriy yo‘qotish darajasi aniqlanadi.Bu jarayonda oshxona xodimlari mahsulotni ko‘z bilan baholashga emas, balki aniq tortish va qayd etish tamoyiliga amal qilishi lozim. Chunki kichik farqlar ham bolalar uchun belgilangan porsiya hajmiga taʼsir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli tortish moslamalarining sozligi va aniqligi doimiy nazorat ostida bo‘lishi talab etiladi.Yo‘qotish meʼyorlarining iqtisodiy ahamiyati
Oziq-ovqat mahsulotlarida yo‘qotiladigan og‘irlik meʼyorlarini to‘g‘ri belgilash va ularga rioya etish byudjet mablag‘laridan samarali foydalanishni taʼminlaydi. Meʼyordan ortiqcha yo‘qotishlar mahsulotlarning noo‘rin sarflanishiga, natijada rejalashtirilgan ovqatlanish hajmining kamayishiga olib kelishi mumkin. Aksincha, meʼyoriy yo‘qotishlarni hisobga olmaslik mahsulot yetishmovchiligini yuzaga keltiradi.Shu nuqtayi nazardan, og‘irlik yo‘qotilishi normasi oshxona faoliyatining iqtisodiy intizomini taʼminlovchi muhim ko‘rsatkich hisoblanadi. U ovqatlanish sifatini pasaytirmagan holda resurslardan oqilona foydalanish imkonini beradi.
Texnologik intizom va yo‘qotish darajasi o‘rtasidagi bog‘liqlik
Mahsulotlarga ishlov berishda yo‘qotish darajasi ko‘p jihatdan texnologik intizomga bog‘liq. Belgilangan pishirish vaqtidan ortiq ishlov berish, haddan tashqari yuqori haroratdan foydalanish yoki noto‘g‘ri kesish usullari mahsulotning ortiqcha qurib ketishiga olib keladi. Natijada og‘irlik yo‘qotilishi meʼyordan oshadi. Ayniqsa, sabzavot va go‘sht mahsulotlarida texnologik qoidalarga rioya qilinmasligi oziqaviy qiymatning kamayishiga ham sabab bo‘ladi. Shu sababli oshxona xodimlari har bir mahsulot turiga mos ishlov berish usulini aniq bilishi va unga qatʼiy amal qilishi zarur.
Yo‘qotishlarni kamaytirishga qaratilgan texnologik yondashuvlar
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida mahsulotlarga ishlov berishda yo‘qotishlarni kamaytirish uchun zamonaviy va tejamkor texnologiyalardan foydalanish tavsiya etiladi. Masalan, bug‘da pishirish, yopiq idishlarda dimlash, minimal suvda qaynatish usullari mahsulot massasining haddan tashqari kamayib ketishining oldini oladi. Ushbu yondashuvlar nafaqat og‘irlikni, balki foydali moddalarning saqlanishini ham taʼminlaydi.Shuningdek, mahsulotlarni oldindan to‘g‘ri saqlash ham yo‘qotish darajasiga taʼsir ko‘rsatadi. Noto‘g‘ri saqlangan mahsulotlar ishlov berish jarayonida tezroq yemiriladi yoki quriydi, bu esa og‘irlikning meʼyordan ortiq kamayishiga olib keladi.
Yo‘qotishlar bo‘yicha hujjatlarni yuritish
Oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov berishda yuzaga keladigan yo‘qotishlar maxsus hujjatlar orqali rasmiylashtiriladi. Har bir kun uchun xom mahsulot miqdori, sof chiqim va tayyor mahsulot og‘irligi alohida qayd etiladi. Ushbu hujjatlar oshxona faoliyatini tahlil qilish va monitoring qilishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Hujjatlar asosida masʼul shaxslar tomonidan normaga mos kelmaydigan holatlar aniqlanadi va sabablar tahlil qilinadi. Bu yondashuv ovqatlantirish tizimida ochiqlik va hisobdorlikni taʼminlaydi.
Monitoring jarayonida rahbariyatning roli
Oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov berishda og‘irlik yo‘qotilishi normasi ustidan nazorat faqat oshxona xodimlari zimmasida emas, balki taʼlim tashkiloti rahbariyati masʼuliyatida ham bo‘ladi. Rahbarlar tomonidan o‘tkaziladigan ichki tekshiruvlar, hujjatlar tahlili va amaliy kuzatuvlar ovqatlantirish jarayonining to‘g‘ri tashkil etilishini taʼminlaydi.Monitoring jarayonida aniqlangan kamchiliklar bo‘yicha tushuntirish ishlari olib borilishi, zarur hollarda oshxona xodimlari uchun qo‘shimcha yo‘riqnomalar o‘tkazilishi muhim hisoblanadi. Bu jarayon ovqatlantirish sifatini doimiy ravishda yaxshilashga xizmat qiladi.
7. Oshxonada yuritilayotgan nazorat hujjatlarining shakllari
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ovqatlantirish jarayonining xavfsiz, sifatli va belgilangan meʼyorlar asosida olib borilishini taʼminlashda oshxonada yuritiladigan nazorat hujjatlari muhim boshqaruv va monitoring vositasi hisoblanadi. Ushbu hujjatlar orqali ovqat tayyorlash jarayoni, mahsulotlar sifati, sanitariya-gigiyena holati hamda xodimlar faoliyati muntazam nazorat qilinadi. Nazorat hujjatlarining to‘g‘ri va to‘liq yuritilishi oshxona faoliyatining shaffofligini, hisobdorligini va barqarorligini taʼminlaydi.Oshxonada yuritiladigan nazorat hujjatlarining asosiy shakllaridan biri kundalik menyu va menyu-talabnoma hujjati hisoblanadi. Ushbu hujjatda kun davomida tayyorlanadigan taomlar nomi, mahsulotlar miqdori, porsiya hajmi va bolalar soniga mos hisob-kitoblar aks ettiriladi. Menyu-talabnoma oshxona faoliyatining rejalashtirilganligini ko‘rsatadi va mahsulot sarfining meʼyor asosida amalga oshirilishini nazorat qilish imkonini beradi.Muhim hujjatlardan yana biri mahsulotlarni qabul qilish va sifatini tekshirish jurnalidir. Bu hujjatda oshxonaga kelib tushgan oziq-ovqat mahsulotlarining nomi, miqdori, yaroqlilik muddati, tashqi ko‘rinishi va qabul qiluvchi masʼul shaxs haqida maʼlumotlar qayd etiladi. Mazkur jurnal mahsulotlarning sifatsiz yoki muddati o‘tgan holda qabul qilinishining oldini olishga xizmat qiladi hamda oshxona faoliyatida xavfsizlikni taʼminlaydi.
Texnologik jarayonlarni nazorat qilish hujjatlari oshxona ishining muhim qismi hisoblanadi. Ushbu hujjatlar orqali taomlarni tayyorlashda texnologik kartalarga amal qilinishi, pishirish vaqti va harorat rejimlari nazorat qilinadi. Texnologik intizomni aks ettiruvchi hujjatlar ovqat sifatining barqaror bo‘lishini taʼminlaydi va normadan chetga chiqish holatlarini aniqlash imkonini beradi.
Oshxonada alohida ahamiyatga ega bo‘lgan hujjatlardan biri organoleptik baholash jurnalidir. Ushbu hujjatda tayyor taomlarning taʼmi, hidi, rangi, tuzilishi va tashqi ko‘rinishi baholanadi. Organoleptik baholash natijalari asosida taomning bolalarga berishga yaroqliligi aniqlanadi. Jurnal ovqat sifatini nazorat qilishning muhim daliliy manbai hisoblanadi.
Sanitariya-gigiyena holatini nazorat qilish jurnali oshxonada tozalash va dezinfeksiya ishlari qay darajada olib borilayotganini aks ettiradi. Ushbu hujjatda kundalik, haftalik va rejali tozalash ishlari, ishlatilgan vositalar va masʼul shaxslar ko‘rsatiladi. Jurnal sanitariya talablari bajarilishini doimiy monitoring qilish va kamchiliklarni o‘z vaqtida aniqlash imkonini beradi.Idish-tovoqlarni yuvish va dezinfeksiya qilish jarayonini nazorat qilish uchun idishlarni tozalash va yuvish jurnali yuritiladi. Ushbu hujjatda yuvish bosqichlari, suv harorati, ishlatilgan yuvish va dezinfeksiya vositalari qayd etiladi. Bu jurnal orqali idishlar gigiyenasiga rioya etilishi va bolalar salomatligi uchun xavfsizlik taʼminlanadi.
Oshxona xodimlari faoliyatini nazorat qilish maqsadida xodimlarning tibbiy ko‘rikdan o‘tganligi va shaxsiy gigiyena holati jurnali yuritiladi. Unda xodimlarning tibbiy ko‘rik sanalari, gigiyena bo‘yicha yo‘riqnomalardan o‘tganligi qayd etiladi. Ushbu hujjat xodimlar orqali sanitariya xavflarining oldini olishga xizmat qiladi.Shuningdek, oshxonada ichki monitoring va tekshiruv dalolatnomalari muhim hujjatlar qatoriga kiradi. Bu hujjatlar rahbariyat yoki masʼul shaxslar tomonidan o‘tkazilgan tekshiruvlar natijasini aks ettiradi. Dalolatnomalarda aniqlangan kamchiliklar, berilgan ko‘rsatmalar va ularni bartaraf etish muddati ko‘rsatiladi. Bu jarayon oshxona faoliyatini doimiy ravishda takomillashtirishga xizmat qiladi.Oshxonada yuritilayotgan nazorat hujjatlarining barchasi ovqatlantirish jarayonining tizimli boshqaruvi, sifat nazorati va hisobdorligini taʼminlashga qaratilgan bo‘lib, ular maktabgacha taʼlim tashkilotida sog‘lom va xavfsiz ovqatlanish muhitini yaratishda muhim ahamiyat kasb etadi.
8.Xodimlarning profilaktik tibbiy ko‘rikdan o‘tishi va ularning shaxsiy gigiyenasiga qo‘yiladigan talablar.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida bolalar sog‘lig‘ini muhofaza qilishda oshxona va ovqatlantirish jarayonida faoliyat yurituvchi xodimlarning profilaktik tibbiy ko‘rikdan o‘tishi hamda shaxsiy gigiyena talablariga qatʼiy rioya etishi alohida muhim ahamiyatga ega. Chunki ovqat bilan bevosita ishlovchi xodimlar bolalar organizmiga taʼsir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan infeksion xavf manbai bo‘lish ehtimoliga ega. Shu sababli ushbu sohada meʼyoriy talablar qatʼiy belgilangan va doimiy nazorat ostida amalga oshiriladi.Xodimlarning profilaktik tibbiy ko‘rigi bolalar ovqatlanishi bilan bog‘liq xavflarning oldini olishga qaratilgan majburiy jarayon hisoblanadi. Oshxona xodimlari ishga qabul qilinishidan oldin va keyinchalik belgilangan muddatlarda tibbiy ko‘rikdan o‘tishi shart. Ushbu ko‘riklar orqali xodimlarda yuqumli kasalliklar, teri kasalliklari, ichak infeksiyalari va ovqat orqali yuqishi mumkin bo‘lgan boshqa holatlar mavjud yoki mavjud emasligi aniqlanadi. Bu jarayon bolalar uchun sanitariya xavfsizligini taʼminlashda muhim rol o‘ynaydi.Profilaktik tibbiy ko‘riklar rejali va davriy tarzda amalga oshiriladi. Har bir xodim uchun tibbiy ko‘rikdan o‘tish muddati aniq belgilanadi va bu maʼlumotlar maxsus hujjatlarda qayd etiladi. Tibbiy ko‘rik natijalari xodimning ovqat bilan ishlashga ruxsat etilganligi yoki cheklov mavjudligini belgilab beradi. Sog‘lig‘ida muammo aniqlangan xodimlar vaqtincha ish faoliyatidan chetlashtiriladi yoki sog‘lig‘i tiklangunga qadar boshqa ishga o‘tkaziladi.Xodimlarning sog‘lig‘i bilan bir qatorda ularning shaxsiy gigiyenasiga qo‘yiladigan talablar ham muhim hisoblanadi. Shaxsiy gigiyena deganda xodimning tozaligi, tashqi ko‘rinishi, ish kiyimi va kundalik gigiyenik odatlari tushuniladi. Oshxona xodimlari ish jarayonida toza maxsus kiyim, bosh kiyim va zarur hollarda qo‘lqoplardan foydalanishi shart. Ushbu kiyimlar faqat ish joyida kiyiladi va muntazam ravishda almashtiriladi.Qo‘l gigiyenasi shaxsiy gigiyenaning eng muhim talabi hisoblanadi. Xodimlar ish boshlashdan oldin, xom mahsulotlar bilan ishlagandan so‘ng, tanaffusdan keyin va hojatxonadan chiqqach qo‘llarini sovun va antiseptik vositalar bilan yuvishi majburiydir. Qo‘llarning toza bo‘lishi ovqat orqali yuqadigan kasalliklarning oldini olishda asosiy omillardan biri hisoblanadi.Xodimlarning tashqi ko‘rinishiga ham aniq talablar qo‘yiladi. Tirnoqlar qisqa va toza bo‘lishi, zargarlik buyumlari taqilmasligi, sochlar to‘liq yopilgan bo‘lishi lozim. Ushbu talablar ovqatga begona jismlar tushib qolishining oldini olishga xizmat qiladi. Shuningdek, ish jarayonida chekish, ovqatlanish yoki gigiyenik qoidalarga zid harakatlar qatʼiyan man etiladi.
Shaxsiy gigiyena talablariga rioya etilishini taʼminlashda yo‘riqnomalar va muntazam tushuntirish ishlari muhim ahamiyatga ega. Oshxona xodimlari gigiyena qoidalari bo‘yicha muntazam ravishda yo‘riqnomalardan o‘tkaziladi, ularning bilim darajasi va amaliy ko‘nikmalari nazorat qilinadi. Bu jarayon xodimlarda masʼuliyat hissi va gigiyenik intizomni shakllantiradi.Xodimlarning tibbiy ko‘rikdan o‘tishi va shaxsiy gigiyenasi ustidan ichki monitoring olib boriladi. Maxsus jurnallar orqali tibbiy ko‘rik sanalari, gigiyenik holat va aniqlangan kamchiliklar qayd etiladi. Monitoring jarayonida aniqlangan muammolar bo‘yicha zudlik bilan choralar ko‘riladi. Bu tizim ovqatlantirish jarayonining xavfsizligini doimiy ravishda taʼminlab turadi.Shu tariqa, maktabgacha taʼlim tashkilotlarida oshxona xodimlarining profilaktik tibbiy ko‘rikdan o‘tishi va shaxsiy gigiyena talablariga rioya etishi bolalar salomatligini himoya qilishga qaratilgan muhim va majburiy talab sifatida qatʼiy tashkil etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori.
Maktabgacha ta’lim tizimini rivojlantirishga oid me’yoriy hujjatlar to‘plami. – Toshkent, 2019–2023.
3. Maktabgacha ta’lim davlat standarti. – Toshkent: Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, 2022.
4. SanPiN.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ovqatlantirish, sanitariya va gigiyena talablari. – Toshkent, amaldagi tahrir.
5. Sattorov A.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruv va xo‘jalik faoliyati. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
6. To‘xtayeva G.
Maktabgacha ta’limda sog‘lom ovqatlanishni tashkil etish. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
7. Xudoyberdiyev M.
Maktabgacha ta’lim muassasalarida sanitariya-gigiyena va xavfsizlik. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
8. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi.
Bolalar muassasalarida ovqatlanish va sanitariya nazorati bo‘yicha uslubiy tavsiyalar. – Toshkent, 2021.