Mavzu - Taʼlim tashkilotida boshqaruvning meʼyoriy-huquqiy asoslari.
1. Meyoriy-huquqiy hujjatlar tushunchasi va turlari.
2. Maktabgacha ta’lim va tarbiyaning asosiy prinsiplari.
3. Maktabgacha ta’lim va tarbiya sohasidagi davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlari.
4. Maktabgacha ta’lim tashkilotlaridagi ta’lim-tarbiya jarayoni ishtirokchilari, ularning huquq va majburiyatlari
1. Meʼyoriy-huquqiy hujjatlar tushunchasi va turlari
Taʼlim tashkilotlarida boshqaruv faoliyati tasodifiy qarorlar yoki shaxsiy tajribaga asoslanib emas, balki aniq belgilangan meʼyoriy-huquqiy asoslar negizida amalga oshiriladi. Har qanday taʼlim muassasasi, u maktabgacha taʼlim tashkiloti, umumtaʼlim maktabi yoki boshqa turdagi taʼlim muassasasi bo‘lishidan qatʼi nazar, o‘z faoliyatini qonuniylik, izchillik va masʼuliyat tamoyillariga asoslab olib borishi lozim. Ushbu jarayonda meʼyoriy-huquqiy hujjatlar boshqaruvning asosiy tayanchi, yo‘naltiruvchi mexanizmi va huquqiy kafolati sifatida namoyon bo‘ladi.
Meʼyoriy-huquqiy hujjatlar deganda davlat tomonidan qabul qilingan, umummajburiy kuchga ega bo‘lgan va muayyan ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan rasmiy hujjatlar tushuniladi. Taʼlim sohasida ushbu hujjatlar taʼlim tizimining tuzilishi, boshqaruv mexanizmlari, rahbar va xodimlarning huquq hamda majburiyatlari, taʼlim jarayonining tashkil etilishi va sifat talablari kabi masalalarni huquqiy jihatdan belgilab beradi. Shu bois meʼyoriy-huquqiy hujjatlar taʼlim tashkiloti faoliyatining huquqiy maydonini aniqlab beruvchi asosiy manba hisoblanadi.
Taʼlim tashkilotida boshqaruvning meʼyoriy-huquqiy asoslari rahbar uchun nafaqat majburiy hujjatlar majmui, balki boshqaruv faoliyatini to‘g‘ri yo‘naltirishga xizmat qiluvchi huquqiy yo‘l xaritasidir. Rahbar ushbu hujjatlarni chuqur bilgan va to‘g‘ri talqin qilgan taqdirda, boshqaruv jarayonida qonunbuzarliklarning oldi olinadi, nizoli vaziyatlar kamayadi va qarorlar huquqiy jihatdan asoslangan bo‘ladi.
Meʼyoriy-huquqiy hujjatlar tushunchasining mohiyatini anglash uchun ularning asosiy belgilariga eʼtibor qaratish zarur. Birinchidan, bunday hujjatlar rasmiy vakolatli organlar tomonidan qabul qilinadi. Ikkinchidan, ular umummajburiy kuchga ega, yaʼni ularning talablari barcha tegishli subyektlar uchun majburiy hisoblanadi. Uchinchidan, meʼyoriy-huquqiy hujjatlar barqaror huquqiy normalarni belgilaydi va muayyan munosabatlarni tartibga soladi. Aynan mana shu belgilar ularni boshqa turdagi hujjatlardan ajratib turadi.
Taʼlim tashkilotlarida boshqaruv faoliyati davomida meʼyoriy-huquqiy hujjatlar rahbarning kundalik ish faoliyatiga bevosita taʼsir ko‘rsatadi. Xodimlarni ishga qabul qilish, lavozim majburiyatlarini belgilash, ichki tartib-qoidalarni ishlab chiqish, taʼlim jarayonini rejalashtirish, baholash va nazoratni amalga oshirish kabi barcha jarayonlar huquqiy meʼyorlarga asoslanadi. Shu sababli meʼyoriy-huquqiy hujjatlarni bilmaslik yoki noto‘g‘ri qo‘llash rahbarlik faoliyatida jiddiy xatolarga olib kelishi mumkin.
Meʼyoriy-huquqiy hujjatlar mazmuni va huquqiy kuchiga ko‘ra turli turlarga bo‘linadi. Ushbu tasniflash taʼlim tashkilotida boshqaruv jarayonini to‘g‘ri tashkil etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Eng yuqori huquqiy kuchga ega bo‘lgan hujjatlar konstitutsiyaviy normalarga asoslangan bo‘lib, ular barcha boshqa hujjatlar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Taʼlim sohasida esa maxsus qonunlar va normativ aktlar orqali taʼlim tizimining faoliyati tartibga solinadi.
Meʼyoriy-huquqiy hujjatlarning muhim turlaridan biri qonunlar hisoblanadi. Qonunlar taʼlim tizimining umumiy yo‘nalishini belgilaydi, taʼlim olish huquqi, taʼlim tashkilotlarining maqomi, boshqaruv subyektlarining vakolatlari va javobgarligini aniqlab beradi. Taʼlim tashkiloti rahbari uchun qonunlar strategik ahamiyatga ega bo‘lib, barcha qarorlar aynan qonun talablariga muvofiq qabul qilinishi lozim.
Qonunlardan keyingi muhim hujjatlar Prezident farmonlari va qarorlari bo‘lib, ular taʼlim sohasini rivojlantirishga qaratilgan ustuvor vazifalarni belgilaydi. Ushbu hujjatlar orqali taʼlim tizimida islohotlar amalga oshiriladi, yangi boshqaruv mexanizmlari joriy etiladi va rahbarlar oldiga aniq vazifalar qo‘yiladi. Taʼlim tashkilotida boshqaruv faoliyati ushbu hujjatlar asosida yangilanib boradi.
Keyingi toifa Vazirlar Mahkamasi qarorlari bo‘lib, ular qonun va farmonlarda belgilangan vazifalarning amaliy mexanizmlarini ko‘rsatib beradi. Ushbu hujjatlar orqali taʼlim tashkilotlarining tuzilmasi, moliyalashtirish tartibi, boshqaruv organlari faoliyati va taʼlim jarayonini tashkil etish masalalari batafsil tartibga solinadi. Taʼlim muassasasi rahbari uchun ushbu hujjatlar amaliy boshqaruvda muhim yo‘riqnoma vazifasini bajaradi.
Meʼyoriy-huquqiy hujjatlarning yana bir muhim turi idoralarga oid normativ hujjatlar hisoblanadi. Bular vazirlik va idoralar tomonidan qabul qilinadigan buyruqlar, yo‘riqnomalar va nizomlardan iborat bo‘lib, taʼlim tashkilotlarining kundalik faoliyatini tartibga soladi. Ushbu hujjatlar orqali pedagogik faoliyat, metodik ishlar, ichki nazorat va hisobot yuritish kabi masalalar aniq belgilanadi.
Taʼlim tashkilotida boshqaruv jarayonida alohida ahamiyatga ega bo‘lgan hujjatlar qatoriga ichki meʼyoriy hujjatlar ham kiradi. Ichki hujjatlar taʼlim tashkilotining o‘ziga xos faoliyatini hisobga olgan holda ishlab chiqiladi va umumiy meʼyoriy-huquqiy hujjatlar asosida shakllantiriladi. Bular ichki tartib-qoidalar, lavozim yo‘riqnomalari, pedagogik kengash nizomi, ichki nazorat reglamentlari kabi hujjatlardan iborat bo‘ladi. Ichki hujjatlar rahbar tomonidan qabul qilinib, jamoa faoliyatining muvofiqlashtirilishini taʼminlaydi.
Meʼyoriy-huquqiy hujjatlarning turlari faqat huquqiy kuchiga ko‘ra emas, balki amal qilish doirasiga ko‘ra ham farqlanadi. Ayrim hujjatlar butun mamlakat miqyosida amal qilsa, boshqalari maʼlum soha yoki hudud doirasida qo‘llaniladi. Taʼlim tashkiloti rahbari qaysi hujjat qaysi doirada amal qilishini aniq bilishi zarur, chunki noto‘g‘ri talqin boshqaruv xatolariga sabab bo‘lishi mumkin.
Meʼyoriy-huquqiy hujjatlar taʼlim tashkilotida boshqaruvni tizimli va izchil olib borishga imkon yaratadi. Ular orqali rahbar o‘z vakolatlarini aniq belgilaydi, masʼuliyat chegaralarini tushunadi va xodimlar faoliyatini huquqiy asosda tashkil etadi. Shu jihatdan meʼyoriy-huquqiy hujjatlar boshqaruvda shaffoflik va adolatlilikni taʼminlovchi muhim vosita hisoblanadi.
Taʼlim tashkilotida boshqaruvning meʼyoriy-huquqiy asoslari rahbarning shaxsiy tashabbusini cheklash uchun emas, balki uni huquqiy meʼyorlar bilan muvofiqlashtirish uchun xizmat qiladi. Huquqiy asosga tayangan boshqaruv barqaror bo‘ladi, chunki u shaxsiy qarashlarga emas, umumiy qabul qilingan meʼyorlarga asoslanadi. Bu esa taʼlim tashkiloti faoliyatining uzluksizligi va ishonchliligini taʼminlaydi.
Meʼyoriy-huquqiy hujjatlar taʼlim tashkilotida nizoli vaziyatlarning oldini olishda ham muhim rol o‘ynaydi. Xodimlar va rahbar o‘rtasida kelishmovchilik yuzaga kelgan taqdirda, aynan huquqiy hujjatlar asosida masala hal etiladi. Bu holat subyektiv qarorlar va adolatsizliklarning oldini oladi.
Taʼlim tashkilotlari faoliyatida meʼyoriy-huquqiy hujjatlar nafaqat tartibga soluvchi mexanizm, balki boshqaruvning strategik va funksional asosi sifatida namoyon bo‘ladi. Ular rahbar faoliyatining huquqiy chegaralarini belgilab berish bilan birga, boshqaruv qarorlarining legitimligini taʼminlaydi. Aynan shu jihati bilan meʼyoriy-huquqiy hujjatlar taʼlim boshqaruvida barqarorlik va izchillikni kafolatlovchi vosita hisoblanadi.
Huquqiy aniqlik meʼyoriy-huquqiy hujjatlarning eng muhim funksional xususiyatlaridan biridir. Taʼlim tashkilotida har bir lavozim, vazifa va vakolat huquqiy jihatdan aniq belgilangan bo‘lsa, boshqaruv jarayonida noaniqliklar kamayadi. Noaniqlik mavjud bo‘lgan muhitda esa masʼuliyatni bir-biriga yuklash, qaror qabul qilishdan qochish va nizolar kuchayadi. Shu sababli meʼyoriy-huquqiy hujjatlar boshqaruv jarayonini aniq chegaralar asosida olib borish imkonini beradi.
Meʼyoriy-huquqiy hujjatlar taʼlim tashkilotida vakolatlar ierarxiyasini shakllantiradi. Rahbar, uning o‘rinbosarlari, pedagoglar va yordamchi xodimlarning huquq va majburiyatlari hujjatlar orqali aniqlashtiriladi. Bu holat boshqaruv tizimida vakolatlarning bir-biriga aralashib ketishini oldini oladi. Vakolatlar aniq bo‘lgan taʼlim muassasasida boshqaruv tezkor va samarali amalga oshiriladi.
Taʼlim boshqaruvida meʼyoriy-huquqiy hujjatlar masʼuliyat mexanizmini ham belgilaydi. Har bir qarorning huquqiy asosi mavjud bo‘lsa, uning natijasi uchun javobgarlik ham aniq bo‘ladi. Bu esa rahbarlarni shoshma-shosharlikdan, subyektiv yondashuvlardan va qonuniylikka zid harakatlardan tiyadi. Masʼuliyatning huquqiy jihatdan aniqligi boshqaruv madaniyatini yuksaltiradi.
Meʼyoriy-huquqiy hujjatlarning yana bir muhim xususiyati — profilaktik taʼsirdir. Yaʼni, huquqiy meʼyorlar faqat muammo yuzaga kelganda emas, balki uning oldini olishda ham xizmat qiladi. Masalan, ichki tartib-qoidalar, lavozim yo‘riqnomalari va intizomiy normalar oldindan belgilab qo‘yilgani sababli, xodimlar o‘z faoliyatida ehtiyotkorlik bilan ish tutadi. Bu esa taʼlim tashkilotida intizomni mustahkamlaydi.
Taʼlim muassasalarida meʼyoriy-huquqiy hujjatlar boshqaruv shaffofligini taʼminlashda alohida ahamiyatga ega. Qarorlar hujjatlar asosida qabul qilinganda, ularning sabab va natijalari jamoa uchun tushunarli bo‘ladi. Shaffoflik mavjud bo‘lgan muhitda norozilik, shubha va ishonchsizlik kamayadi. Bu esa jamoa barqarorligiga ijobiy taʼsir ko‘rsatadi.
Meʼyoriy-huquqiy hujjatlar taʼlim tashkilotida strategik rejalashtirish jarayoniga ham bevosita taʼsir qiladi. Rivojlanish dasturlari, yillik ish rejalari va ichki baholash tizimlari aynan huquqiy hujjatlar asosida ishlab chiqiladi. Rejalashtirish huquqiy meʼyorlar bilan uyg‘unlashganda, tashkilot faoliyati izchil va maqsadga yo‘naltirilgan bo‘ladi.
Taʼlim boshqaruvida meʼyoriy-huquqiy hujjatlarning muhim jihatlaridan biri moslashuvchanlikdir. Zamonaviy huquqiy hujjatlar taʼlim tizimidagi o‘zgarishlarga moslashish imkonini beradi. Yangi talablar, innovatsion yondashuvlar va pedagogik texnologiyalar huquqiy asos bilan mustahkamlanganda, ularning amaliyotga joriy etilishi samarali bo‘ladi. Shu sababli huquqiy hujjatlar rivojlanishga to‘sqinlik qiluvchi emas, balki uni tartibga soluvchi vosita sifatida qaraladi.
Meʼyoriy-huquqiy hujjatlar taʼlim tashkilotida nazorat va monitoring jarayonlarini ham huquqiy jihatdan taʼminlaydi. Ichki nazorat, tashqi baholash va audit jarayonlari aynan hujjatlarda belgilangan mezonlar asosida amalga oshiriladi. Bu holat baholash jarayonida subyektivlikning oldini oladi va adolatli yondashuvni taʼminlaydi.
Taʼlim boshqaruvida huquqiy hujjatlar xodimlar huquqlarini himoya qilish vositasi sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Agar xodim o‘z huquqlari va majburiyatlarini hujjatlar orqali aniq bilsa, u o‘z faoliyatini ishonch bilan olib boradi. Bu holat psixologik barqarorlikni taʼminlab, mehnat samaradorligini oshiradi.
Meʼyoriy-huquqiy hujjatlar taʼlim tashkilotida institutsional xotira vazifasini ham bajaradi. Rahbarlar almashganda yoki boshqaruv tarkibida o‘zgarishlar bo‘lganda, aynan huquqiy hujjatlar faoliyatning uzluksizligini saqlab qoladi. Shaxsga bog‘liq bo‘lmagan boshqaruv tizimi taʼlim muassasasining uzoq muddatli barqarorligini taʼminlaydi.
Taʼlim tashkilotida boshqaruvning meʼyoriy-huquqiy asoslari rahbar uchun nafaqat majburiyatlar majmui, balki professional kompetensiya mezoni sifatida ham namoyon bo‘ladi. Huquqiy bilimga ega rahbar vaziyatni to‘g‘ri baholaydi, qarorlarni asosli qabul qiladi va jamoa ishonchini qozonadi. Shu jihatdan huquqiy savodxonlik zamonaviy rahbarning ajralmas sifati hisoblanadi.
2. Maktabgacha taʼlim va tarbiyaning asosiy prinsiplari
Maktabgacha taʼlim va tarbiya tizimi jamiyatning ijtimoiy, madaniy va intellektual rivojlanishida poydevor vazifasini bajaradi. Ushbu bosqichda shakllangan tarbiyaviy yondashuvlar, pedagogik tamoyillar va boshqaruv mexanizmlari bolaning shaxs sifatida kamol topishiga bevosita taʼsir ko‘rsatadi. Shu sababli maktabgacha taʼlim va tarbiya jarayoni tasodifiy yoki subyektiv yondashuvlar asosida emas, balki aniq belgilangan asosiy prinsiplarga tayanib tashkil etilishi zarur. Ushbu prinsiplarga amal qilinishi taʼlim tashkilotida boshqaruvning meʼyoriy-huquqiy asoslarini amalda taʼminlashga xizmat qiladi.
Maktabgacha taʼlim prinsiplari deganda bolani har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan, ilmiy-pedagogik va huquqiy jihatdan asoslangan, davlat tomonidan eʼtirof etilgan asosiy qoidalar majmui tushuniladi. Bu prinsiplarsiz maktabgacha taʼlim tashkilotining faoliyati izchil, barqaror va samarali bo‘lishi mumkin emas. Ular nafaqat taʼlim-tarbiya jarayonining mazmunini, balki rahbarlik qarorlari, pedagogik faoliyat va boshqaruv uslublarini ham belgilab beradi.
Maktabgacha taʼlim va tarbiyaning eng asosiy prinsiplardan biri bolaning manfaatlarini ustuvor qo‘yish prinsipi hisoblanadi. Ushbu prinsipga ko‘ra, taʼlim tashkilotidagi barcha qarorlar, pedagogik yondashuvlar va boshqaruv harakatlari avvalo bolaning jismoniy, ruhiy va ijtimoiy farovonligini taʼminlashga qaratilishi lozim. Rahbar tomonidan qabul qilinadigan har qanday tashkiliy qaror bolaga qanday taʼsir ko‘rsatishi nuqtayi nazaridan baholanadi. Bu prinsip bolani taʼlim jarayonining markaziga qo‘yadi.
Insonparvarlik va shaxsga yo‘naltirilganlik prinsipi maktabgacha taʼlim va tarbiyaning muhim poydevorlaridan biridir. Ushbu prinsip bolaning shaxs sifatida qadr-qimmatini eʼtirof etishni, uning fikri, hissiy holati va individual ehtiyojlarini hurmat qilishni nazarda tutadi. Taʼlim tashkilotida boshqaruv ushbu prinsip asosida olib borilganda, pedagoglar bolaga buyruqbozlik orqali emas, balki tushunish va qo‘llab-quvvatlash orqali yondashadi. Rahbar esa pedagogik jamoaga nisbatan insoniy munosabatni shakllantiradi.
Maktabgacha taʼlimda uzluksizlik va izchillik prinsipi muhim ahamiyatga ega. Ushbu prinsip bolaning rivojlanish jarayoni bosqichma-bosqich va tizimli tashkil etilishini taʼminlaydi. Taʼlim-tarbiya jarayoni tasodifiy mashg‘ulotlar yig‘indisi emas, balki oldindan rejalashtirilgan, mantiqiy ketma-ketlikka ega faoliyat sifatida tashkil etiladi. Boshqaruv nuqtayi nazaridan bu prinsip rejalashtirish, monitoring va baholash jarayonlarining uzviy bog‘liqligini taqozo etadi.
Rivojlanishga yo‘naltirilganlik prinsipi maktabgacha taʼlimning asosiy mazmuniy tayanchlaridan biri sanaladi. Ushbu prinsip bolaning faqat bilim olishini emas, balki uning tafakkuri, ijodiy qobiliyatlari, nutqi, hissiy va ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishni ko‘zda tutadi. Taʼlim tashkilotida boshqaruv ushbu prinsipga tayangan holda pedagogik jarayonni baholashda faqat natijaga emas, balki rivojlanish dinamikasiga ham eʼtibor qaratadi.
Maktabgacha taʼlim va tarbiyada individual yondashuv prinsipi alohida ahamiyat kasb etadi. Har bir bolaning rivojlanish surʼati, qobiliyati va ehtiyojlari turlicha bo‘lgani sababli taʼlim jarayoni ham moslashuvchan bo‘lishi lozim. Ushbu prinsip rahbar uchun pedagogik jamoaga bir xil talablar qo‘yishdan ko‘ra, ularning kasbiy yondashuvlarini moslashtirish zarurligini anglatadi. Boshqaruvda bu prinsip kadrlar bilan ishlash, metodik yordam va nazorat tizimida aks etadi.
Tarbiyaning ustuvorligi prinsipi maktabgacha taʼlim tizimining o‘ziga xos jihatlaridan biridir. Bu prinsipga ko‘ra, taʼlim jarayonida axloqiy, maʼnaviy va ijtimoiy tarbiya bilim berish bilan bir qatorda olib boriladi. Taʼlim tashkilotida boshqaruv faoliyati tarbiyaviy muhitni yaratishga qaratilgan bo‘lib, ichki tartib, pedagogik madaniyat va rahbarning shaxsiy namunasi ushbu muhitni shakllantiradi.
Maktabgacha taʼlimda milliy va umuminsoniy qadriyatlarga tayanish prinsipi muhim meʼyoriy asos hisoblanadi. Ushbu prinsip bolalarda milliy o‘zlikni anglash, anʼanalarga hurmat va ijtimoiy masʼuliyat hissini shakllantirishga xizmat qiladi. Boshqaruv nuqtayi nazaridan bu prinsip taʼlim mazmuni, tarbiyaviy tadbirlar va pedagogik muhitda aks etishi lozim. Rahbar ushbu qadriyatlarni jamoa faoliyatiga singdirishda yetakchi rolni bajaradi.
Taʼlim va tarbiyaning integratsiyasi prinsipi maktabgacha taʼlimda muhim metodologik asos hisoblanadi. Taʼlim va tarbiya alohida jarayonlar sifatida emas, balki o‘zaro uyg‘unlashgan faoliyat sifatida amalga oshiriladi. Boshqaruv jarayonida bu prinsip pedagogik rejalashtirish, mashg‘ulotlarni tashkil etish va baholash tizimida o‘z ifodasini topadi.
Maktabgacha taʼlim va tarbiyada hamkorlik prinsipi ham alohida o‘rin tutadi. Ushbu prinsip taʼlim tashkiloti, oila va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni mustahkamlashga qaratilgan. Rahbar tomonidan ota-onalar bilan hamkorlik mexanizmlari yo‘lga qo‘yilganda, taʼlim jarayonining samaradorligi ortadi. Bu prinsip boshqaruvda ochiqlik va ijtimoiy masʼuliyatni talab etadi.
Xavfsizlik va himoya prinsipi maktabgacha taʼlimda ustuvor ahamiyatga ega bo‘lib, bolaning jismoniy va ruhiy salomatligini taʼminlashga qaratiladi. Taʼlim tashkilotida boshqaruv ushbu prinsip asosida sanitariya-gigiyena talablari, mehnat muhofazasi va psixologik xavfsizlikni taʼminlashni nazorat qiladi. Bu prinsip rahbar masʼuliyatining muhim jihatini tashkil etadi.
Maktabgacha taʼlim va tarbiyaning asosiy prinsiplari taʼlim tashkilotida boshqaruvning meʼyoriy-huquqiy asoslarini amalda ro‘yobga chiqaruvchi asosiy mexanizm sifatida xizmat qiladi. Ushbu prinsiplarga amal qilinishi boshqaruv qarorlarining izchilligini, pedagogik jarayonning sifatini va bolalar rivojlanishining barqarorligini taʼminlaydi. Rahbar uchun ushbu prinsiplarga tayanish faqat metodik talab emas, balki professional va huquqiy majburiyat hisoblanadi.
Maktabgacha taʼlim va tarbiyaning asosiy prinsiplari faqat pedagogik faoliyat doirasida emas, balki taʼlim tashkilotida boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayonida ham hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Rahbar tomonidan qabul qilinadigan har bir tashkiliy, moliyaviy yoki kadrlar bilan bog‘liq qaror bevosita yoki bilvosita taʼlim-tarbiya jarayoniga taʼsir ko‘rsatadi. Shu sababli mazkur prinsiplarga rioya etilishi boshqaruv faoliyatining huquqiy va axloqiy poydevorini tashkil etadi.
Prinsiplarning boshqaruvga singdirilishi taʼlim tashkilotida qarorlar izchilligini taʼminlaydi. Masalan, bolaga yo‘naltirilganlik prinsipi rahbarni resurslarni taqsimlashda, guruhlar sonini belgilashda, pedagogik yuklamalarni taqsimlashda ehtiyotkor va masʼuliyatli bo‘lishga undaydi. Bu jarayonda rahbarning qarorlari faqat iqtisodiy samaradorlik nuqtayi nazaridan emas, balki bolaning rivojlanish manfaatlari asosida baholanadi.
Maktabgacha taʼlimda prinsiplarning meʼyoriy-huquqiy talqin qilinishi alohida ahamiyatga ega. Har bir prinsip huquqiy hujjatlarda bevosita yoki bilvosita mustahkamlangan bo‘lib, ularni eʼtiborsiz qoldirish boshqaruvda qonunbuzarlik holatlariga olib kelishi mumkin. Shu jihatdan rahbar ushbu prinsiplarga pedagogik talab sifatida emas, balki huquqiy majburiyat sifatida yondashishi lozim.
Insonparvarlik prinsipi boshqaruvda xodimlar bilan munosabatlar tizimida yaqqol namoyon bo‘ladi. Rahbar pedagogik jamoani boshqarishda buyruqbozlikka asoslangan uslublardan voz kechib, muloqotga ochiq, tushunishga asoslangan boshqaruv modelini shakllantiradi. Bu yondashuv jamoada ijobiy psixologik muhitni yaratib, pedagoglarning kasbiy faolligini oshiradi. Natijada taʼlim-tarbiya jarayoni sifat jihatdan yuqori bosqichga ko‘tariladi.
Izchillik prinsipi boshqaruvda rejalashtirish va nazorat mexanizmlarida o‘z aksini topadi. Rahbar tomonidan ishlab chiqiladigan yillik ish rejalari, metodik faoliyat dasturlari va ichki monitoring tizimlari bir-biri bilan mantiqiy bog‘langan bo‘lishi zarur. Ushbu bog‘liqlik taʼlim jarayonida uzilishlar yuzaga kelmasligini taʼminlaydi va pedagogik faoliyatni yagona maqsad sari yo‘naltiradi.
Maktabgacha taʼlim va tarbiyada moslashuvchanlik prinsipi boshqaruv faoliyatining zamonaviy talablarga javob berishini taʼminlaydi. Bolalar kontingentining o‘zgarishi, ijtimoiy muhitdagi yangilanishlar yoki metodik yondashuvlardagi innovatsiyalar boshqaruv tizimidan moslashishni talab qiladi. Rahbar ushbu prinsipi hisobga olgan holda ichki hujjatlarni yangilaydi, pedagoglarga metodik yordam ko‘rsatadi va tashkilot faoliyatini yangi sharoitlarga moslashtiradi.
Tarbiyaviy muhitni yaratish prinsipi boshqaruvda tashkiliy madaniyat orqali namoyon bo‘ladi. Taʼlim tashkilotida amal qilinadigan ichki qoidalar, o‘zaro munosabatlar uslubi va rahbarning shaxsiy namunasi tarbiyaviy muhitni belgilaydi. Agar rahbar intizom, hurmat va masʼuliyatni o‘z faoliyatida namoyon etsa, ushbu qadriyatlar jamoa aʼzolari tomonidan ham qabul qilinadi.
Maktabgacha taʼlimda hamkorlik prinsipi boshqaruvni yopiq tizimdan ochiq tizimga aylantiradi. Rahbar ota-onalar, mahalla va boshqa ijtimoiy institutlar bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘ygan taqdirda, taʼlim jarayonining samaradorligi ortadi. Ushbu prinsip boshqaruvda axborot almashinuvi, jamoatchilik nazorati va ijtimoiy ishonchni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Xavfsizlik prinsipi boshqaruv faoliyatida tizimli yondashuvni talab etadi. Jismoniy xavfsizlik bilan bir qatorda ruhiy va ijtimoiy xavfsizlikni taʼminlash rahbar zimmasidagi muhim vazifalardan biridir. Bu prinsip asosida mehnat muhofazasi, sanitariya qoidalari, psixologik xizmat faoliyati va ichki nazorat mexanizmlari tashkil etiladi.
Maktabgacha taʼlim va tarbiya prinsiplari boshqaruvda baholash mezonlarini belgilashda ham muhim rol o‘ynaydi. Taʼlim jarayonining samaradorligi faqat natijaviy ko‘rsatkichlar bilan emas, balki bolaning rivojlanish dinamikasi, hissiy holati va ijtimoiy moslashuvi orqali baholanadi. Bu yondashuv boshqaruvni insoniy va rivojlanishga yo‘naltirilgan tizimga aylantiradi.
Prinsiplarga asoslangan boshqaruv taʼlim tashkilotida barqaror rivojlanishni taʼminlaydi. Shaxsga yo‘naltirilganlik, izchillik va hamkorlikka tayangan boshqaruv modeli qisqa muddatli natijalarga emas, balki uzoq muddatli ijtimoiy va pedagogik samaraga xizmat qiladi. Shu sababli maktabgacha taʼlim va tarbiyaning asosiy prinsiplari rahbar faoliyatida nazariy tushuncha emas, balki amaliy boshqaruv vositasi sifatida namoyon bo‘ladi.
3.Maktabgacha taʼlim va tarbiya sohasidagi davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlari
Maktabgacha taʼlim va tarbiya sohasidagi davlat siyosati taʼlim tizimining eng muhim tarkibiy qismi sifatida jamiyat taraqqiyotining uzoq muddatli strategik manfaatlariga xizmat qiladi. Davlat ushbu sohani rivojlantirish orqali kelajak avlodning jismoniy sog‘lomligi, intellektual salohiyati va ijtimoiy moslashuvchanligini taʼminlashni ko‘zda tutadi. Shu sababli maktabgacha taʼlim va tarbiya davlat siyosatida alohida ustuvor yo‘nalish sifatida belgilanib, taʼlim tashkilotlarida boshqaruvning meʼyoriy-huquqiy asoslarini shakllantiruvchi muhim omil hisoblanadi.
Davlat siyosati maktabgacha taʼlim sohasida maqsadlar, vazifalar va ularni amalga oshirish mexanizmlarining yaxlit tizimini anglatadi. Ushbu siyosat normativ-huquqiy hujjatlar, davlat dasturlari va institutsional islohotlar orqali ro‘yobga chiqariladi. Taʼlim tashkiloti rahbari uchun davlat siyosatini chuqur anglash va uni amaliy faoliyatga moslashtirish boshqaruv samaradorligini belgilovchi asosiy professional talab hisoblanadi.
Davlat siyosatining yetakchi yo‘nalishlaridan biri maktabgacha taʼlimning ijtimoiy ahamiyatini oshirishga qaratilgan yondashuvdir. Ushbu yo‘nalish maktabgacha taʼlimni nafaqat tayyorlov bosqichi, balki mustaqil va muhim taʼlim pog‘onasi sifatida eʼtirof etishga asoslanadi. Bu yondashuv boshqaruv jarayonida taʼlim tashkilotlarining huquqiy maqomini mustahkamlash, ularning faoliyatini tizimli rivojlantirishga xizmat qiladi.
Bola huquqlarini himoya qilishga yo‘naltirilgan siyosat maktabgacha taʼlim sohasidagi davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Davlat siyosati bolaning xavfsizligi, qadr-qimmati va rivojlanish manfaatlarini ustuvor deb belgilaydi. Taʼlim tashkilotida boshqaruv ushbu yo‘nalish asosida jismoniy, psixologik va ijtimoiy himoya tizimlarini shakllantirishni talab etadi. Rahbar tomonidan qabul qilinadigan qarorlar bolaga zarar yetkazmaslik tamoyiliga asoslanishi zarur.
Davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan yana biri taʼlim sifati va natijadorligini taʼminlashga qaratilgan mexanizmlardir. Ushbu yo‘nalish orqali maktabgacha taʼlimda kutilayotgan natijalar, minimal talablar va baholash mezonlari belgilanadi. Boshqaruv nuqtayi nazaridan bu yo‘nalish taʼlim jarayonini rejalashtirish, ichki monitoring va sifatni nazorat qilish tizimlarini huquqiy asosda tashkil etishni talab qiladi.
Davlat tomonidan boshqaruvni markazlashtirish va muvofiqlashtirish yo‘nalishi maktabgacha taʼlim tizimida yagona siyosat yuritilishini taʼminlashga xizmat qiladi. Ushbu yo‘nalish hududlar o‘rtasida taʼlim sifati va sharoitlaridagi tafovutlarni kamaytirishga qaratilgan. Taʼlim tashkilotida boshqaruv ushbu yo‘nalish asosida yuqori turuvchi organlar bilan hamkorlikda ishlash, hisobot va nazorat talablariga rioya etishni talab etadi.
Maktabgacha taʼlim va tarbiya sohasidagi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri kadrlar siyosatini takomillashtirishdir. Davlat pedagog va rahbarlarning kasbiy kompetensiyalarini oshirish, ularning uzluksiz rivojlanishini taʼminlashni muhim vazifa sifatida belgilaydi. Boshqaruv jarayonida bu yo‘nalish kadrlarni tanlash, joylashtirish, baholash va rag‘batlantirish tizimlarida namoyon bo‘ladi.
Inklyuziv taʼlimni rivojlantirishga qaratilgan davlat siyosati maktabgacha taʼlim sohasining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Ushbu siyosat har bir bolaga, uning sog‘lig‘i yoki ijtimoiy holatidan qatʼi nazar, teng taʼlim imkoniyatlarini yaratishni nazarda tutadi. Taʼlim tashkilotida boshqaruv ushbu yo‘nalish asosida moslashtirilgan muhit yaratish, maxsus ehtiyojli bolalar bilan ishlash mexanizmlarini joriy etishni talab qiladi.
Davlat siyosatining yana bir muhim yo‘nalishi oilalar bilan hamkorlikni institutsional darajada mustahkamlashdir. Ushbu yo‘nalish ota-onalarni taʼlim-tarbiya jarayonining faol subyekti sifatida jalb etishga qaratilgan. Taʼlim tashkiloti rahbari uchun bu siyosat boshqaruvda ochiqlik, axborot almashinuvi va jamoatchilik bilan ishlash madaniyatini rivojlantirish zaruratini anglatadi.
Moliya va resurslar bilan bog‘liq davlat siyosati yo‘nalishi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida boshqaruvning iqtisodiy asoslarini belgilaydi. Davlat tomonidan ajratiladigan mablag‘lardan samarali foydalanish, moddiy-texnik bazani mustahkamlash va infratuzilmani rivojlantirish rahbar zimmasidagi muhim vazifalardir. Ushbu yo‘nalish boshqaruvda moliyaviy intizom va shaffoflikni talab qiladi.
Maktabgacha taʼlim sohasidagi davlat siyosatining dolzarb yo‘nalishlaridan biri raqamli transformatsiya va innovatsion boshqaruvni joriy etishdir. Axborot tizimlaridan foydalanish, elektron hujjat aylanishi va raqamli monitoring boshqaruv samaradorligini oshiradi. Rahbar ushbu yo‘nalishda zamonaviy kompetensiyalarga ega bo‘lishi zarur.
Huquqiy kafolatlarni kuchaytirishga qaratilgan davlat siyosati maktabgacha taʼlim tashkilotlarida boshqaruvning meʼyoriy-huquqiy asoslarini mustahkamlaydi. Bolalar, xodimlar va ota-onalarning huquqlari huquqiy jihatdan himoyalangan bo‘lsa, boshqaruvda adolat va barqarorlik taʼminlanadi. Bu holat tashkilot ichidagi nizolarni kamaytiradi va ishonch muhitini shakllantiradi.
Maktabgacha taʼlim va tarbiya sohasidagi davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlari taʼlim tashkilotida boshqaruv qarorlarini strategik asos bilan taʼminlaydi. Ushbu yo‘nalishlarga tayangan boshqaruv modeli taʼlim sifatini oshirish, tizimning barqaror rivojlanishini taʼminlash va jamiyat ehtiyojlariga mos taʼlim muhitini yaratishga xizmat qiladi.
Maktabgacha taʼlim va tarbiya sohasidagi davlat siyosati faqat maqsad va ustuvor yo‘nalishlarni belgilash bilan cheklanmaydi, balki ushbu yo‘nalishlarni taʼlim tashkilotlari faoliyatiga normativ-huquqiy jihatdan muvofiqlashtirish vazifasini ham bajaradi. Mazkur muvofiqlashtirish mexanizmi orqali davlat siyosati umumiy strategik darajadan amaliy boshqaruv darajasiga o‘tkaziladi. Taʼlim tashkilotida rahbar ushbu jarayonning asosiy ijrochisi sifatida davlat siyosatini huquqiy meʼyorlar asosida hayotga tatbiq etadi.
Normativ-huquqiy muvofiqlashtirish tushunchasi taʼlim tizimida turli darajadagi hujjatlar, dasturlar va boshqaruv qarorlarining bir-biriga zid bo‘lmasdan, yagona siyosiy yo‘nalishga xizmat qilishini anglatadi. Agar ushbu muvofiqlashtirish yetarli darajada taʼminlanmasa, maktabgacha taʼlim tashkilotlarida parchalanish, formalizm va masʼuliyatsizlik holatlari yuzaga keladi. Shu sababli davlat siyosati boshqaruvda tizimlilikni talab qiluvchi normativ asos sifatida qaraladi.
Davlat siyosati maktabgacha taʼlim boshqaruvida vakolat va majburiyatlar muvozanatini shakllantiradi. Rahbar o‘z vakolatlarini amalga oshirish jarayonida huquqiy chegaralarni aniq his qilishi, shu bilan birga o‘z zimmasidagi majburiyatlarni to‘liq bajarishi lozim. Vakolatlarning huquqiy asosda belgilanishi rahbarning subyektiv qarorlar qabul qilish ehtimolini kamaytiradi va boshqaruv faoliyatini qonuniy asosga o‘tkazadi.
Maktabgacha taʼlim sohasidagi davlat siyosati rahbar faoliyatida qarorlarning legitimligini taʼminlaydi. Qaror legitim bo‘lishi uchun u nafaqat maqsadga muvofiq, balki amaldagi huquqiy normalarga mos bo‘lishi zarur. Shu jihatdan davlat siyosati rahbar uchun tayanch mezon vazifasini bajaradi. Qarorlar davlat siyosatiga tayanib qabul qilinganda, ular jamoa tomonidan ham osonroq qabul qilinadi.
Davlat siyosatining boshqaruvga taʼsiri ustuvorliklarni aniqlash mexanizmi orqali ham namoyon bo‘ladi. Taʼlim tashkilotida resurslar cheklangan sharoitda barcha vazifalarni bir vaqtning o‘zida bajarish imkoni mavjud emas. Davlat siyosati qaysi yo‘nalishlar birinchi navbatda rivojlantirilishi lozimligini belgilab beradi. Rahbar ushbu ustuvorliklarga asoslanib rejalashtirishni amalga oshiradi va resurslarni maqsadli taqsimlaydi.
Huquqiy tartibga solishning preventiv xususiyati davlat siyosatining muhim jihatlaridan biridir. Yaʼni siyosat faqat muammolar yuzaga kelganda javob choralarini belgilab bermaydi, balki ularning oldini olishga qaratilgan boshqaruv mexanizmlarini ham yaratadi. Maktabgacha taʼlim tashkilotida ichki tartib-qoidalar, monitoring tizimi va nazorat mexanizmlari aynan ushbu preventiv yondashuvga asoslanadi.
Davlat siyosati boshqaruvda masʼuliyatli rejalashtirish madaniyatini shakllantiradi. Rejalashtirish tasodifiy emas, balki normativ hujjatlarda belgilangan vazifalar va ko‘rsatkichlarga tayangan holda amalga oshiriladi. Bu holat taʼlim tashkilotida rejalarning real, bajariladigan va baholanadigan bo‘lishini taʼminlaydi. Rahbar uchun rejalashtirish davlat siyosatini amaliyotga tatbiq etish vositasiga aylanadi.
Maktabgacha taʼlim sohasidagi davlat siyosati boshqaruv qarorlarining ijtimoiy masʼuliyatini kuchaytiradi. Rahbar tomonidan qabul qilingan har bir qaror faqat tashkilot ichki manfaatlariga emas, balki jamiyat, oila va bolalar kelajagiga taʼsir ko‘rsatadi. Shu sababli boshqaruv qarorlari kengroq ijtimoiy kontekstda baholanadi. Bu yondashuv rahbarni ehtiyotkorlik va uzoqni ko‘ra bilishga undaydi.
Davlat siyosatining yana bir muhim jihati boshqaruv faoliyatini standartlashtirishdir. Standartlashtirish orqali taʼlim tashkilotlarida boshqaruv jarayonlari maʼlum umumiy talablarga moslashtiriladi. Bu holat hududlar o‘rtasida keskin farqlarni kamaytiradi va taʼlim sifati barqarorligini taʼminlaydi. Rahbar ushbu standartlarga rioya etgan holda o‘z tashkilotining ichki xususiyatlarini hisobga olgan boshqaruv modelini ishlab chiqadi.
Maktabgacha taʼlim va tarbiya sohasidagi davlat siyosati boshqaruvda baholash va javobgarlik mexanizmlarini mustahkamlaydi. Faoliyat natijalari huquqiy va siyosiy mezonlar asosida baholanadi. Bu jarayon rahbarni faqat jarayonni yuritishga emas, balki natijadorlik uchun ham javobgar bo‘lishga majbur etadi. Shu tariqa davlat siyosati boshqaruvda masʼuliyatli yondashuvni shakllantiradi.
Davlat siyosati taʼlim tashkilotida institutsional barqarorlikni taʼminlovchi mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Rahbarlar almashgan taqdirda ham siyosiy yo‘nalishlar va huquqiy talablar saqlanib qoladi. Bu holat boshqaruvni shaxsga bog‘liq bo‘lmagan tizimga aylantiradi va taʼlim tashkilotining uzluksiz faoliyat yuritishini taʼminlaydi.
Maktabgacha taʼlim sohasidagi davlat siyosati boshqaruvda huquqiy tafakkur va siyosiy ongni shakllantiradi. Rahbar va pedagoglar normativ hujjatlarni formal talab sifatida emas, balki kasbiy faoliyatni yo‘naltiruvchi asos sifatida qabul qilganda, boshqaruv sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tariladi. Bu holat taʼlim tashkilotida qonuniylik, barqarorlik va tizimlilikni mustahkamlaydi.
4.Maktabgacha taʼlim tashkilotlaridagi taʼlim-tarbiya jarayoni ishtirokchilari, ularning huquq va majburiyatlari
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida taʼlim-tarbiya jarayoni ko‘p subyektli ijtimoiy-pedagogik tizim sifatida shakllanadi. Ushbu tizimda har bir ishtirokchi muayyan huquqiy maqomga, aniq belgilangan huquq va majburiyatlarga ega bo‘lib, ular o‘zaro bog‘liq va bir-birini to‘ldiruvchi munosabatlar orqali yagona maqsad sari yo‘naltiriladi. Taʼlim tashkilotida boshqaruvning meʼyoriy-huquqiy asoslari aynan mana shu ishtirokchilar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solish orqali barqarorlik va qonuniylikni taʼminlaydi.
Taʼlim-tarbiya jarayoni ishtirokchilari deganda maktabgacha taʼlim tashkilotida bolaning rivojlanishiga bevosita yoki bilvosita taʼsir ko‘rsatuvchi barcha shaxslar va subyektlar tushuniladi. Ushbu ishtirokchilar tarkibiga bolalar, pedagoglar, tashkilot rahbariyati, ota-onalar hamda yordamchi xodimlar kiradi. Har bir ishtirokchining huquq va majburiyatlari normativ-huquqiy hujjatlar orqali belgilab qo‘yilgan bo‘lib, ularning bajarilishi boshqaruvning muhim vazifasi hisoblanadi.
Maktabgacha taʼlim jarayonining markaziy ishtirokchisi bola hisoblanadi. Taʼlim tashkilotidagi barcha pedagogik va boshqaruv qarorlari bolaning manfaatlariga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim. Bola taʼlim-tarbiya jarayonida himoya qilinishi lozim bo‘lgan subyekt bo‘lib, uning huquqlari alohida eʼtiborga ega. Boshqaruv nuqtayi nazaridan bola huquqlarining taʼminlanishi tashkilot faoliyatining ustuvor mezoni sifatida qaraladi.
Bolaning huquqlari maktabgacha taʼlim tashkilotida xavfsiz muhitda bo‘lish, hurmat va eʼtibor ko‘rish, jismoniy va ruhiy zo‘ravonlikdan himoyalanish, shuningdek, rivojlanishga yo‘naltirilgan taʼlim-tarbiya olish imkoniyatlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu huquqlarni taʼminlash rahbar va pedagoglarning bevosita majburiyati bo‘lib, boshqaruv tizimi orqali nazorat qilinadi.
Bola bilan bir qatorda taʼlim-tarbiya jarayonining muhim ishtirokchisi pedagog hisoblanadi. Pedagog bolaning rivojlanishida yetakchi rol o‘ynaydi va uning faoliyati aniq huquqiy meʼyorlar bilan tartibga solinadi. Pedagogning huquqiy maqomi boshqaruv tizimida alohida o‘rin tutadi, chunki u taʼlim sifati va tarbiyaviy muhit uchun bevosita javobgar shaxs hisoblanadi.
Pedagoglarning huquqlari kasbiy faoliyatni erkin amalga oshirish, metodik yordam olish, xavfsiz mehnat sharoitiga ega bo‘lish, o‘z kasbiy malakasini oshirish va adolatli baholanish huquqlarini qamrab oladi. Ushbu huquqlar boshqaruv tomonidan taʼminlanmasa, pedagogik faoliyat samaradorligi pasayadi. Shu sababli rahbar pedagoglarning huquqlarini taʼminlashni boshqaruvning muhim vazifasi sifatida ko‘radi.
Pedagoglarning majburiyatlari esa bolalarning hayoti va sog‘lig‘ini asrash, taʼlim-tarbiya jarayonini belgilangan talablar asosida tashkil etish, axloqiy meʼyorlarga amal qilish va bolalarning shaxsiy qadr-qimmatini hurmat qilishdan iborat. Ushbu majburiyatlarning bajarilishi boshqaruv nazorati orqali muntazam baholanadi.
Taʼlim-tarbiya jarayonining yana bir muhim ishtirokchisi taʼlim tashkiloti rahbariyati hisoblanadi. Rahbar taʼlim tashkilotida huquqiy, tashkiliy va pedagogik jarayonlarning uyg‘unligini taʼminlovchi markaziy boshqaruv subyekti sifatida namoyon bo‘ladi. Rahbarning huquq va majburiyatlari meʼyoriy-huquqiy hujjatlar asosida aniq belgilangan bo‘lib, ularning bajarilishi tashkilot faoliyatining qonuniyligini taʼminlaydi.
Rahbarning huquqlari tashkilot faoliyatini boshqarish, ichki hujjatlarni tasdiqlash, xodimlarni tanlash va joylashtirish, nazoratni amalga oshirish hamda resurslardan foydalanish huquqlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu huquqlar boshqaruvni samarali amalga oshirish uchun zarur bo‘lsa-da, ular huquqiy chegaralar doirasida qo‘llanilishi lozim.
Rahbarning majburiyatlari esa taʼlim-tarbiya jarayonining qonuniy tashkil etilishi, ishtirokchilarning huquqlarini himoya qilish, xavfsiz va sog‘lom muhit yaratish, shuningdek, davlat siyosati va normativ talablarning ijrosini taʼminlashdan iborat. Rahbar ushbu majburiyatlarni bajarmagan taqdirda boshqaruvda huquqiy masʼuliyat yuzaga keladi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotida taʼlim-tarbiya jarayonining muhim ishtirokchilaridan biri ota-onalar hisoblanadi. Ota-onalar bolalarning qonuniy vakillari sifatida taʼlim jarayonida bevosita manfaatdor subyektlar hisoblanadi. Boshqaruv tizimida ota-onalar bilan munosabatlar ochiqlik va hamkorlik tamoyillariga asoslanadi.
Ota-onalarning huquqlari farzandining taʼlim-tarbiya jarayoni haqida axborot olish, pedagoglar bilan muloqot qilish, taʼlim tashkiloti faoliyatida ishtirok etish va bolaning manfaatlarini himoya qilish imkoniyatlarini qamrab oladi. Ushbu huquqlar boshqaruv tomonidan cheklanmasligi, aksincha, tashkiliy mexanizmlar orqali qo‘llab-quvvatlanishi zarur.
Ota-onalarning majburiyatlari esa taʼlim tashkiloti bilan hamkorlik qilish, ichki tartib-qoidalarga rioya etish, bolani tarbiyalashda pedagogik tavsiyalarga amal qilish va bolaning huquqlarini hurmat qilishdan iborat. Ushbu majburiyatlar bajarilmaganda taʼlim-tarbiya jarayonida uzilishlar yuzaga kelishi mumkin.
Taʼlim-tarbiya jarayonida muhim rol o‘ynovchi yana bir guruh yordamchi va texnik xodimlardir. Ularning faoliyati bevosita pedagogik jarayon bilan bog‘liq bo‘lmasa-da, taʼlim muhitining xavfsizligi va barqarorligini taʼminlashda muhim ahamiyatga ega. Ularning huquq va majburiyatlari ham meʼyoriy-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.
Taʼlim tashkilotida boshqaruvning meʼyoriy-huquqiy asoslari barcha ishtirokchilarning huquq va majburiyatlarini muvozanatli tarzda tartibga solishga qaratilgan. Agar bir ishtirokchining huquqlari taʼminlanib, majburiyatlari eʼtibordan chetda qolsa yoki aksincha bo‘lsa, tizimda nomutanosiblik yuzaga keladi. Shu sababli boshqaruv jarayonida huquq va majburiyatlar o‘rtasidagi muvozanat muhim boshqaruv mezoni sifatida qaraladi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotida taʼlim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining huquq va majburiyatlarini aniq belgilash boshqaruvda masʼuliyatni taqsimlash, nizolarning oldini olish va qonuniylikni taʼminlash imkonini beradi. Ushbu yondashuv boshqaruv tizimini shaffof, barqaror va samarali mexanizmga aylantiradi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotida taʼlim-tarbiya jarayoni ishtirokchilari o‘rtasidagi munosabatlar oddiy ijtimoiy aloqalar emas, balki huquqiy munosabatlar tizimi sifatida shakllanadi. Ushbu munosabatlar meʼyoriy-huquqiy hujjatlar orqali tartibga solinib, har bir ishtirokchining harakati, javobgarligi va vakolatlari aniq chegaralab qo‘yiladi. Boshqaruvning asosiy vazifalaridan biri aynan mana shu huquqiy munosabatlarni muvofiqlashtirish orqali taʼlim jarayonining barqarorligini taʼminlashdan iborat.
Huquqiy munosabatlarning muvofiqligi taʼlim tashkilotida nizolarning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Agar ishtirokchilar o‘z huquq va majburiyatlarini aniq bilsa, qarama-qarshiliklar subyektiv talqinlar asosida emas, balki huquqiy mezonlar orqali hal etiladi. Shu jihatdan rahbar huquqiy munosabatlarning muvofiqligini saqlovchi markaziy shaxs sifatida namoyon bo‘ladi.
Taʼlim-tarbiya jarayoni ishtirokchilari o‘rtasidagi huquqiy munosabatlar vertikal va gorizontal xarakterga ega. Vertikal munosabatlar rahbar, pedagog va yordamchi xodimlar o‘rtasida bo‘ysunuv asosida shakllansa, gorizontal munosabatlar pedagoglar, ota-onalar va mutaxassislar o‘rtasidagi hamkorlik orqali namoyon bo‘ladi. Boshqaruv ushbu ikki turdagi munosabatlar muvozanatini saqlagan taqdirda tizim izchil ishlaydi.
Huquqiy masʼuliyat mexanizmi ishtirokchilarning faoliyatini tartibga soluvchi muhim omil hisoblanadi. Har bir subyekt o‘z majburiyatlarini bajarmagan taqdirda huquqiy javobgarlik yuzaga kelishi mumkinligini anglab yetadi. Bu holat taʼlim tashkilotida intizomni mustahkamlab, o‘z-o‘zini nazorat qilish madaniyatini shakllantiradi. Rahbar tomonidan masʼuliyat mexanizmining adolatli va izchil qo‘llanishi boshqaruvga bo‘lgan ishonchni oshiradi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotida huquq va majburiyatlar o‘rtasidagi nisbat boshqaruv samaradorligining muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi. Agar ishtirokchilarga faqat majburiyatlar yuklanib, ularning huquqlari yetarlicha taʼminlanmasa, jamoada norozilik va passivlik kuchayadi. Aksincha, faqat huquqlar taʼkidlanib, majburiyatlar eʼtibordan chetda qolsa, masʼuliyatsizlik yuzaga keladi. Boshqaruv ushbu nisbatni muvozanatda ushlab turishi lozim.
Axborot olish va axborot berish huquqi ishtirokchilar o‘rtasidagi huquqiy munosabatlarning muhim elementi hisoblanadi. Ochiq axborot muhitida ota-onalar, pedagoglar va rahbar o‘rtasida ishonch shakllanadi. Axborotning yashirilishi yoki biryoqlama berilishi huquqiy nizolarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli boshqaruvda axborot almashinuvi aniq reglamentlar asosida tashkil etiladi.
Taʼlim-tarbiya jarayonida ishtirokchilarning huquqiy munosabatlari ichki hujjatlar orqali konkretlashtiriladi. Ichki nizomlar, yo‘riqnomalar va reglamentlar umumiy qonuniy normalarni tashkilot sharoitiga moslashtiradi. Rahbar ushbu hujjatlarni ishlab chiqish va amalda qo‘llash orqali huquqiy aniqlikni taʼminlaydi. Bu holat ishtirokchilar faoliyatida subyektivlikni kamaytiradi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotida huquqiy munosabatlar tarbiyaviy taʼsirga ham ega. Bolalar kattalarning huquqiy madaniyatini bevosita kuzatish orqali ijtimoiy xulq-atvor meʼyorlarini o‘zlashtiradi. Agar taʼlim muhitida huquqlar hurmat qilinsa, majburiyatlar masʼuliyat bilan bajarilsa, bu holat bolalarda ijtimoiy adolat va intizom tushunchalarining shakllanishiga xizmat qiladi.
Nizolarni huquqiy tartibda hal etish mexanizmlari boshqaruv tizimining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Nizolarni hissiy yoki subyektiv yondashuv asosida emas, balki huquqiy meʼyorlarga tayangan holda ko‘rib chiqish boshqaruv barqarorligini taʼminlaydi. Rahbar ushbu mexanizmlarni to‘g‘ri tashkil etgan taqdirda, nizolar tizimni izdan chiqarmaydi, aksincha, uni mustahkamlaydi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotida ishtirokchilar o‘rtasidagi huquqiy munosabatlar doimiy dinamik jarayon sifatida rivojlanadi. Qonunchilikdagi o‘zgarishlar, ijtimoiy talablar va taʼlim tizimidagi yangilanishlar ushbu munosabatlarga taʼsir ko‘rsatadi. Shu sababli rahbar huquqiy munosabatlarni statik holatda emas, balki doimiy yangilanib boruvchi boshqaruv obyekti sifatida ko‘rib chiqadi.
Huquqiy munosabatlarning boshqaruv orqali muvofiqlashtirilishi maktabgacha taʼlim tashkilotida barqarorlik, ishonch va qonuniylik muhitini shakllantiradi. Ushbu muhit taʼlim-tarbiya jarayonining samarali tashkil etilishi va barcha ishtirokchilarning o‘z vazifalarini ongli ravishda bajarishiga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni.
Taʼlim tizimining huquqiy asoslari, taʼlim tashkilotlari faoliyati, ishtirokchilarning huquq va majburiyatlari hamda davlat siyosatining umumiy yo‘nalishlari belgilangan.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining maktabgacha taʼlim tizimini rivojlantirishga doir farmon va qarorlari.
Maktabgacha taʼlim sohasida davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlari, boshqaruvni takomillashtirish va taʼlim sifati kafolatlari yoritilgan.
3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining maktabgacha taʼlim tashkilotlari faoliyatini tartibga soluvchi qarorlari.
Taʼlim-tarbiya jarayonini tashkil etish, boshqaruv mexanizmlari va ishtirokchilarning huquqiy munosabatlari aniq belgilangan.
4. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha taʼlim va tarbiya davlat talablari.
Bolaning rivojlanish yo‘nalishlari, taʼlim-tarbiya jarayonining mazmuni va sifat mezonlari huquqiy jihatdan asoslangan.
5. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruv asoslari / A. Sattorov. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
Maktabgacha taʼlim tashkilotida boshqaruvning meʼyoriy-huquqiy, tashkiliy va metodik asoslari yoritilgan.
6. Maktabgacha ta’limda menejment / G. To‘xtayeva. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
Rahbarlik faoliyati, davlat siyosatini amaliyotga tatbiq etish va taʼlim jarayoni ishtirokchilari bilan ishlash masalalari tahlil qilingan.
7. Pedagogik jamoani boshqarish / M. Xudoyberdiyev. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
Pedagogik jamoa, ishtirokchilar o‘rtasidagi huquqiy munosabatlar va boshqaruv masʼuliyati masalalariga bag‘ishlangan.
8. Ta’lim menejmenti. – Toshkent, 2020.