Mavzu- Maktabgacha taʼlim tashkilotlari pedagoglarining uzluksiz kasbiy rivojlanishi bo‘yicha ilg‘or xorijiy tajribalar asosi
Reja
1. Rivojlangan xorijiy davlatlarda maktabgacha ta’lim tizimi
2.Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalarning qiyosiy tahlili.
3.Maktabgacha ta’lim tizimida xorij tajribasi asosida hamkorlikda ishlash.
1-REJA: RIVOJLANGAN XORIJIY DAVLATLARDA MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMI
Zamonaviy jamiyatda ta’lim tizimining rivojlanish darajasi mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu jarayonda maktabgacha ta’lim tizimi alohida strategik ahamiyat kasb etadi. Rivojlangan xorijiy davlatlarda maktabgacha ta’lim bolalarning shaxs sifatida shakllanishi, intellektual, jismoniy, ijtimoiy va emotsional rivojlanishini ta’minlovchi muhim bosqich sifatida qaraladi. Shu bois ushbu davlatlarda maktabgacha ta’lim tizimi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Rivojlangan xorijiy davlatlarda maktabgacha ta’lim tizimining asosiy maqsadi bolani keyingi ta’lim bosqichlariga puxta tayyorlash emas, balki uning tabiiy qobiliyatlarini rivojlantirish, mustaqil fikrlash, ijtimoiy moslashuv va hayotiy ko‘nikmalarni shakllantirishdan iborat. Ushbu yondashuv bolaga yo‘naltirilgan ta’lim tamoyiliga asoslanadi va bolani pedagogik jarayonning markaziga qo‘yadi.
Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan davlatlarda maktabgacha ta’lim tizimi davlat tomonidan tartibga solinadigan, ammo muassasalarga katta erkinlik berilgan tizim sifatida faoliyat yuritadi. Davlat tomonidan umumiy standartlar, rivojlanish mezonlari va sifat talablari belgilanadi, lekin ta’lim muassasalari ushbu talablar doirasida o‘ziga xos dastur va metodlarni tanlash huquqiga ega bo‘ladi. Bu holat ta’lim jarayonining moslashuvchan va innovatsion bo‘lishini ta’minlaydi.
Rivojlangan xorijiy davlatlarda maktabgacha ta’lim muassasalari turlari xilma-xil bo‘lib, ular davlat, xususiy va nodavlat shakllarda faoliyat yuritadi. Ushbu muassasalar o‘rtasida sog‘lom raqobat mavjud bo‘lib, bu ta’lim sifati oshishiga xizmat qiladi. Davlat tomonidan barcha muassasalarga nisbatan yagona sifat talablari qo‘yiladi va ular muntazam nazorat qilinadi.
Xorijiy davlatlarda maktabgacha ta’lim mazmuni bolalarning yosh xususiyatlari va individual ehtiyojlarini hisobga olgan holda ishlab chiqiladi. Ta’lim mazmuni ko‘proq o‘yin faoliyati, tajriba, kuzatish va amaliy mashg‘ulotlar orqali amalga oshiriladi. O‘yin ta’limning asosiy vositasi sifatida qaraladi va bolalarning tabiiy qiziqishi pedagogik maqsadlar bilan uyg‘unlashtiriladi.
Rivojlangan mamlakatlarda pedagogning roli an’anaviy bilim beruvchi rolidan ko‘ra, yo‘naltiruvchi, qo‘llab-quvvatlovchi va hamkor roliga yaqinlashgan. Pedagog bolaga tayyor bilimni bermaydi, balki uni mustaqil izlanishga undaydi, savollar berishga va muammolarni hal qilishga o‘rgatadi. Bu yondashuv bolalarda ijodkorlik va tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi.
Xorijiy tajribada maktabgacha ta’lim pedagoglariga qo‘yiladigan talablar juda yuqori bo‘lib, pedagoglar oliy ma’lumotli, yuqori kasbiy kompetensiyaga ega bo‘lishi shart. Ularning uzluksiz kasbiy rivojlanishi davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi. Pedagoglar muntazam ravishda malaka oshirish, seminar va treninglarda ishtirok etadi hamda o‘z kasbiy faoliyatini doimiy takomillashtirib boradi.
Rivojlangan xorijiy davlatlarda maktabgacha ta’lim tizimida sifat nazorati muhim o‘rin tutadi. Sifat nazorati faqat hujjatlar orqali emas, balki ta’lim jarayonining real holatini baholash orqali amalga oshiriladi. Bolalarning rivojlanish dinamikasi, pedagogik muhit va ta’lim mazmunining mosligi doimiy monitoring qilinadi.
Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, ota-onalar bilan hamkorlik maktabgacha ta’lim tizimining ajralmas qismi hisoblanadi. Ota-onalar ta’lim jarayonining faol ishtirokchisi sifatida qaraladi. Ular bolalarning rivojlanishi haqida muntazam axborot olib boradi va pedagoglar bilan yaqin hamkorlikda ishlaydi. Bu holat ta’lim samaradorligini oshiradi.
Rivojlangan xorijiy davlatlarda maktabgacha ta’lim tizimining muhim jihatlaridan biri — ta’lim sifati va barqaror rivojlanishga yo‘naltirilgan boshqaruv modeli hisoblanadi. Ushbu davlatlarda maktabgacha ta’lim tizimi uzoq muddatli strategik rejalashtirish asosida rivojlantiriladi. Ta’lim siyosati qisqa muddatli natijalarga emas, balki bolalarning kelajakdagi ijtimoiy moslashuvi va muvaffaqiyatiga yo‘naltirilgan bo‘ladi.
Xorijiy tajribada ta’lim muhitining sifati alohida e’tiborga olinadi. Maktabgacha ta’lim muassasalari bolalar uchun xavfsiz, qulay va rivojlantiruvchi muhit sifatida tashkil etiladi. Jismoniy muhit bilan bir qatorda psixologik muhit ham muhim sanaladi. Bolalar o‘zini erkin his qiladigan, fikrini ochiq ifoda etadigan va xatodan qo‘rqmaydigan muhit yaratiladi. Bu holat bolalarning emotsional barqarorligi va ijtimoiy ko‘nikmalarining rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Rivojlangan davlatlarda maktabgacha ta’lim mazmunining moslashuvchanligi ta’lim tizimining ustun jihatlaridan biri hisoblanadi. Ta’lim dasturlari qat’iy va o‘zgarmas bo‘lmay, bolalarning qiziqishlari, ehtiyojlari va rivojlanish darajasiga mos ravishda moslashtiriladi. Pedagoglar ta’lim mazmunini bolalarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda boyitadi. Bu yondashuv bolalarda o‘rganishga bo‘lgan tabiiy qiziqishni saqlab qolishga yordam beradi.
Xorijiy davlatlarda inklyuziv maktabgacha ta’lim keng rivojlangan. Maxsus ehtiyojga ega bo‘lgan bolalar umumiy ta’lim muhitiga integratsiya qilinadi va ular uchun individual yondashuvlar ishlab chiqiladi. Inklyuziv ta’lim bolalarda bag‘rikenglik, hamdardlik va ijtimoiy mas’uliyat kabi muhim fazilatlarni shakllantiradi. Bu yondashuv jamiyatning ijtimoiy birligini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Rivojlangan xorijiy davlatlarda raqamli texnologiyalardan oqilona foydalanish maktabgacha ta’lim tizimining muhim qismi hisoblanadi. Texnologiyalar bolalar uchun asosiy maqsad emas, balki rivojlantiruvchi vosita sifatida qo‘llaniladi. Raqamli resurslar orqali bolalarning bilish faolligi, mantiqiy fikrlashi va ijodkorligi rivojlantiriladi. Shu bilan birga, texnologiyalardan foydalanishda bolalarning yosh xususiyatlari qat’iy hisobga olinadi.
Xorijiy tajribada maktabgacha ta’limda baholash yondashuvi ham o‘ziga xosdir. Bolalar an’anaviy baholar orqali emas, balki ularning rivojlanish dinamikasi asosida baholanadi. Baholash jarayoni bolani solishtirish yoki saralashga emas, balki uning individual rivojlanishini kuzatishga qaratilgan bo‘ladi. Ushbu yondashuv bolalarda o‘ziga bo‘lgan ishonchni saqlashga yordam beradi.
Rivojlangan davlatlarda ota-onalar bilan hamkorlik tizimi ta’lim jarayonining muhim tarkibiy qismi sifatida yo‘lga qo‘yilgan. Ota-onalar bolalarining rivojlanishi haqida muntazam axborot olib boradi, pedagoglar bilan maslahatlashadi va ta’lim jarayonida faol ishtirok etadi. Ota-onalar va pedagoglar o‘rtasidagi ochiq muloqot bolalarning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, maktabgacha ta’lim tizimining muvaffaqiyati pedagog shaxsiga bog‘liq. Pedagogning kasbiy tayyorgarligi, motivatsiyasi va shaxsiy fazilatlari ta’lim sifatini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Shu bois rivojlangan davlatlarda pedagoglarning kasbiy rivojlanishiga katta sarmoya yo‘naltiriladi va ularning mehnati jamiyatda yuqori baholanadi.
Rivojlangan xorijiy davlatlarda maktabgacha ta’lim tizimini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ushbu tizim bolaga yo‘naltirilganlik, sifatga asoslangan boshqaruv, kasbiy kompetensiyaga ega pedagoglar, ota-onalar bilan samarali hamkorlik va innovatsion yondashuvlar uyg‘unligi asosida faoliyat yuritadi. Ushbu tajribalar milliy maktabgacha ta’lim tizimini takomillashtirish uchun muhim ilmiy-amaliy xulosalar chiqarish imkonini beradi.
Rivojlangan xorijiy davlatlarda maktabgacha ta’lim tizimi jamiyat taraqqiyotining mustahkam poydevori sifatida qaraladi. Ushbu tizim bolalarning har tomonlama rivojlanishini ta’minlashga, ularni hayotga tayyorlashga va kelajakda barkamol shaxs bo‘lib voyaga yetishiga xizmat qiladi.
2.MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA XORIJIY TAJRIBALARNING QIYOSIY TAHLILI
Zamonaviy ta’lim tizimida pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishi ta’lim sifati va samaradorligini ta’minlovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, maktabgacha ta’lim bosqichida pedagoglarning kasbiy salohiyati, metodik tayyorgarligi va innovatsion yondashuvlarga ochiqligi bolalarning har tomonlama rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois ko‘plab rivojlangan davlatlarda maktabgacha ta’lim pedagoglarining uzluksiz kasbiy rivojlanishini ta’minlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida qaraladi.
Xorijiy davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, pedagoglarning kasbiy rivojlanishi tasodifiy yoki faqat davriy malaka oshirish bilan cheklanib qolmaydi. Aksincha, bu jarayon uzluksiz, tizimli va natijaga yo‘naltirilgan mexanizmlar asosida tashkil etiladi. Rivojlangan mamlakatlarda pedagogning kasbiy rivojlanishi uning butun faoliyati davomida olib boriladigan doimiy jarayon sifatida qaraladi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalarni qiyosiy tahlil qilish turli davlatlarda pedagoglarning kasbiy rivojlanishini tashkil etish yondashuvlarini o‘rganish va ularning o‘xshash hamda farqli jihatlarini aniqlash imkonini beradi. Qiyosiy tahlil orqali pedagoglarni tayyorlash, ularning kasbiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash va baholash mexanizmlarining samaradorligi aniqlanadi.
Ko‘plab xorijiy mamlakatlarda, xususan, rivojlangan ta’lim tizimiga ega davlatlarda maktabgacha ta’lim pedagogining kasbiy rivojlanishi davlat tomonidan kafolatlangan tizim asosida amalga oshiriladi. Pedagoglar uchun aniq kasbiy standartlar, rivojlanish bosqichlari va kompetensiyalar majmui belgilanadi. Ushbu standartlar pedagogdan qanday bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarga ega bo‘lishi talab etilishini aniq ko‘rsatib beradi.
Xorijiy tajribada kasbiy rivojlanishning asosiy tamoyillari sifatida uzluksizlik, amaliyotga yo‘naltirilganlik, refleksiya va hamkorlik alohida e’tirof etiladi. Pedagoglar o‘z kasbiy faoliyatini doimiy tahlil qilib borishi, yangi bilimlarni amaliyotda sinab ko‘rishi va hamkasblari bilan tajriba almashishi orqali rivojlanadi. Bu yondashuv pedagoglarning kasbiy o‘sishini jadallashtiradi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalarning muhim jihatlaridan biri — pedagoglarning o‘z kasbiy rivojlanishiga shaxsiy mas’uliyatidir. Rivojlangan davlatlarda pedagog kasbiy rivojlanishni tashqi majburiyat sifatida emas, balki kasbiy ehtiyoj va professional burch sifatida qabul qiladi. Davlat va ta’lim muassasalari esa ushbu jarayonni qo‘llab-quvvatlovchi shart-sharoitlarni yaratadi.
Xorijiy mamlakatlarda kasbiy rivojlanishning individual yondashuvga asoslanishi keng qo‘llaniladi. Har bir pedagogning tajribasi, bilim darajasi va rivojlanish ehtiyojlari hisobga olinib, individual kasbiy rivojlanish rejasi tuziladi. Ushbu reja pedagogning kuchli tomonlarini rivojlantirish va mavjud kamchiliklarni bartaraf etishga qaratiladi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalarning yana bir muhim jihati — kasbiy rivojlanish va ta’lim sifati o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikdir. Xorijiy davlatlarda pedagoglarning kasbiy rivojlanishi bevosita bolalarning rivojlanish natijalari bilan bog‘liq holda baholanadi. Agar pedagogning kasbiy rivojlanishi ta’lim sifati oshishiga olib kelmasa, ushbu jarayon qayta ko‘rib chiqiladi.
Shu tariqa, maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalarni qiyosiy tahlil qilish pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishini tashkil etishda samarali yondashuvlarni aniqlash imkonini beradi. Ushbu tajribalar maktabgacha ta’lim tizimini takomillashtirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini oshirish va ta’lim sifatini yaxshilash uchun muhim ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Maktabgacha ta’lim tizimida pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishini tashkil etish borasida xorijiy tajribalar o‘ziga xos yondashuvlar va mexanizmlarni namoyon etadi. Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan davlatlarda pedagoglarning kasbiy rivojlanishi faqat markazlashgan malaka oshirish kurslari bilan cheklanmaydi, balki ta’lim muassasasining ichki hayotiga chuqur integratsiya qilingan tizim sifatida qaraladi. Bu tizim pedagogning kundalik faoliyati, jamoaviy hamkorlik va refleksiv tahlil bilan uzviy bog‘langan bo‘ladi.
Xorijiy tajribalarda maktabgacha ta’lim pedagoglarining kasbiy rivojlanishi bosqichma-bosqich model asosida tashkil etiladi. Ushbu modelda pedagogning kasbiy yo‘li aniq bosqichlarga ajratilib, har bir bosqichda egallanishi zarur bo‘lgan kompetensiyalar belgilab beriladi. Bu yondashuv pedagogga o‘z kasbiy rivojlanish istiqbolini oldindan ko‘rish va maqsadli ravishda harakat qilish imkonini beradi.
Qiyosiy tahlil jarayonida aniqlanishicha, xorijiy mamlakatlarda kasbiy rivojlanishning muhim tarkibiy qismi sifatida refleksiya alohida ahamiyatga ega. Pedagoglar o‘z faoliyatini muntazam tahlil qiladi, mashg‘ulotlar natijalarini baholaydi va ularning samaradorligini oshirish yo‘llarini izlaydi. Refleksiya jarayoni pedagoglarda tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi va kasbiy o‘sishga bo‘lgan ongli munosabatni shakllantiradi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalar kasbiy rivojlanishni jamoaviy o‘rganish asosida tashkil etish bilan ham ajralib turadi. Pedagoglar professional o‘rganish hamjamiyatlari doirasida birgalikda ishlaydi, tajriba almashadi va muammolarni jamoa bo‘lib hal etadi. Ushbu yondashuv pedagogik jamoada hamkorlik muhitini kuchaytiradi va kasbiy rivojlanish jarayonini tezlashtiradi.
Xorijiy davlatlarda kasbiy rivojlanish va baholash tizimining o‘zaro uyg‘unligi ta’lim sifatini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Pedagoglarning kasbiy rivojlanishi muntazam baholanib boriladi, ammo bu baholash jazolashga emas, balki rivojlantirishga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Baholash natijalari pedagogning keyingi rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, xorijiy tajribalarda pedagoglarning kasbiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari keng qo‘llaniladi. Pedagoglar uchun mentorlik, murabbiylik va konsultativ yordam tizimlari yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, bu ayniqsa yosh pedagoglarning kasbiy moslashuvini yengillashtiradi. Tajribali pedagoglar yosh mutaxassislarga amaliy yordam ko‘rsatadi va ularning kasbiy rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalar kasbiy rivojlanishning amaliyotga yo‘naltirilganligini ustuvor deb biladi. Pedagoglar o‘z kasbiy rivojlanish jarayonida olgan bilimlarini bevosita guruhdagi ta’lim-tarbiya jarayonida sinab ko‘radi. Bu yondashuv pedagogik faoliyatdagi o‘zgarishlarni tezlashtiradi va ta’lim sifati oshishiga olib keladi.
Xorijiy tajribalarni qiyosiy tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, kasbiy rivojlanishning barqarorligi ta’lim tizimining umumiy rivojlanish strategiyasi bilan chambarchas bog‘liq. Pedagoglarning kasbiy rivojlanishi davlat siyosati, ta’lim muassasasi boshqaruvi va pedagogning shaxsiy mas’uliyati uyg‘unligida amalga oshiriladi. Ushbu uyg‘unlik kasbiy rivojlanish jarayonining samaradorligini ta’minlaydi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalarni tahlil qilish orqali milliy ta’lim tizimi uchun mos va samarali yondashuvlarni aniqlash imkoniyati yaratiladi. Har bir davlatning ta’lim tizimi o‘ziga xos bo‘lsa-da, xorijiy tajribalardan moslashtirilgan holda foydalanish pedagoglarning kasbiy rivojlanishini takomillashtirishga xizmat qiladi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalarni chuqur tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishi samarali bo‘lishi uchun u yagona tizim sifatida tashkil etilishi lozim. Rivojlangan mamlakatlarda kasbiy rivojlanish pedagogning individual ehtiyojlari, ta’lim muassasasining rivojlanish maqsadlari va davlat ta’lim siyosati o‘rtasidagi uyg‘unlik asosida amalga oshiriladi. Ushbu tizimli yondashuv pedagogik faoliyatning barqaror rivojlanishini ta’minlaydi.
Xorijiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, kasbiy rivojlanish jarayonida ta’lim muassasasining roli juda katta. Maktabgacha ta’lim tashkiloti pedagoglar uchun professional rivojlanish muhiti yaratadi, o‘rganish va tajriba almashish uchun sharoitlar ta’minlaydi. Pedagoglar kasbiy rivojlanishni tashqi tashkilotlar faoliyati sifatida emas, balki o‘z muassasasi doirasida amalga oshiriladigan tabiiy jarayon sifatida qabul qiladi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalar kasbiy rivojlanishni rejalashtirish va boshqarish mexanizmlarining aniq belgilanganligi bilan ajralib turadi. Pedagoglar uchun individual kasbiy rivojlanish rejalarini tuzish keng qo‘llaniladi. Ushbu rejalar pedagogning mavjud kompetensiyalarini baholash, rivojlanish ehtiyojlarini aniqlash va kelgusidagi maqsadlarni belgilashga asoslanadi. Natijada kasbiy rivojlanish tasodifiy emas, balki ongli va maqsadli jarayonga aylanadi.
Xorijiy mamlakatlarda kasbiy rivojlanishni ta’minlashda ilmiy-tadqiqot faoliyati bilan bog‘liqlik muhim o‘rin tutadi. Pedagoglar amaliy faoliyat bilan bir qatorda ilmiy-tadqiqot elementlaridan foydalanadi, o‘z ish tajribasini tahlil qiladi va yangi metodlarni sinovdan o‘tkazadi. Bu yondashuv pedagoglarning kasbiy tafakkurini rivojlantiradi va innovatsion fikrlashni rag‘batlantiradi.
Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, xorijiy tajribalar kasbiy rivojlanishning uzluksizligini ta’minlash uchun motivatsion mexanizmlardan faol foydalanadi. Pedagoglarning kasbiy o‘sishi ularning lavozim bo‘yicha ko‘tarilishi, kasbiy nufuzi va moddiy rag‘batlantirish bilan bog‘langan bo‘ladi. Bu holat pedagoglarda o‘z ustida ishlashga bo‘lgan ichki ehtiyojni kuchaytiradi va kasbiy rivojlanishni rag‘batlantiradi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalarni tahlil qilish jarayonida kasbiy rivojlanish va ta’lim sifati o‘rtasidagi bevosita bog‘liqlik yana bir bor tasdiqlanadi. Pedagoglarning kasbiy salohiyati qanchalik yuqori bo‘lsa, bolalarning rivojlanish natijalari shunchalik ijobiy bo‘ladi. Shu sababli xorijiy ta’lim tizimlarida pedagoglarning kasbiy rivojlanishi strategik ahamiyatga ega yo‘nalish sifatida qaraladi.
Xorijiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, kasbiy rivojlanishda moslashuvchanlik va ochiqlik muhim ahamiyatga ega. Ta’lim tizimi jamiyatdagi o‘zgarishlarga tez moslasha olishi uchun pedagoglar ham yangi bilim va kompetensiyalarni tez o‘zlashtira olishi zarur. Shu bois xorijiy mamlakatlarda kasbiy rivojlanish dasturlari muntazam yangilanib boriladi va zamonaviy talablarga moslashtiriladi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalarni qiyosiy tahlil qilish milliy ta’lim tizimini takomillashtirish uchun muhim xulosalar chiqarish imkonini beradi. Xorijiy tajribalar to‘liq ko‘chirilmaydi, balki milliy qadriyatlar, madaniy xususiyatlar va ta’lim tizimining imkoniyatlarini hisobga olgan holda moslashtiriladi. Bu yondashuv xorijiy tajribalardan samarali foydalanishni ta’minlaydi.
Shunday qilib, maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalarni qiyosiy tahlil qilish pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishini tashkil etishda nazariy va amaliy jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu tahlil orqali samarali yondashuvlar aniqlanadi, pedagoglarning kasbiy rivojlanish mexanizmlari takomillashtiriladi va ta’lim sifati oshiriladi.
3.MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA XORIJ TAJRIBASI ASOSIDA HAMKORLIKDA ISHLASH
Maktabgacha ta’lim tizimida pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishini ta’minlashda xorijiy tajriba asosida hamkorlikda ishlash modeli alohida ahamiyat kasb etadi. Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, pedagogning kasbiy o‘sishi yakka tartibdagi faoliyat orqali emas, balki jamoaviy o‘rganish, hamkorlik va tajriba almashish orqali samarali ta’minlanadi. Shu bois xorijiy ta’lim tizimlarida hamkorlik pedagogik faoliyatning ajralmas qismi sifatida qaraladi.
Hamkorlikda ishlash xorijiy tajribada pedagoglarning bir-biridan o‘rganishi, umumiy muammolarni birgalikda hal etishi va innovatsion g‘oyalarni jamoa bo‘lib amaliyotga joriy etishini anglatadi. Maktabgacha ta’lim tizimida bu jarayon pedagogik jamoaning professional o‘rganish maydoniga aylanishiga xizmat qiladi. Pedagoglar o‘z faoliyatini ochiq muhokama qiladi, tajribasini baham ko‘radi va yangi metodlarni sinovdan o‘tkazadi.
Xorijiy mamlakatlarda hamkorlikda ishlashning institutsional shakllari keng rivojlangan. Professional o‘rganish hamjamiyatlari, pedagogik klublar, metodik tarmoqlar va amaliy seminarlar pedagoglar uchun muntazam hamkorlik maydonini yaratadi. Ushbu tuzilmalar pedagoglarning kasbiy rivojlanishini tizimli va uzluksiz amalga oshirish imkonini beradi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalarga xos jihatlardan biri — pedagoglar va rahbarlar o‘rtasidagi hamkorlikdir. Rivojlangan davlatlarda rahbar pedagogik jarayonning bevosita ishtirokchisi sifatida namoyon bo‘ladi. Rahbar pedagoglar bilan birgalikda ta’lim jarayonini tahlil qiladi, rivojlanish yo‘nalishlarini belgilaydi va hamkorlik muhitini shakllantiradi. Bu yondashuv pedagoglarda ishonch va mas’uliyat hissini kuchaytiradi.
Xorijiy tajribada hamkorlik asosida o‘rganish pedagoglarning kasbiy refleksiyasini rivojlantirishga xizmat qiladi. Pedagoglar bir-birining mashg‘ulotlarini kuzatadi, tahlil qiladi va konstruktiv fikr-mulohazalar bildiradi. Ushbu jarayon tanqidga emas, balki rivojlantirishga yo‘naltirilgan bo‘lib, pedagogik mahoratni oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Maktabgacha ta’lim tizimida hamkorlikda ishlash pedagoglarning kasbiy rivojlanishini tezlashtiruvchi omil sifatida e’tirof etiladi. Hamkorlik orqali pedagoglar yangi bilimlarni tezroq o‘zlashtiradi, ularni amaliyotda sinab ko‘radi va o‘z faoliyatini takomillashtiradi. Bu jarayon yakka tartibdagi o‘rganishga nisbatan ancha samarali hisoblanadi.
Xorijiy mamlakatlarda hamkorlikda ishlash madaniyati ta’lim muassasasining umumiy faoliyatiga singdirilgan bo‘ladi. Pedagoglar o‘rtasida ochiqlik, o‘zaro hurmat va yordam muhitini yaratish rahbarlarning ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. Bunday muhitda pedagoglar o‘z fikrini erkin bildiradi, xatolarini yashirmaydi va rivojlanishga ochiq bo‘ladi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribaga asoslangan hamkorlik modeli pedagoglarning kasbiy rivojlanishini ta’minlash bilan bir qatorda, ta’lim sifati oshishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Pedagoglar o‘rtasidagi samarali hamkorlik bolalar bilan ishlash metodikasining takomillashishiga, ta’lim-tarbiya jarayonining yanada samarali tashkil etilishiga olib keladi.
Xorijiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, hamkorlikda ishlash pedagogik innovatsiyalarni joriy etish uchun qulay sharoit yaratadi. Innovatsiyalar yakka pedagog tomonidan emas, balki jamoa tomonidan sinovdan o‘tkaziladi va amaliyotga tatbiq etiladi. Bu esa yangiliklarning samaradorligini oshiradi va ularni barqaror qiladi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalar asosida hamkorlikda ishlashni tashkil etish pedagoglarning kasbiy rivojlanishini ta’minlashda strategik ahamiyatga ega bo‘lgan yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, pedagoglarning professional o‘sishi individual harakatlardan ko‘ra, jamoaviy hamkorlik orqali yanada samarali amalga oshadi. Shu sababli xorijiy ta’lim tizimlarida hamkorlik pedagogik faoliyatning tabiiy va doimiy shakliga aylantirilgan.
Xorijiy tajribada hamkorlikning asosiy shakllari sifatida pedagoglar o‘rtasida tajriba almashish, birgalikda rejalashtirish, o‘zaro mashg‘ulot kuzatuvlari va jamoaviy muhokamalar keng qo‘llaniladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagoglar birgalikda ta’lim-tarbiya jarayonini rejalashtiradi, mashg‘ulot mazmunini muhokama qiladi va umumiy metodik yondashuvlarni ishlab chiqadi. Bu holat pedagogik jarayonda yagona yondashuvni shakllantirishga xizmat qiladi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribalarga xos muhim jihatlardan biri — o‘zaro kuzatuv va tahlil asosida hamkorlikdir. Pedagoglar bir-birining mashg‘ulotlarini kuzatadi, jarayonni tahlil qiladi va konstruktiv fikr-mulohazalar bildiradi. Ushbu jarayon tanqidiy emas, balki rivojlantiruvchi xarakterga ega bo‘lib, pedagoglarning metodik mahoratini oshirishga xizmat qiladi. O‘zaro kuzatuv orqali pedagoglar yangi metod va usullarni amaliyotda ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Xorijiy mamlakatlarda hamkorlikda ishlash jarayonida refleksiya muhim o‘rin egallaydi. Pedagoglar hamkorlik jarayonida o‘z faoliyatini baholaydi, xatolarini tan oladi va rivojlanish yo‘nalishlarini belgilaydi. Refleksiya pedagogning kasbiy ongini shakllantiradi va uzluksiz o‘sishga undaydi. Ayniqsa, maktabgacha ta’limda reflektiv yondashuv pedagoglarning bolalar bilan ishlash sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajriba asosida mentorlik va murabbiylik tizimi hamkorlikning muhim shakli sifatida qaraladi. Tajribali pedagoglar yosh mutaxassislarga murabbiylik qiladi, ularning kasbiy moslashuvini yengillashtiradi va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Mentorlik jarayoni yosh pedagoglarda ishonchni kuchaytiradi va ularni kasbiy faoliyatga tezroq moslashtiradi.
Xorijiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, hamkorlikda ishlash uchun qulay muhit yaratish rahbarning muhim vazifasi hisoblanadi. Rahbar pedagoglar o‘rtasida o‘zaro hurmat, ochiqlik va ishonch muhitini shakllantirishi lozim. Agar pedagoglar o‘z fikrini erkin bildirsa va xatolarini yashirmasa, hamkorlik jarayoni yanada samarali bo‘ladi. Shu bois xorijiy ta’lim muassasalarida rahbarlar pedagogik jamoaning professional hamjamiyatga aylanishiga alohida e’tibor qaratadi.
Maktabgacha ta’lim tizimida hamkorlik pedagoglarning kasbiy rivojlanishini tizimli jarayonga aylantiradi. Pedagoglar o‘z faoliyatini yolg‘iz emas, balki jamoa bilan birgalikda rivojlantiradi. Bu jarayon kasbiy rivojlanishni tezlashtiradi, pedagoglarning bilim va ko‘nikmalarini boyitadi hamda ta’lim-tarbiya jarayonining sifatini oshiradi.
Xorijiy tajribada hamkorlik natijalari muntazam baholanadi va tahlil qilinadi. Hamkorlik asosida amalga oshirilgan metodik ishlar, o‘quv jarayonidagi o‘zgarishlar va erishilgan natijalar muhokama qilinadi. Ushbu tahlil keyingi hamkorlik faoliyatini takomillashtirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Shu tariqa, maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajriba asosida hamkorlikda ishlash pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishini ta’minlashda muhim mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Hamkorlik pedagogik jamoaning professional salohiyatini oshiradi, innovatsion yondashuvlarni joriy etishga yordam beradi va ta’lim sifatining barqaror oshishiga xizmat qiladi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribaga asoslangan hamkorlikda ishlashni barqarorlashtirish pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishini ta’minlashda muhim strategik bosqich hisoblanadi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, hamkorlik bir martalik tadbir yoki vaqtinchalik loyiha sifatida emas, balki ta’lim muassasasining ichki madaniyatiga singdirilgan doimiy faoliyat shakli sifatida yo‘lga qo‘yiladi. Shu orqali pedagoglarning kasbiy rivojlanishi uzluksiz va tizimli xarakter kasb etadi.
Xorijiy ta’lim tizimlarida hamkorlikni boshqarish va muvofiqlashtirish mexanizmlari aniq belgilangan bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar va metodistlar hamkorlik jarayonini rejalashtiradi, muvofiqlashtiradi va natijalarini tahlil qiladi. Ular pedagoglarni hamkorlikka jalb etish, umumiy maqsadlarni belgilash va jamoaviy faoliyatni yo‘naltirish orqali professional hamjamiyatni shakllantiradi. Bu holat pedagogik jamoada yagona maqsad sari birgalikda harakat qilish muhitini yaratadi.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajribaga xos muhim jihatlardan biri — hamkorlik asosida innovatsiyalarni joriy etishdir. Pedagogik innovatsiyalar avvalo jamoa doirasida muhokama qilinadi, tajriba-sinovdan o‘tkaziladi va natijalari baholanadi. Agar innovatsiya samarali bo‘lsa, u butun ta’lim muassasasi miqyosida joriy etiladi. Bu yondashuv yangiliklarning barqaror va samarali bo‘lishini ta’minlaydi.
Xorijiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, hamkorlikda ishlash pedagoglarning kasbiy motivatsiyasini oshiradi. Pedagog o‘zini jamoaning muhim a’zosi sifatida his qiladi, uning fikri va tajribasi qadrlanadi. Bu holat pedagogda kasbiy o‘sishga bo‘lgan ichki ehtiyojni kuchaytiradi va o‘z ustida ishlashga undaydi. Ayniqsa, maktabgacha ta’lim tizimida pedagoglarning ruhiy holati va motivatsiyasi ta’lim sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Maktabgacha ta’lim tizimida hamkorlikning natijadorligini baholash xorijiy tajribaning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Hamkorlik jarayonida erishilgan natijalar pedagoglarning kasbiy rivojlanishidagi o‘zgarishlar, ta’lim-tarbiya jarayonidagi yaxshilanishlar va bolalarning rivojlanish ko‘rsatkichlari orqali baholanadi. Ushbu baholash natijalari hamkorlik faoliyatini takomillashtirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Xorijiy tajribada hamkorlikni qo‘llab-quvvatlovchi resurslar muhim o‘rin tutadi. Ta’lim muassasalari pedagoglar uchun vaqt, metodik materiallar, axborot-resurslar va maslahat xizmatlarini taqdim etadi. Bu resurslar hamkorlik jarayonini samarali tashkil etish va pedagoglarning kasbiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Resurslar yetarli bo‘lmagan sharoitda hamkorlikning samaradorligi pasayishi mumkin.
Maktabgacha ta’lim tizimida xorijiy tajriba asosida hamkorlik madaniyatini shakllantirish uzoq muddatli jarayon hisoblanadi. Ushbu jarayon pedagoglardan ochiqlik, o‘zaro hurmat va mas’uliyat talab etadi. Rahbar va metodistlar esa hamkorlik madaniyatini shakllantirishda yetakchi rolni bajaradi. Ular pedagoglarni birlashtiradi, jamoaviy faoliyatni rag‘batlantiradi va hamkorlikning ijobiy natijalarini ommalashtiradi.
Xorijiy tajribalarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, hamkorlik asosida kasbiy rivojlanish milliy ta’lim tizimi uchun ham katta imkoniyatlar yaratadi. Xorijiy hamkorlik modellari to‘liq ko‘chirilmaydi, balki milliy ta’lim tizimining xususiyatlari, madaniy qadriyatlar va mavjud resurslar hisobga olingan holda moslashtiriladi. Bu yondashuv xorijiy tajribalardan samarali foydalanish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, amaldagi tahrir.
2. O‘zbekiston Respublikasi “Taʼlim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.
3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Maktabgacha va maktab taʼlimi xodimlarining uzluksiz kasbiy rivojlantirish tizimini takomillashtirish to‘g‘risida” 867-son qarori. – Toshkent.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi”. – Toshkent, 2022.
5. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi tomonidan tasdiqlangan maktabgacha taʼlim tizimini rivojlantirishga oid meʼyoriy-huquqiy hujjatlar va metodik tavsiyalar. – Toshkent.
6. Maktabgacha taʼlimda menejment va metodik xizmatni tashkil etish bo‘yicha o‘quv-uslubiy qo‘llanmalar. – Toshkent.
7. Pedagog xodimlarning uzluksiz kasbiy rivojlanishini tashkil etish masalalariga bag‘ishlangan ilmiy-uslubiy adabiyotlar. – Toshkent.
8. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida metodik ishlar va pedagogik mahoratni rivojlantirish bo‘yicha uslubiy materiallar. – Toshkent.
9. Xorijiy davlatlarning maktabgacha taʼlim tizimida pedagoglarning kasbiy rivojlanish tajribalariga oid tahliliy materiallar. – Toshkent.
10. Pedagogik hamkorlik, mentorlik va professional o‘rganish hamjamiyatlari bo‘yicha ilmiy manbalar. – Toshkent.