Maktabgacha ta'lim tashkilotida rahbar ma'naviyati
Reja
1. Maktabgacha ta’lim tashkilotida axloqiy madaniyatning rahbar ma’naviyatiga ta’siri.
2. Maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbarini ma’naviy-axloqiy qiyofasi professional sifatlari, ma’naviy axloqiy fazilatlari va shaxsiy fazilatlarining uyg‘unligi.
3. Rahbarning shaxsiy namunasi.
1.Maktabgacha ta’lim tashkilotida axloqiy madaniyatning rahbar ma’naviyatiga ta’siri
Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar ma’naviyati ta’lim-tarbiya jarayonining sifatiga, pedagogik jamoa muhitiga hamda tashkilotning jamiyat oldidagi nufuziga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi muhim omil hisoblanadi. Rahbar ma’naviyati shaxsiy dunyoqarash, axloqiy qadriyatlar, kasbiy mas’uliyat va ijtimoiy pozitsiyaning uyg‘unlashuvi natijasida shakllanadi. Ushbu jarayonda axloqiy madaniyat rahbar ma’naviyatining asosiy poydevori sifatida namoyon bo‘ladi. Aynan axloqiy madaniyat rahbarning qaror qabul qilish uslubi, jamoa bilan munosabati va boshqaruv faoliyatining yo‘nalishini belgilab beradi.
Axloqiy madaniyat tushunchasi shaxsning jamiyatda qabul qilingan axloqiy me’yorlar, qadriyatlar va xulq-atvor qoidalariga ongli ravishda amal qilishi bilan ifodalanadi. Maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbari uchun axloqiy madaniyat faqat shaxsiy fazilat emas, balki professional faoliyatning ajralmas qismi hisoblanadi. Chunki rahbarning har bir harakati, munosabati va qarori pedagoglar, ota-onalar hamda tarbiyalanuvchilar uchun ma’lum darajada namuna vazifasini bajaradi.
Maktabgacha ta’lim muassasasida axloqiy madaniyatning rahbar ma’naviyatiga ta’siri, avvalo, boshqaruv faoliyatining insonparvarlik tamoyillariga asoslanishida namoyon bo‘ladi. Rahbar axloqiy jihatdan yetuk bo‘lsa, u ta’lim jarayonini faqat ma’muriy buyruqlar orqali emas, balki o‘zaro hurmat, ishonch va hamkorlik asosida tashkil etadi. Bu holat pedagogik jamoada ijobiy psixologik muhitni shakllantiradi va xodimlarning kasbiy faolligini oshiradi.
Axloqiy madaniyat rahbarning ma’naviy dunyosida adolat tushunchasining mustahkam qaror topishiga xizmat qiladi. Adolatli rahbar qaror qabul qilishda shaxsiy manfaatlar yoki subyektiv munosabatlarga emas, balki qonuniylik va axloqiy mezonlarga tayanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida adolat tamoyiliga asoslangan boshqaruv xodimlar o‘rtasida tenglik va ishonch muhitini yaratadi. Bu esa jamoaning barqaror rivojlanishiga zamin hozirlaydi.
Rahbar axloqiy madaniyatining muhim ko‘rinishlaridan biri — mas’uliyat hissidir. Mas’uliyatli rahbar o‘z faoliyatida qabul qilgan qarorlarning oqibatlarini chuqur anglaydi va ular uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga oladi. Maktabgacha ta’lim tizimida bu mas’uliyat nafaqat tashkiliy yoki moliyaviy masalalar bilan, balki bolalarning rivoji, tarbiyasi va xavfsizligi bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Axloqiy madaniyat rahbarga ushbu mas’uliyatni ichki ehtiyoj sifatida his etishga yordam beradi.
Axloqiy madaniyat rahbar ma’naviyatiga ta’sir etuvchi yana bir muhim omil — halollikdir. Halol rahbar ochiq va shaffof boshqaruvni yo‘lga qo‘yadi, yashirin qarorlar va norasmiy munosabatlardan tiyiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida halollik tamoyiliga asoslangan boshqaruv ota-onalar ishonchini mustahkamlaydi va ta’lim muassasasining ijobiy imijini shakllantiradi. Rahbarning halolligi pedagoglar faoliyatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, chunki jamoada axloqiy me’yorlarga rioya qilish tabiiy ehtiyojga aylanadi.
Axloqiy madaniyat rahbarning muloqot madaniyatida ham yaqqol namoyon bo‘ladi. Rahbarning xodimlar, ota-onalar va hamkor tashkilotlar bilan muloqotida hurmat, sabr-toqat va tushunish ustuvor bo‘lishi ma’naviy yetuklik belgisi hisoblanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida muloqotning axloqiy asosda tashkil etilishi nizolar sonini kamaytiradi va muammolarni konstruktiv yo‘l bilan hal etish imkonini beradi.
Axloqiy madaniyat rahbarning o‘zini o‘zi boshqarish qobiliyatini ham shakllantiradi. Stressli vaziyatlarda o‘zini tuta bilish, hissiyotlarga berilmasdan oqilona qaror qabul qilish rahbar ma’naviyatining muhim ko‘rsatkichidir. Maktabgacha ta’lim tashkilotida kundalik faoliyat davomida yuzaga keladigan turli muammolar rahbarning axloqiy barqarorligini sinovdan o‘tkazadi. Axloqiy madaniyati yuqori bo‘lgan rahbar bunday vaziyatlarda vazminlikni saqlaydi va jamoaga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydi.
Rahbar axloqiy madaniyatining shakllanishi doimiy o‘z-o‘zini rivojlantirish bilan chambarchas bog‘liqdir. Ma’naviy yetuk rahbar o‘z bilim va dunyoqarashini muntazam ravishda boyitadi, axloqiy me’yorlar ustida ishlaydi va shaxsiy kamchiliklarini tan ola biladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida bunday rahbar jamoani rivojlanishga undaydi va pedagogik jarayonni zamonaviy talablar asosida tashkil etadi.
Shuningdek, axloqiy madaniyat rahbarning ma’naviy yetakchilik rolini mustahkamlaydi. Rahbar faqat ma’muriy boshqaruvchi emas, balki jamoa uchun ma’naviy tayanch bo‘lishi lozim. Maktabgacha ta’lim muassasasida axloqiy madaniyati yuksak rahbar pedagogik jamoani umumiy maqsadlar atrofida birlashtira oladi, ularni kasbiy va ma’naviy jihatdan qo‘llab-quvvatlaydi.
Axloqiy madaniyatning rahbar ma’naviyatiga ta’siri shundaki, u rahbarning kasbiy faoliyatini ma’naviy qadriyatlar bilan boyitadi va boshqaruv jarayonini insonparvarlik ruhida olib borishga imkon yaratadi. Natijada maktabgacha ta’lim tashkilotida sog‘lom axloqiy muhit shakllanadi, bu esa ta’lim-tarbiya jarayonining sifatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Axloqiy madaniyat rahbar ma’naviyatiga ta’sirining muhim yo‘nalishlaridan biri — bu qaror qabul qilish jarayonining sifat jihatidan yuksalishidir. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar tomonidan qabul qilinadigan har bir qaror nafaqat tashkiliy natijalarga, balki pedagogik jamoaning ruhiy holatiga va bolalar tarbiyasiga bilvosita ta’sir ko‘rsatadi. Axloqiy madaniyati rivojlangan rahbar qaror qabul qilishda faqat maqsadga erishish yo‘lini emas, balki ushbu qarorning insoniy va ma’naviy oqibatlarini ham chuqur tahlil qiladi. Bu yondashuv boshqaruv jarayonini muvozanatli va barqaror qiladi.
Axloqiy madaniyat rahbarning jamoa bilan ishlash uslubini belgilaydi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida pedagoglar turli xarakterga, tajribaga va dunyoqarashga ega bo‘lishi tabiiy holatdir. Axloqiy jihatdan yetuk rahbar ushbu farqlarni ziddiyat manbai sifatida emas, balki jamoani boyituvchi omil sifatida qabul qiladi. U pedagoglar fikriga quloq soladi, ularni hurmat qiladi va qaror qabul qilish jarayoniga imkon qadar jalb etadi. Bunday muhitda pedagoglar o‘zini qadrlangan his qiladi, bu esa ularning kasbiy mas’uliyatini oshiradi.
Axloqiy madaniyat rahbar ma’naviyatida murosaga kelish qobiliyatini ham shakllantiradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida turli kelishmovchiliklar va nizolar yuzaga kelishi mumkin. Axloqiy madaniyati past bo‘lgan rahbar bunday vaziyatlarda buyruqbozlik yoki bosim yo‘lini tanlashi ehtimoli yuqori. Axloqiy yetuk rahbar esa nizolarga insonparvarlik nuqtayi nazaridan yondashadi, tomonlarni tinglaydi va adolatli yechim topishga intiladi. Bu holat jamoada ishonch va hurmatni mustahkamlaydi.
Rahbar axloqiy madaniyatining yana bir muhim jihati — tanqidga to‘g‘ri munosabat bildirish qobiliyatidir. Axloqiy yetuk rahbar tanqidni shaxsga qaratilgan hujum sifatida emas, balki rivojlanish imkoniyati sifatida qabul qiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida bunday yondashuv ochiq muloqot muhitini yaratadi va muammolarni yashirmasdan hal etish imkonini beradi. Tanqidni qabul qila oladigan rahbar jamoani ham konstruktiv fikrlashga o‘rgatadi.
Axloqiy madaniyat rahbarning mehnat intizomiga munosabatida ham namoyon bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar o‘zi rioya qilmagan talablarni boshqalardan talab qilsa, bu holat jamoada norozilik va befarqlikni keltirib chiqaradi. Axloqiy madaniyati yuksak rahbar intizom masalalarida adolatli va izchil bo‘ladi. U qoidalarni jazo vositasi sifatida emas, balki samarali faoliyatni ta’minlovchi mexanizm sifatida ko‘radi.
Axloqiy madaniyat rahbar ma’naviyatini mustahkamlovchi omillardan yana biri — rahbarning o‘z xatolarini tan ola bilishidir. Xato qilish insoniy holat, ammo xatoni tan olish va undan to‘g‘ri xulosa chiqarish ma’naviy yetuklik belgisi hisoblanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbarning o‘z xatosini ochiq tan olishi pedagoglarga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va jamoada samimiylik muhitini kuchaytiradi.
Axloqiy madaniyat rahbarning ma’naviy barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Rahbarlik faoliyati doimiy mas’uliyat, bosim va stress bilan bog‘liq. Axloqiy qadriyatlarga tayangan rahbar bu bosimlarga bardosh bera oladi, hissiyotlarga berilmasdan vaziyatni to‘g‘ri baholaydi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida bunday barqarorlik ta’lim jarayonining uzluksiz va izchil olib borilishiga xizmat qiladi.
Rahbar axloqiy madaniyatining sustligi esa ma’naviy inqirozga olib kelishi mumkin. Ma’naviy inqiroz rahbarning qarorlarida keskinlik, adolatsizlik va befarqlikning kuchayishi bilan namoyon bo‘ladi. Bu holat pedagogik jamoa muhitiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, xodimlar orasida ishonchsizlik va tushkunlikni kuchaytiradi. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar ma’naviyatini qo‘llab-quvvatlash va axloqiy madaniyatni rivojlantirish doimiy e’tiborda bo‘lishi lozim.
Axloqiy madaniyat rahbarning ta’lim jarayoniga bo‘lgan munosabatini ham belgilaydi. Axloqiy yetuk rahbar ta’limni faqat reja va ko‘rsatkichlar majmui sifatida emas, balki bolalar shaxsini shakllantiruvchi muhim ijtimoiy jarayon sifatida qabul qiladi. Bu yondashuv maktabgacha ta’lim tashkilotida tarbiyaviy ishlarning mazmunan boyishiga olib keladi va ta’lim muassasasining asosiy missiyasini to‘liq amalga oshirishga yordam beradi.
Shunday qilib, axloqiy madaniyat rahbar ma’naviyatiga ko‘p qirrali ta’sir ko‘rsatib, uning qaror qabul qilish uslubi, jamoa bilan munosabati, ma’naviy barqarorligi va boshqaruv samaradorligini belgilaydi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida axloqiy madaniyati rivojlangan rahbar sog‘lom pedagogik muhitni yaratadi va ta’lim-tarbiya jarayonining sifatini oshirishga xizmat qiladi.
2.Maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbarining ma’naviy-axloqiy qiyofasi: professional sifatlari, ma’naviy-axloqiy fazilatlari va shaxsiy fazilatlarining uyg‘unligi
Maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbarining ma’naviy-axloqiy qiyofasi zamonaviy ta’lim boshqaruvida markaziy tushunchalardan biri hisoblanadi. Rahbarning qiyofasi faqat tashqi madaniyat yoki muloqot uslubi bilan belgilanmaydi, balki uning ichki e’tiqodi, axloqiy pozitsiyasi, kasbiy mas’uliyati va shaxsiy fazilatlarining o‘zaro uyg‘unlashuvi natijasida shakllanadi. Aynan shu uyg‘unlik rahbarning boshqaruv faoliyatini samarali, barqaror va tarbiyaviy jihatdan mazmunli qiladi. Maktabgacha ta’lim muassasasida rahbarning ma’naviy-axloqiy qiyofasi pedagogik jamoa uchun yo‘naltiruvchi kuch, bolalar tarbiyasi uchun esa bilvosita, ammo kuchli ta’sir omili bo‘lib xizmat qiladi.
Rahbarning professional sifatlari uning boshqaruv faoliyatida zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalar majmuasini ifodalaydi. Biroq ushbu professional sifatlar ma’naviy-axloqiy fazilatlar bilan uyg‘unlashmaguncha, to‘liq samara bermaydi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida faqat tashkiliy jihatdan kuchli, ammo axloqiy jihatdan sust rahbar pedagogik jamoada ishonch uyg‘ota olmaydi. Shu sababli professional kompetensiya va ma’naviy yetuklik bir-birini to‘ldiruvchi, ajralmas tushunchalar sifatida qaralishi lozim.
Rahbarning professional qiyofasi, avvalo, uning ta’lim sohasiga oid bilimlari bilan belgilanadi. Maktabgacha ta’limning mazmuni, Davlat talablari, pedagogik jarayonning o‘ziga xos jihatlari va bolalar rivojlanishining psixologik xususiyatlarini chuqur bilish rahbar uchun muhim professional talab hisoblanadi. Biroq bu bilimlar rahbarning ma’naviy-axloqiy pozitsiyasi bilan uyg‘unlashgandagina haqiqiy boshqaruv kuchiga aylanadi. Axloqiy qadriyatlarga tayanmagan bilim sovuq va formal boshqaruvga olib kelishi mumkin.
Rahbarning ma’naviy-axloqiy fazilatlari uning ichki dunyosini, hayotiy pozitsiyasini va boshqalarga munosabatini belgilaydi. Halollik, vijdonlilik, adolatparvarlik, insonparvarlik va mas’uliyat kabi fazilatlar rahbar qiyofasining axloqiy asosini tashkil etadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida ushbu fazilatlar rahbarning kundalik faoliyatida namoyon bo‘lib, jamoada axloqiy me’yorlarning shakllanishiga xizmat qiladi. Rahbarning axloqiy fazilatlari pedagoglar uchun yozilmagan, ammo kuchli tarbiyaviy ta’sirga ega bo‘lgan mezon vazifasini bajaradi.
Rahbarning shaxsiy fazilatlari professional va ma’naviy sifatlarning uyg‘unlashuvida alohida o‘rin tutadi. Shaxsiy fazilatlar deganda rahbarning xarakteri, temperament xususiyatlari, muloqot madaniyati va hissiy barqarorligi tushuniladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbarning vazminligi, sabr-toqati va ochiqligi jamoa bilan samarali ishlash uchun muhim shart hisoblanadi. Shaxsiy fazilatlar orqali rahbar o‘z professional bilimlarini va axloqiy qadriyatlarini real vaziyatlarda namoyon etadi.
Rahbar qiyofasida professional, ma’naviy va shaxsiy fazilatlarning uyg‘unligi boshqaruv qarorlarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar qaror qabul qilayotganda nafaqat me’yoriy hujjatlarga, balki insoniy omillarga ham e’tibor qaratishi lozim. Agar rahbar professional jihatdan kuchli bo‘lsa-yu, axloqiy sezgirlikka ega bo‘lmasa, uning qarorlari jamoada norozilik uyg‘otishi mumkin. Aksincha, ma’naviy jihatdan yetuk, ammo professional bilimlari yetarli bo‘lmagan rahbar ham samarali boshqaruvni ta’minlay olmaydi.
Rahbarning ma’naviy-axloqiy qiyofasi uning pedagogik jamoa bilan munosabatida to‘liq namoyon bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar pedagoglarni faqat ijrochilar sifatida emas, balki hamkor va tengdosh professional sifatida ko‘ra bilishi muhimdir. Bunday munosabat rahbarning insonparvarlik qarashlari va kasbiy madaniyatining uyg‘unlashganligini ko‘rsatadi. Jamoa bilan sog‘lom munosabat o‘rnatgan rahbar pedagoglarning tashabbuskorligini qo‘llab-quvvatlaydi va ularning ichki salohiyatini ochib beradi.
Rahbar qiyofasining yana bir muhim jihati — o‘zini o‘zi baholash va rivojlantirish qobiliyatidir. Ma’naviy yetuk rahbar o‘z professional faoliyatini muntazam tahlil qiladi, kamchiliklarini tan oladi va ularni bartaraf etishga intiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida bunday rahbar o‘rnak bo‘lib, pedagoglarni ham o‘z ustida ishlashga undaydi. O‘zini rivojlantirishga intilish rahbar qiyofasini doimiy ravishda boyitib boradi.
Professional sifatlar, ma’naviy-axloqiy fazilatlar va shaxsiy xususiyatlar uyg‘unlashmagan hollarda rahbar qiyofasida ichki ziddiyatlar yuzaga keladi. Bu ziddiyatlar qarorlarning izchil emasligi, muloqotdagi keskinlik yoki jamoa bilan aloqalarning sustlashuvi orqali namoyon bo‘lishi mumkin. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar qiyofasini shakllantirishda ushbu uch tarkibiy qismning muvozanati alohida e’tiborda bo‘lishi lozim.
Rahbarning ma’naviy-axloqiy qiyofasi bevosita ta’lim muassasasining umumiy ma’naviy muhitiga ta’sir ko‘rsatadi. Agar rahbarning professional va axloqiy fazilatlari uyg‘unlashgan bo‘lsa, tashkilotda ishonch, ochiqlik va hamkorlik muhiti shakllanadi. Bu muhit esa maktabgacha ta’lim tashkilotining asosiy vazifasi bo‘lgan bolalarni sog‘lom, ma’naviy barkamol shaxs sifatida tarbiyalashga xizmat qiladi.
Rahbar qiyofasida professional, ma’naviy-axloqiy va shaxsiy fazilatlarning uyg‘unlashuvi, avvalo, kundalik boshqaruv faoliyatida namoyon bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida ushbu uyg‘unlik rahbarning vaziyatga mos qaror qabul qilishida, pedagoglar bilan ishlash uslubida va muammolarga yondashuvida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Agar rahbar professional bilimga ega bo‘lib, biroq axloqiy sezgirlikni namoyon etmasa, uning qarorlari mexanik va sovuq tus oladi. Aksincha, ma’naviy jihatdan yetuk, ammo professional tayyorgarligi yetarli bo‘lmagan rahbar ham jamoani samarali boshqara olmaydi. Shu bois ushbu fazilatlarning uyg‘unligi rahbar qiyofasining asosiy mezoni sifatida qaraladi.
Uyg‘unlikning amaliy namoyonlaridan biri — rahbarning pedagogik jamoaga yondashuvidir. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar pedagoglarni faqat ijrochi sifatida emas, balki mustaqil fikrlovchi, tashabbuskor shaxs sifatida qabul qilgandagina jamoada sog‘lom muhit shakllanadi. Professional bilim rahbarga pedagog faoliyatini to‘g‘ri baholash imkonini bersa, ma’naviy-axloqiy fazilatlar ushbu baholashni adolatli va insonparvar qiladi. Shaxsiy fazilatlar esa rahbarning ushbu bahoni qanday shaklda yetkazishini belgilaydi.
Rahbar qiyofasidagi uyg‘unlik uning rag‘batlantirish va talabchanlik o‘rtasidagi muvozanatni saqlay olishida ham namoyon bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida faqat talabchanlikka asoslangan boshqaruv jamoada qo‘rquv muhitini yuzaga keltirishi mumkin. Faqat rag‘batga tayanilgan boshqaruv esa intizomning susayishiga olib keladi. Professional va ma’naviy jihatdan yetuk rahbar ushbu ikki yondashuvni vaziyatga mos tarzda uyg‘unlashtira oladi va bu orqali samarali boshqaruvni ta’minlaydi.
Rahbarning ma’naviy-axloqiy qiyofasi uning nizolarni boshqarish uslubida ham yaqqol namoyon bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida turli kelishmovchiliklar yuzaga kelishi tabiiy holatdir. Uyg‘un qiyofaga ega rahbar nizolarga hissiy emas, balki mantiqiy va axloqiy mezonlar asosida yondashadi. Professional bilim rahbarga muammoning mohiyatini tushunishga yordam bersa, axloqiy fazilatlar tomonlar manfaatini hisobga olishga undaydi. Shaxsiy fazilatlar esa rahbarning muomala uslubini yumshoq va samarali qiladi.
Rahbar qiyofasidagi uyg‘unlik uning mas’uliyatni taqsimlash va vakolat berish jarayonida ham namoyon bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida professional rahbar vazifalarni pedagoglarning imkoniyatlari va qobiliyatlariga mos ravishda taqsimlaydi. Ma’naviy-axloqiy yetuklik esa ushbu jarayonda favoritizm va adolatsizlikka yo‘l qo‘ymaslikni ta’minlaydi. Shaxsiy fazilatlar rahbarning ishonch bildira olish qobiliyatini belgilaydi. Natijada jamoada o‘zaro ishonch va mas’uliyat hissi kuchayadi.
Uyg‘un rahbar qiyofasi tashkilotning ma’naviy muhitiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Agar rahbar professional bilimga ega, axloqiy jihatdan barqaror va shaxsiy fazilatlari bilan jamoaga yaqin bo‘lsa, maktabgacha ta’lim tashkilotida ochiq muloqot, hamkorlik va o‘zaro hurmat muhiti shakllanadi. Bunday muhitda pedagoglar o‘z kasbiy faoliyatiga mas’uliyat bilan yondashadi va ta’lim-tarbiya jarayonining sifati oshadi.
Rahbar qiyofasining uyg‘unligi uning o‘ziga bo‘lgan munosabatida ham namoyon bo‘ladi. Ma’naviy yetuk rahbar o‘z mavqeini ustunlik vositasi sifatida emas, balki xizmat vazifasi sifatida qabul qiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida bunday yondashuv rahbarning kamtarligi, ochiqligi va o‘zini jamoaning bir qismi sifatida ko‘ra bilishida ifodalanadi. Bu holat jamoada sun’iy masofa paydo bo‘lishining oldini oladi.
Uyg‘un rahbar modeli doimiy rivojlanishga intilish bilan tavsiflanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar nafaqat pedagoglardan, balki o‘zidan ham yuqori talab qo‘yadi. U professional bilimlarini yangilab boradi, axloqiy me’yorlar ustida ishlaydi va shaxsiy fazilatlarini rivojlantiradi. Ushbu doimiy rivojlanish rahbar qiyofasini barqaror va ishonchli qiladi.
Rahbarning ma’naviy-axloqiy qiyofasi jamoaning kelajak rivojlanish yo‘nalishlarini belgilaydi. Agar rahbar fazilatlar uyg‘unligini saqlay olsa, maktabgacha ta’lim tashkiloti faqat bugungi vazifalarni emas, balki uzoq muddatli maqsadlarni ham muvaffaqiyatli amalga oshiradi. Bu esa tashkilotning ta’limiy va tarbiyaviy salohiyatini oshiradi.
Shunday qilib, maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbarining professional sifatlari, ma’naviy-axloqiy fazilatlari va shaxsiy xususiyatlarining uyg‘unligi samarali boshqaruvning asosiy sharti hisoblanadi. Ushbu uyg‘unlik rahbar qiyofasini mustahkamlaydi, pedagogik jamoa faoliyatini izchil rivojlantiradi va ta’lim-tarbiya jarayonining sifatini yuksaltirishga xizmat qiladi.
3.Rahbarning shaxsiy namunasi
Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbarning shaxsiy namunasi boshqaruv samaradorligini belgilovchi eng kuchli va ta’sirchan omillardan biri hisoblanadi. Rahbarning shaxsiy namunasi deganda uning kundalik faoliyati, xulq-atvori, munosabatlari va qarorlarida namoyon bo‘ladigan axloqiy, kasbiy va insoniy fazilatlar majmui tushuniladi. Ushbu namuna yozma buyruqlar yoki og‘zaki ko‘rsatmalardan ko‘ra kuchliroq tarbiyaviy ta’sirga ega bo‘lib, pedagogik jamoa va butun ta’lim muassasasi muhitini shakllantiradi. Ayniqsa, maktabgacha ta’lim tizimida rahbar shaxsining ta’siri yanada kuchli bo‘ladi, chunki bu bosqichda tarbiya va shaxs shakllanishi ustuvor ahamiyat kasb etadi.
Rahbarning shaxsiy namunasi, avvalo, uning kasbiy mas’uliyatni qanday tushunishi va amalda qanday namoyon etishi bilan belgilanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar o‘z ishiga mas’uliyat bilan yondashsa, vaqtga rioya qilsa, topshiriqlarni o‘z vaqtida va sifatli bajarsa, bu holat pedagoglar uchun tabiiy me’yor sifatida qabul qilinadi. Aksincha, rahbarning loqaydligi, va’dalarga befarqligi yoki intizomsizligi jamoada ham shunday munosabatning shakllanishiga olib keladi. Shu bois rahbarning shaxsiy namunasi jamoa intizomining bevosita manbai hisoblanadi.
Rahbar shaxsiy namunasining muhim jihatlaridan biri — halollikdir. Halol rahbar so‘z bilan ishning birligini ta’minlaydi, ikkiyuzlamachilikka yo‘l qo‘ymaydi va o‘z manfaatlarini jamoa manfaatlaridan ustun qo‘ymaydi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbarning halolligi nafaqat moliyaviy yoki tashkiliy masalalarda, balki kundalik muloqot va munosabatlarda ham namoyon bo‘ladi. Pedagoglar rahbarning halolligini sezgan sari unga nisbatan ishonch kuchayadi va bu ishonch jamoa barqarorligining muhim omiliga aylanadi.
Rahbarning shaxsiy namunasi uning muloqot madaniyatida ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar xodimlar bilan qanday ohangda gaplashishi, ularni tinglashi yoki fikrlariga munosabat bildirish uslubi jamoa madaniyatini belgilaydi. Hurmatga asoslangan muloqot rahbarning shaxsiy namunasini kuchaytiradi va pedagoglar o‘rtasida ham o‘zaro hurmat muhitini shakllantiradi. Agar rahbar muloqotda qo‘pol, buyruqboz yoki mensimaslik ohangini tanlasa, bu holat butun jamoa madaniyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Rahbarning shaxsiy namunasi adolat tamoyiliga amal qilishida ham namoyon bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida adolat rahbarning xodimlarni baholash, rag‘batlantirish va tanqid qilish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Agar rahbar bir xodimga nisbatan adolatli, boshqasiga nisbatan esa subyektiv yondashsa, jamoada norozilik va ishonchsizlik paydo bo‘ladi. Adolatli rahbar esa o‘z shaxsiy namunasida tenglik va xolislikni namoyon etib, jamoada sog‘lom muhitni ta’minlaydi.
Rahbar shaxsiy namunasining tarbiyaviy kuchi uning stressli vaziyatlarda o‘zini tutishida ham namoyon bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida turli muammolar, kelishmovchiliklar yoki favqulodda holatlar yuzaga kelishi mumkin. Bunday vaziyatlarda rahbarning vazminligi, hissiyotlarga berilmasdan vaziyatni tahlil qila olishi pedagoglar uchun muhim o‘rnak bo‘ladi. Rahbarning bunday xulqi jamoani ham muammolarga sabr-toqat bilan yondashishga o‘rgatadi.
Rahbarning shaxsiy namunasi uning o‘ziga va boshqalarga bo‘lgan talabchanligida ham namoyon bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar o‘ziga yuqori talab qo‘yib, boshqalardan ham mas’uliyatni kutsa, bu holat jamoada professional o‘sishga turtki beradi. Biroq bu talabchanlik adolatsiz bosim yoki qo‘rquv orqali emas, balki tushuntirish va qo‘llab-quvvatlash orqali amalga oshirilishi lozim. Shaxsiy namuna aynan shu muvozanatni saqlay olishda namoyon bo‘ladi.
Rahbar shaxsiy namunasining yana bir muhim jihati — o‘rganishga va o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan munosabatidir. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar yangi bilimlarga ochiq bo‘lsa, o‘z ustida ishlasa va zamonaviy yondashuvlarni qabul qilsa, pedagoglar ham shunday yo‘l tutishga intiladi. Rahbarning o‘z ustida ishlashi jamoaga “rivojlanish faqat talab emas, balki shaxsiy ehtiyoj” ekanligini ko‘rsatadi.
Rahbarning shaxsiy namunasi bolalar tarbiyasiga bilvosita, ammo chuqur ta’sir ko‘rsatadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar bevosita bolalar bilan kam muloqot qilishi mumkin, biroq uning shaxsiy namunasi pedagoglar orqali bolalarga yetib boradi. Agar rahbar axloqiy jihatdan yetuk bo‘lsa, bu fazilatlar pedagoglar faoliyatida aks etadi va natijada bolalar tarbiyasida ham ijobiy o‘zgarishlar yuz beradi.
Rahbarning shaxsiy namunasi tashkilotda yozilmagan qoidalarni shakllantiradi. Bu qoidalar rasmiy hujjatlarda aks etmasligi mumkin, biroq jamoa tomonidan qat’iy amal qilinadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida aynan rahbarning shaxsiy xulqi ushbu yozilmagan qoidalarning mazmunini belgilaydi. Shu sababli rahbar har bir harakati bilan jamoa madaniyatiga ta’sir ko‘rsatayotganini anglab yetishi lozim.
Rahbarning shaxsiy namunasi maktabgacha ta’lim tashkilotida pedagogik jamoaning ichki motivatsiyasini shakllantiruvchi muhim omil hisoblanadi. Motivatsiya faqat moddiy rag‘bat yoki tashqi talablar orqali yuzaga kelmaydi, balki rahbarning kundalik xulqi, munosabati va ishga bo‘lgan yondashuvi orqali ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Agar rahbar o‘z ishiga mehr bilan yondashsa, mas’uliyatni chuqur his etsa va jamoa manfaatlarini ustuvor qo‘ysa, pedagoglar ham o‘z faoliyatiga xuddi shunday munosabatda bo‘lishga intiladi. Shu tariqa rahbarning shaxsiy namunasi jamoada ichki rag‘batlantirish mexanizmini ishga tushiradi.
Rahbar shaxsiy namunasining jamoa motivatsiyasiga ta’siri, avvalo, ishonch muhitining shakllanishida namoyon bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida pedagoglar rahbarga ishonch bildirsa, ular o‘z fikrlarini ochiq aytishga, tashabbus ko‘rsatishga va mas’uliyatni bo‘lishishga tayyor bo‘ladi. Ishonch esa buyruq yoki majburiyat orqali emas, balki rahbarning halol, izchil va adolatli xatti-harakati orqali shakllanadi. Rahbarning shaxsiy namunasi ushbu ishonchni mustahkamlovchi asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi.
Rahbarning shaxsiy namunasi jamoada ijobiy tarbiyaviy muhitni shakllantirishda ham hal qiluvchi ahamiyatga ega. Tarbiyaviy muhit deganda faqat bolalar uchun yaratilgan sharoit emas, balki pedagogik jamoaning ichki axloqiy iqlimi ham tushuniladi. Agar rahbar axloqiy me’yorlarga qat’iy amal qilsa, hurmat va madaniyatni kundalik faoliyatida namoyon etsa, bu holat jamoa a’zolari o‘rtasida ham o‘zaro hurmat va mas’uliyat hissini kuchaytiradi. Natijada tarbiyaviy muhit tabiiy ravishda shakllanadi.
Rahbar shaxsiy namunasining tarbiyaviy kuchi uning muammolarga yondashuvida ham namoyon bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida yuzaga keladigan muammolarni yashirish yoki aybdor qidirish orqali hal etish salbiy muhitni kuchaytiradi. Shaxsiy namuna ko‘rsata oladigan rahbar esa muammoni tahlil qiladi, sabablarini aniqlaydi va jamoani yechim topishga jalb etadi. Bu yondashuv pedagoglarda mas’uliyat va muammoga ijobiy munosabatni shakllantiradi.
Rahbarning shaxsiy namunasi mas’uliyat tushunchasi bilan bevosita bog‘liqdir. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar o‘z mas’uliyatini chuqur his qilsa, bu holat pedagoglarda ham o‘z vazifalariga jiddiy yondashish ehtiyojini uyg‘otadi. Mas’uliyatni boshqalarga yuklash emas, balki avvalo o‘zidan boshlash rahbar shaxsiy namunasining eng muhim ko‘rinishlaridan biridir. Bunday rahbar jamoada “har kim o‘z ishiga javobgar” degan qarashni mustahkamlaydi.
Rahbar shaxsiy namunasining yana bir muhim jihati — tashabbuskorlikni qo‘llab-quvvatlashidir. Agar rahbar o‘zi yangilikka intilsa, yangi g‘oyalarni sinab ko‘rishdan qo‘rqmasa va xatolarni rivojlanish imkoniyati sifatida qabul qilsa, pedagoglar ham tashabbuskor bo‘lishga intiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida bu holat ta’lim jarayonining boyishiga va ijodiy yondashuvning kuchayishiga olib keladi.
Rahbarning shaxsiy namunasi tarbiyachilarning kasbiy o‘sishiga ham bilvosita ta’sir ko‘rsatadi. Rahbar o‘zi malaka oshirishga qatnashsa, yangi bilimlarni o‘zlashtirsa va o‘z ustida ishlasa, pedagoglar uchun “rahbar o‘rnak bo‘layotgan ekan” degan ichki turtki paydo bo‘ladi. Bu turtki majburiy talabdan ko‘ra samaraliroq bo‘lib, pedagoglarning o‘z-o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan ehtiyojini kuchaytiradi.
Rahbar shaxsiy namunasining kuchi shundaki, u yozilmagan qoidalar tizimini yaratadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rasmiy hujjatlar mavjud bo‘lsa-da, jamoaning kundalik xulqi ko‘pincha rahbarning shaxsiy munosabatiga qarab shakllanadi. Agar rahbar va’daga sodiq bo‘lsa, vaqtga rioya qilsa va mas’uliyatni his etsa, bu qoidalar jamoa tomonidan ham tabiiy ravishda qabul qilinadi. Aks holda, rasmiy talablar o‘z kuchini yo‘qotadi.
Rahbar shaxsiy namunasining tarbiyaviy ahamiyati bolalar tarbiyasida ham bilvosita namoyon bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida pedagoglar rahbarning shaxsiy xulqidan ilhomlanib ish yuritsa, bu fazilatlar ularning tarbiyaviy faoliyatida aks etadi. Natijada bolalar bilan ishlash jarayonida ham hurmat, sabr-toqat va mas’uliyat kabi qadriyatlar ustuvor bo‘ladi. Shu tariqa rahbar shaxsiy namunasi ta’lim-tarbiya jarayonining umumiy sifatiga ta’sir ko‘rsatadi.
Rahbar shaxsiy namunasining sustligi esa jamoada befarqlik va motivatsiya pasayishiga olib kelishi mumkin. Agar rahbar so‘z bilan ishni birlashtira olmasa, o‘zi rioya qilmagan qoidalarni boshqalardan talab etsa, pedagoglarda ichki norozilik paydo bo‘ladi. Bu holat jamoaning faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va tarbiyaviy muhitni zaiflashtiradi. Shu sababli rahbar shaxsiy namunasining barqarorligi va izchilligi doimiy e’tiborda bo‘lishi lozim.
Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbarning shaxsiy namunasi jamoa motivatsiyasi, tarbiyaviy muhit va mas’uliyat madaniyatini shakllantiruvchi asosiy omillardan biridir. Shaxsiy namuna orqali rahbar pedagogik jamoani faqat boshqarmaydi, balki tarbiyalaydi va yo‘naltiradi. Bu esa maktabgacha ta’lim tashkilotining barqaror rivojlanishini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, amaldagi tahrir.
2. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, amaldagi tahrir.
3. O‘zbekiston Respublikasining “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ta’lim tizimini rivojlantirish va rahbar kadrlar mas’uliyatini oshirishga doir farmon va qarorlari. – Toshkent.
5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyatini tashkil etish va boshqarishga oid qarorlari. – Toshkent.
6. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligining normativ-huquqiy hujjatlari, buyruqlari va metodik ko‘rsatmalari. – Toshkent.
7. Sattorov A. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruv asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi.
8. To‘xtayeva G. Maktabgacha ta’limda menejment va rahbarlik madaniyati. – Toshkent: Fan va texnologiya.
9. Xudoyberdiyev M. Pedagogik jamoani boshqarish va rahbar ma’naviyati. – Toshkent: Yangi asr avlodi.
10. Abdullayev B. Ta’lim muassasalarida rahbarlik va boshqaruv etikasi. – Toshkent.
11. Karimova M. Pedagogik etika va rahbar shaxsining ma’naviy qiyofasi. – Toshkent.
12. UNESCO. Education Leadership and Ethical Governance. – Paris.
13. OECD. Integrity and Transparency in Education Management. – Paris.
14. World Bank. Improving Governance and Leadership in Early Childhood Education. – Washington, DC.
15. Xorijiy va mahalliy ilmiy jurnallarda chop etilgan maktabgacha ta’lim boshqaruvi, rahbar ma’naviyati va pedagogik etika masalalariga oid ilmiy maqolalar.