Mavzu- Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar xavfsizligini ta’minlashning huquqiy asoslari

Reja

1.  O‘zbekiston Respublikasida bolalar huquqlarini himoya qilishning huquqiy asoslari.

2.  Maktabgacha ta’lim tizimida xavfsiz ta’lim konsepsiyasini joriy etish.

3.  Maktabgacha ta’lim tashkilotida bola huquqlarini ta’minlashda direktorning roli.

1.O‘zbekiston Respublikasida bolalar huquqlarini himoya qilishning huquqiy asoslari

O‘zbekiston Respublikasida bolalar huquqlarini himoya qilish masalasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Bola jamiyatning eng himoyaga muhtoj qatlami bo‘lgani sababli uning hayoti, sog‘lig‘i, xavfsizligi va qadr-qimmatini ta’minlash masalalari mustahkam huquqiy kafolatlar orqali tartibga solinadi. Ayniqsa, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar xavfsizligini ta’minlash masalasi huquqiy jihatdan aniq belgilangan normalar asosida amalga oshirilishi lozim, chunki bu bosqichda bola hali o‘zini mustaqil himoya qila olmaydi va to‘liq kattalarga tayanadi.

Bolalar huquqlarini himoya qilishning eng yuqori huquqiy asosi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida mustahkamlangan. Konstitutsiyada inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni va qadr-qimmati oliy qadriyat sifatida e’tirof etiladi. Ushbu norma bolaga ham to‘liq tatbiq etiladi, chunki bola ham inson sifatida tug‘ma huquqlarga ega. Konstitutsiyaning ta’limga oid normalari har bir bolaning bilim olish, rivojlanish va xavfsiz muhitda tarbiyalanish huquqini kafolatlaydi. Bu esa maktabgacha ta’lim tashkilotlari zimmasiga bolalar huquqlarini ta’minlash bo‘yicha alohida mas’uliyat yuklaydi.

Bolalar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha asosiy maxsus normativ-huquqiy hujjatlardan biri — “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun hisoblanadi. Ushbu qonun bola huquqlarini himoya qilishning asosiy prinsiplari, davlat organlari va ta’lim muassasalarining majburiyatlarini aniq belgilab beradi. Qonunda bolaning hayotini muhofaza qilish, zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoyalanish, kamsitilmaslik va xavfsiz muhitda yashash huquqlari mustahkamlangan. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari ushbu qonun talablariga rioya etish orqali bolalar xavfsizligini ta’minlashga majbur hisoblanadi.

Mazkur qonunda alohida ta’kidlanishicha, bolaga nisbatan jismoniy yoki ruhiy zo‘ravonlikka yo‘l qo‘yish qat’iyan taqiqlanadi. Bu norma maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyati uchun alohida ahamiyatga ega, chunki tarbiyaviy jarayon davomida bolalar bilan ishlovchi pedagoglar va xodimlar bolaning psixologik holatiga ehtiyotkorlik bilan yondashishi shart. Qonun bolani himoya qilishni faqatgina jazolash mexanizmi sifatida emas, balki oldini olish va profilaktika tizimi sifatida talqin qiladi.

Bolalar huquqlarini himoya qilishning yana bir muhim huquqiy asosi — “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonun hisoblanadi. Ushbu qonunda maktabgacha ta’lim tashkilotlarining asosiy vazifalari qatorida bolalarning hayoti va sog‘lig‘ini muhofaza qilish, ularning xavfsizligini ta’minlash ustuvor vazifa sifatida belgilangan. Qonunga ko‘ra, maktabgacha ta’lim tashkiloti bolalar uchun xavfsiz, sog‘lom va rivojlantiruvchi muhit yaratishi shart. Bu talab huquqiy majburiyat bo‘lib, unga rioya qilmaslik qonuniy javobgarlikka olib keladi.

Mazkur qonun maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar xavfsizligini ta’minlashni keng ma’noda talqin etadi. Ya’ni, faqat jismoniy xavfsizlik emas, balki psixologik, ijtimoiy va axloqiy xavfsizlik ham ushbu tushunchaga kiradi. Bolaning sha’ni va qadr-qimmatini kamsituvchi har qanday holat, tahdid yoki beparvolik bolaning huquqlarini buzish sifatida baholanadi. Shu bois, maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyati bolalar huquqlariga yo‘naltirilgan huquqiy me’yorlar asosida tashkil etilishi lozim.

Bolalar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha huquqiy asoslar tizimida O‘zbekiston Respublikasining xalqaro majburiyatlari ham muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasiga qo‘shilgan bo‘lib, ushbu xalqaro hujjatda belgilangan normalar milliy qonunchilikka tatbiq etilgan. Konvensiyada bolaning hayotini saqlash, rivojlanish, himoyalanish va manfaatlarini ustuvor qo‘yish tamoyillari asosiy prinsip sifatida belgilangan. Bu tamoyillar maktabgacha ta’lim tizimi faoliyatining huquqiy asoslarini mustahkamlaydi.

Bolalar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha qabul qilingan Vazirlar Mahkamasi qarorlari va soha vazirligining buyruqlari huquqiy mexanizmlarni yanada aniqroq belgilab beradi. Ushbu hujjatlarda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida sanitariya-gigiyena talablari, yong‘in xavfsizligi, texnika xavfsizligi, ovqatlanishni tashkil etish va favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik masalalari batafsil tartibga solingan. Bu normalar bolalar hayoti va sog‘lig‘ini bevosita himoya qilishga qaratilgan.

Huquqiy asoslarning muhim jihati shundaki, ular bolalar xavfsizligini ta’minlashda mas’ul subyektlarni aniq belgilaydi. Maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbari, pedagoglar, tibbiyot xodimlari va texnik xodimlar bolalar huquqlariga rioya etish bo‘yicha birgalikda mas’ul hisoblanadi. Bu mas’uliyat nafaqat kasbiy, balki huquqiy javobgarlikni ham o‘z ichiga oladi. Shu sababli bolalar huquqlarini himoya qilish masalasi maktabgacha ta’lim tizimida alohida nazorat ostida bo‘lishi lozim.

Bolalar huquqlarini himoya qilishning huquqiy asoslari faqat jazolash choralarini belgilash bilan cheklanmaydi. Ushbu tizimning muhim jihati — profilaktik yondashuvdir. Qonunchilikda bolalar xavfsizligini ta’minlash uchun oldindan sharoit yaratish, xavf-xatarlarni aniqlash va ularni bartaraf etish mexanizmlariga alohida e’tibor qaratilgan. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida aynan ushbu profilaktik yondashuv asosiy tamoyil bo‘lib xizmat qiladi.

Huquqiy asoslarning izchil qo‘llanilishi maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar huquqlarining real himoyasini ta’minlaydi. Agar huquqiy me’yorlar faqat hujjatlarda qolib ketib, amaliyotga tatbiq etilmasa, ularning samarasi pasayadi. Shu bois, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida huquqiy savodxonlikni oshirish, xodimlarni muntazam ravishda huquqiy masalalar bo‘yicha o‘qitish muhim ahamiyat kasb etadi.

Shunday qilib, O‘zbekiston Respublikasida bolalar huquqlarini himoya qilish mustahkam huquqiy asosga ega bo‘lib, ushbu asoslar maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar xavfsizligini ta’minlashning poydevorini tashkil etadi. Ushbu huquqiy normalarning to‘liq va to‘g‘ri amalga oshirilishi bolalar hayoti va sog‘lig‘ini muhofaza qilish, ularning erkin va xavfsiz rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi.

2.Maktabgacha ta’lim tizimida xavfsiz ta’lim konsepsiyasini joriy etish

Zamonaviy maktabgacha ta’lim tizimida bolalar xavfsizligini ta’minlash masalasi ta’lim sifati bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, u faqatgina tashkiliy yoki texnik choralar majmui sifatida emas, balki konseptual yondashuv asosida amalga oshirilishi lozim. Shu nuqtai nazardan, “xavfsiz ta’lim konsepsiyasi” maktabgacha ta’lim tizimida bolalar huquqlarini amaliy jihatdan ta’minlashga qaratilgan kompleks pedagogik, huquqiy va tashkiliy tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu konsepsiya bolaning hayoti, sog‘lig‘i, psixologik holati va shaxsiy daxlsizligini bir butun tizim sifatida himoyalashni nazarda tutadi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasining asosiy g‘oyasi shundan iboratki, bola maktabgacha ta’lim tashkilotida o‘zini to‘liq himoyalangan, erkin va xotirjam his qilishi kerak. Bunday holat faqat jismoniy xavfsizlik bilan cheklanmaydi, balki psixologik, ijtimoiy va axloqiy xavfsizlikni ham o‘z ichiga oladi. Agar bola ta’lim muhitida qo‘rquv, bosim yoki befarqlikni his qilsa, uning to‘laqonli rivojlanishi ta’minlanmaydi. Shu sababli xavfsiz ta’lim konsepsiyasi bolaning har tomonlama farovonligini ta’minlashga qaratilgan strategik yondashuv sifatida qaraladi.

Maktabgacha ta’lim tizimida xavfsiz ta’lim konsepsiyasini joriy etish, avvalo, huquqiy-me’yoriy hujjatlar asosida amalga oshiriladi. O‘zbekiston Respublikasining maktabgacha ta’limga oid qonunlari va hukumat qarorlarida bolalar xavfsizligini ta’minlash ta’lim jarayonining ajralmas qismi sifatida belgilangan. Ushbu hujjatlar maktabgacha ta’lim tashkilotlaridan bolalar uchun xavfsiz muhit yaratishni, xavf-xatarlarni oldindan aniqlashni va ularni bartaraf etish mexanizmlarini joriy etishni talab qiladi. Demak, xavfsiz ta’lim konsepsiyasi normativ hujjatlarga tayangan holda amaliyotga tatbiq etiladi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasining muhim tarkibiy qismlaridan biri — jismoniy xavfsizlikni ta’minlashdir. Maktabgacha ta’lim tashkiloti binolari, inshootlari va hududi bolalar yoshiga mos, texnik jihatdan soz va xavfsizlik talablariga javob berishi lozim. O‘yin maydonchalari, sport jihozlari, mebellar va o‘quv vositalari bolaning salomatligiga zarar yetkazmaydigan holatda bo‘lishi shart. Ushbu talablar bajarilishi orqali bolalarning jarohatlanish xavfi kamayadi va ularning erkin harakatlanishi ta’minlanadi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasi doirasida sanitariya-gigiyena talablariga rioya etish alohida ahamiyat kasb etadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar organizmi tashqi muhit ta’siriga sezgir bo‘lgani sababli tozalik, ovqatlanish sifati, ichimlik suvi va havoning holati muhim omil hisoblanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida gigiyenik talablarning muntazam nazorat qilinishi bolalar salomatligini muhofaza qilishning muhim sharti bo‘lib, bu xavfsiz ta’lim konsepsiyasining amaliy ifodasidir.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasini joriy etishda yong‘in xavfsizligi va favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik masalalari ham muhim o‘rin tutadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida yong‘in chiqishi yoki boshqa favqulodda holatlar bolalar hayoti uchun jiddiy xavf tug‘dirishi mumkin. Shu sababli evakuatsiya rejalarining mavjudligi, xodimlarning favqulodda vaziyatlarda harakat qilish bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi xavfsiz ta’lim muhitini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Bu holat bolalar huquqlarini amaliy himoyalash mexanizmlaridan biri hisoblanadi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasining yana bir muhim yo‘nalishi — psixologik xavfsizlikni ta’minlashdir. Maktabgacha ta’lim tashkilotida bolaning ruhiy holati uning umumiy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Psixologik xavfsizlik bolaning o‘zini qadrlangan, tushunilgan va qo‘llab-quvvatlangan his etishi bilan bog‘liq. Agar ta’lim muhitida tahdid, kamsitish yoki qo‘rquv mavjud bo‘lsa, bu bolaning rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois xavfsiz ta’lim konsepsiyasi psixologik farovonlikni ta’minlashga alohida e’tibor qaratadi.

Psixologik xavfsizlikni ta’minlashda pedagoglarning roli muhim hisoblanadi. Tarbiyachi bolaning hissiy holatini anglay olishi, uning his-tuyg‘ulariga hurmat bilan munosabatda bo‘lishi va ijobiy muloqot muhitini yaratishi zarur. Pedagogik zo‘ravonlikning har qanday ko‘rinishi, jumladan qo‘rqitish, kamsitish yoki mensimaslik xavfsiz ta’lim konsepsiyasiga zid hisoblanadi. Shu sababli pedagoglar faoliyati muntazam ravishda metodik va psixologik jihatdan qo‘llab-quvvatlanishi lozim.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasini joriy etishda ijtimoiy xavfsizlik masalasi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ijtimoiy xavfsizlik bolaning tengdoshlari bilan sog‘lom munosabatlar o‘rnatishi, nizolardan himoyalanishi va jamoada o‘zini erkin tutishi bilan bog‘liq. Maktabgacha ta’lim tashkilotida bolalar o‘rtasidagi ziddiyatlar tabiiy holat bo‘lsa-da, ularni to‘g‘ri boshqarish va zo‘ravonlikka aylanib ketishining oldini olish pedagoglarning vazifasidir. Bu jarayon xavfsiz ta’lim konsepsiyasining ijtimoiy komponentini tashkil etadi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasini joriy etish tizimli yondashuvni talab qiladi. Ya’ni, alohida tadbirlar yoki vaqtinchalik choralar bilan cheklanib qolmasdan, butun ta’lim jarayoni xavfsizlik tamoyillari asosida tashkil etilishi zarur. Maktabgacha ta’lim tashkilotida kun tartibi, mashg‘ulotlar, o‘yin faoliyati va dam olish jarayonlari bolalar xavfsizligini hisobga olgan holda rejalashtiriladi. Bu yondashuv bolalar huquqlarining izchil ta’minlanishiga xizmat qiladi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasining samarali joriy etilishi pedagogik jamoaning umumiy madaniyati va mas’uliyatiga bog‘liq. Agar jamoa a’zolari xavfsizlik masalasini ikkinchi darajali vazifa sifatida qabul qilsa, konsepsiya o‘z samarasini bermaydi. Shu sababli xavfsiz ta’lim masalasi maktabgacha ta’lim tashkilotida umumiy qadriyat sifatida shakllanishi lozim. Bu esa rahbar va pedagoglarning ongli yondashuvini talab qiladi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasini joriy etishda ota-onalar bilan hamkorlik ham muhim omil hisoblanadi. Ota-onalar bolalar xavfsizligi masalasida maktabgacha ta’lim tashkiloti bilan bir xil qarashga ega bo‘lishi zarur. Ularning xabardorligi va faol ishtiroki xavfsiz ta’lim muhitini mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu tariqa xavfsiz ta’lim konsepsiyasi faqat ta’lim muassasasi doirasida emas, balki oila bilan hamkorlikda amalga oshiriladi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasini maktabgacha ta’lim tizimida samarali joriy etish nafaqat muhit va sharoitlarni yaratish, balki ushbu jarayonni to‘g‘ri boshqarish va nazorat qilishni ham talab etadi. Konsepsiyaning amalda ishlashi uchun tashkiliy mexanizmlar aniq belgilangan bo‘lishi, mas’uliyatli shaxslar o‘z vazifalarini to‘liq anglab yetishi va faoliyat izchil tarzda muvofiqlashtirilishi zarur. Shu sababli xavfsiz ta’lim konsepsiyasini joriy etish boshqaruv jarayonining ajralmas qismi sifatida qaraladi.

Maktabgacha ta’lim tashkilotida xavfsiz ta’lim muhitini tashkil etish, avvalo, ichki me’yoriy hujjatlar orqali mustahkamlanadi. Ichki nizomlar, yo‘riqnomalar va tartib-qoidalar bolalar xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan aniq talablarni o‘z ichiga olishi lozim. Ushbu hujjatlarda pedagoglar va xodimlarning xavfsizlik masalasidagi majburiyatlari, favqulodda vaziyatlarda harakat qilish tartibi va bolalar bilan ishlashda rioya qilinishi zarur bo‘lgan axloqiy me’yorlar belgilab qo‘yiladi. Bu hujjatlar xavfsiz ta’lim konsepsiyasining tashkiliy poydevorini tashkil etadi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasini joriy etishda boshqaruv tizimining roli alohida ahamiyatga ega. Maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbari ushbu jarayonni rejalashtirish, muvofiqlashtirish va nazorat qilishda yetakchi rolni bajaradi. Rahbar xavfsizlik masalasini ikkilamchi vazifa sifatida emas, balki ta’lim sifati bilan teng darajadagi ustuvor yo‘nalish sifatida ko‘rishi zarur. Bunday yondashuv jamoada xavfsizlik madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasini boshqarish jarayonida mas’uliyatni taqsimlash muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir xodim, o‘z lavozimidan kelib chiqqan holda, bolalar xavfsizligini ta’minlashda aniq vazifalarga ega bo‘lishi kerak. Masalan, tarbiyachi bolalar bilan bevosita ishlash jarayonida ularning jismoniy va psixologik holatini nazorat qilsa, tibbiyot xodimi sog‘liq bilan bog‘liq xavflarni oldindan aniqlashga mas’ul bo‘ladi. Texnik xodimlar esa binolar va jihozlarning xavfsiz holatini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasining muhim tarkibiy qismi — monitoring va baholash tizimidir. Monitoring orqali xavfsizlik choralarining qanchalik samarali amalga oshirilayotgani aniqlanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida xavfsizlikka oid muntazam tekshiruvlar o‘tkazilishi, kamchiliklar o‘z vaqtida aniqlanib, bartaraf etilishi lozim. Bu jarayon faqat nazorat maqsadida emas, balki takomillashtirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi zarur.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasini joriy etishda kadrlar malakasini oshirish muhim omil hisoblanadi. Pedagoglar va xodimlar xavfsizlikka oid huquqiy, psixologik va pedagogik bilimlarga ega bo‘lishi zarur. Malaka oshirish kurslari, seminarlar va treninglar orqali xodimlarning bilim va ko‘nikmalari muntazam yangilanib boriladi. Bu jarayon xavfsiz ta’lim konsepsiyasining barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.

Xavfsiz ta’lim muhitini yaratishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish ham muhim ahamiyatga ega. Video kuzatuv tizimlari, elektron nazorat mexanizmlari va axborot almashinuvi vositalari bolalar xavfsizligini oshirishga yordam beradi. Biroq bu texnologiyalar bolalar shaxsiy daxlsizligini buzmasligi va huquqiy me’yorlarga mos bo‘lishi lozim. Texnologiyalar xavfsizlikni kuchaytiruvchi vosita sifatida xizmat qilishi kerak, nazoratning haddan tashqari kuchayishi esa salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasini joriy etishda ota-onalar bilan hamkorlikning boshqaruv jihati ham muhim o‘rin tutadi. Ota-onalar bolalar xavfsizligi masalasida ta’lim tashkiloti bilan hamkorlikda harakat qilishi zarur. Ularni xavfsizlik qoidalari, ichki tartib va bolalar huquqlariga oid masalalar bo‘yicha xabardor qilish konsepsiyaning samaradorligini oshiradi. Ota-onalar bilan o‘zaro ishonchli munosabatlar xavfsiz ta’lim muhitini mustahkamlovchi omil hisoblanadi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasini joriy etishda muammoli vaziyatlarni boshqarish ham alohida ahamiyatga ega. Har qanday ta’lim muassasasida kutilmagan holatlar yuzaga kelishi mumkin. Muhimi, bunday vaziyatlarda qanday choralar ko‘rilishi oldindan rejalashtirilgan bo‘lishidir. Favqulodda holatlarda xodimlarning muvofiqlashgan harakati bolalar hayoti va sog‘lig‘ini saqlab qolishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu jarayon xavfsiz ta’lim konsepsiyasining amaliy sinovi hisoblanadi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasining samaradorligi ko‘p jihatdan jamoaning umumiy munosabatiga bog‘liq. Agar pedagogik jamoa xavfsizlik masalasini umumiy mas’uliyat sifatida qabul qilsa, konsepsiya amalda ishlaydi. Aks holda, xavfsizlik choralari faqat qog‘ozda qolib ketadi. Shu sababli xavfsiz ta’lim masalasi maktabgacha ta’lim tashkilotida umumiy qadriyat darajasiga ko‘tarilishi zarur.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasini joriy etish uzluksiz jarayon hisoblanadi. Bu jarayon doimiy takomillashtirishni, yangi xavf-xatarlarni hisobga olishni va mavjud tizimni moslashtirishni talab qiladi. Jamiyatda yuz berayotgan o‘zgarishlar, texnologik rivojlanish va ijtimoiy omillar bolalar xavfsizligiga yangi talablar qo‘yadi. Shu bois xavfsiz ta’lim konsepsiyasi ham zamon bilan hamnafas ravishda rivojlanib borishi lozim.

Maktabgacha ta’lim tizimida xavfsiz ta’lim konsepsiyasini to‘liq joriy etish va uning barqaror faoliyatini ta’minlash faqat tashkiliy yoki nazorat mexanizmlari bilan cheklanib qolmaydi. Ushbu konsepsiya uzoq muddatli istiqbolda ta’lim muassasasining ichki madaniyati, qadriyatlari va boshqaruv falsafasining ajralmas qismiga aylanishi lozim. Xavfsiz ta’lim muhitining barqarorligi aynan shu madaniy asoslar orqali ta’minlanadi, chunki xavfsizlikni faqat tashqi nazorat bilan emas, balki ichki ong va mas’uliyat bilan mustahkamlash mumkin.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasining madaniyat sifatida shakllanishi pedagogik jamoaning umumiy dunyoqarashi bilan chambarchas bog‘liq. Agar jamoa a’zolari bolalar xavfsizligini majburiy talab emas, balki kasbiy va insoniy burch sifatida qabul qilsa, konsepsiya real hayotda samarali ishlaydi. Bu jarayonda har bir xodim bolaning hayoti va sog‘lig‘i uchun shaxsiy mas’uliyatni his etishi muhimdir. Mas’uliyat hissi shakllangan muhitda xavfsizlik qoidalariga rioya qilish tabiiy ehtiyojga aylanadi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasining barqarorligi pedagoglarning kasbiy madaniyatiga ham bevosita bog‘liq. Pedagog o‘z kasbining mohiyatini chuqur anglab yetganida, bolaga nisbatan ehtiyotkor va mas’uliyatli munosabatni tabiiy hol sifatida qabul qiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida pedagogik etika, muloqot madaniyati va bolaga hurmat xavfsiz ta’lim muhitining ajralmas unsurlaridir. Bu fazilatlar bolalarda ham ijobiy xulq-atvor va o‘zini himoyalangan his qilish tuyg‘usini shakllantiradi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasining madaniyatga aylanishida rahbarlik omili muhim o‘rin tutadi. Rahbar xavfsizlik masalasida shaxsiy namuna ko‘rsatishi, qarorlarida bolalar manfaatini ustuvor qo‘yishi va jamoani ushbu qadriyatlar atrofida birlashtira olishi lozim. Agar rahbar xavfsizlikni faqat hujjatlar darajasida ko‘rsa, jamoada ham ushbu masalaga nisbatan yuzaki munosabat shakllanadi. Shu sababli rahbarning pozitsiyasi xavfsiz ta’lim konsepsiyasining barqarorligida hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasining rivojlanish istiqbollari ta’lim tizimida yuz berayotgan ijtimoiy va texnologik o‘zgarishlar bilan ham bog‘liqdir. Zamonaviy jamiyatda axborot oqimining kuchayishi, raqamli texnologiyalarning keng joriy etilishi bolalar xavfsizligiga yangi talablarni qo‘yadi. Maktabgacha ta’lim tizimida bu holat axborot xavfsizligi, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va raqamli muhitda bolalarni himoyalash masalalarini kun tartibiga olib chiqadi. Shu sababli xavfsiz ta’lim konsepsiyasi doimiy yangilanib borishi zarur.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasini rivojlantirishda innovatsion yondashuvlar muhim ahamiyat kasb etadi. Ta’lim jarayonida interaktiv metodlar, rivojlantiruvchi muhit va zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish bolalarning xavfsizligini ta’minlash bilan birga, ularning faol ishtirokini ham oshiradi. Innovatsion yondashuvlar xavfsizlikni cheklovchi omil emas, balki rivojlanishni qo‘llab-quvvatlovchi mexanizm sifatida talqin etishga imkon beradi. Bu esa xavfsiz ta’lim konsepsiyasining pedagogik samaradorligini oshiradi.

Xavfsiz ta’lim muhitining barqarorligini ta’minlashda tahlil va o‘zini-o‘zi baholash mexanizmlari ham muhim o‘rin tutadi. Maktabgacha ta’lim tashkiloti o‘z faoliyatini muntazam ravishda tahlil qilib borishi, xavfsizlikka oid kuchli va zaif tomonlarni aniqlashi lozim. O‘zini-o‘zi baholash jarayoni jazolash yoki ayblashga emas, balki takomillashtirishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Bunday yondashuv xavfsiz ta’lim konsepsiyasining uzluksiz rivojlanishini ta’minlaydi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasining muhim jihatlaridan biri — bolalarning o‘zlarini ham xavfsizlik madaniyatiga jalb etishdir. Maktabgacha yoshdagi bolalar oddiy va tushunarli shaklda xavfsizlik qoidalarini o‘zlashtira oladi. O‘yinlar, mashg‘ulotlar va kundalik faoliyat jarayonida bolalarda ehtiyotkorlik, o‘zini asrash va boshqalarga zarar yetkazmaslik ko‘nikmalari shakllantiriladi. Bu jarayon bolalarda xavfsizlikka ongli munosabatni rivojlantirishga xizmat qiladi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasining barqarorligi oilaviy muhit bilan ham uzviy bog‘liqdir. Agar maktabgacha ta’lim tashkilotida shakllantirilayotgan xavfsizlik qadriyatlari oilada ham qo‘llab-quvvatlansa, bolaning xavfsizlik haqidagi tushunchalari mustahkamlanadi. Shu sababli ota-onalar bilan hamkorlik xavfsiz ta’lim konsepsiyasining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ota-onalarni xabardor qilish, maslahat berish va hamkorlikka jalb etish ushbu konsepsiyaning ijtimoiy asoslarini kuchaytiradi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasini joriy etish va rivojlantirish jarayonida huquqiy madaniyatni oshirish ham muhim vazifalardan biridir. Pedagoglar va xodimlar bolalar huquqlariga oid qonunchilikni yaxshi bilishi, o‘z faoliyatida huquqiy me’yorlarga tayanishi zarur. Huquqiy savodxonlik xavfsizlikka oid qarorlarni ongli va mas’uliyatli qabul qilishga yordam beradi. Bu esa bolalar huquqlarining real himoyasini ta’minlaydi.

Xavfsiz ta’lim konsepsiyasining istiqboli uni tizimli ravishda rivojlantirishga bog‘liq. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari mavjud tajribani umumlashtirib, ilg‘or amaliyotlarni joriy etishi, yangi xavf-xatarlarni hisobga olgan holda o‘z faoliyatini moslashtirib borishi lozim. Bu jarayon xavfsiz ta’lim konsepsiyasini statik holatda emas, balki dinamik tizim sifatida rivojlantirishga imkon beradi.

3.Maktabgacha ta’lim tashkilotida bola huquqlarini ta’minlashda direktorning roli

Maktabgacha ta’lim tashkilotida bolalar huquqlarini ta’minlash masalasi bevosita rahbarlik faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, ushbu jarayonda direktorning roli alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbari ta’lim-tarbiya jarayonining tashkiliy, huquqiy va pedagogik jihatdan to‘g‘ri olib borilishi uchun mas’ul shaxs hisoblanadi. Direktor bolalar xavfsizligi, huquqlarining ta’minlanishi va manfaatlarining himoya qilinishi borasida strategik qarorlar qabul qiluvchi, mas’uliyatni o‘z zimmasiga oluvchi rahbar sifatida namoyon bo‘ladi.

Bola huquqlarini ta’minlashda direktorning roli, avvalo, huquqiy mas’uliyatni anglashdan boshlanadi. Maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbari bolalar huquqlariga oid qonunchilikni chuqur bilishi va o‘z faoliyatida ushbu huquqiy me’yorlarga tayanishi lozim. Bolalar huquqlarini himoya qilishga oid normativ-huquqiy hujjatlar direktor faoliyatining huquqiy poydevorini tashkil etadi. Ushbu hujjatlarni bilmaslik yoki ularga e’tiborsiz munosabatda bo‘lish bolalar xavfsizligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Direktorning bola huquqlarini ta’minlashdagi asosiy vazifalaridan biri — maktabgacha ta’lim tashkilotida xavfsiz va huquqiy jihatdan himoyalangan muhitni yaratishdir. Bu muhit bolaning jismoniy, psixologik va ijtimoiy xavfsizligini qamrab olishi zarur. Direktor tashkilot hududi, bino va jihozlarning xavfsiz holatini ta’minlash, sanitariya-gigiyena talablariga rioya etilishini nazorat qilish orqali bolalar huquqlarining amaliy ta’minlanishiga hissa qo‘shadi.

Maktabgacha ta’lim tashkilotida direktorning huquqiy rolini aniqlovchi muhim jihatlardan biri — uning ichki boshqaruv tizimini shakllantirishdagi mas’uliyatidir. Direktor tomonidan ishlab chiqilgan ichki nizomlar, yo‘riqnomalar va tartib-qoidalar bolalar huquqlarini ta’minlashga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim. Ushbu hujjatlar pedagoglar va xodimlar uchun majburiy bo‘lib, ularning faoliyatida bolaga nisbatan ehtiyotkorlik va mas’uliyatli munosabatni shakllantiradi.

Direktorning bola huquqlarini ta’minlashdagi roli pedagogik jamoa bilan ishlash jarayonida ham yaqqol namoyon bo‘ladi. Rahbar pedagoglardan bolalar huquqlariga hurmat bilan munosabatda bo‘lishni talab qilishi, shu bilan birga o‘zi ham ushbu masalada shaxsiy namuna ko‘rsatishi zarur. Agar direktor bolalar huquqlarini ustuvor qadriyat sifatida e’tirof etsa, pedagogik jamoada ham shu ruhdagi muhit shakllanadi. Bu holat bolalar xavfsizligi va huquqlarining real ta’minlanishiga xizmat qiladi.

Direktor bola huquqlarini ta’minlashda nazorat funksiyasini ham bajaradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida ta’lim-tarbiya jarayoni, kun tartibi, mashg‘ulotlar va o‘yin faoliyati bolalar huquqlariga zid bo‘lmagan holda tashkil etilishi lozim. Direktor ushbu jarayonlarni tizimli ravishda nazorat qilib borishi, bolalar huquqlarining buzilishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan holatlarni oldindan aniqlashi va ularni bartaraf etishi kerak. Nazorat jazolashga emas, balki muammolarni oldini olishga yo‘naltirilgan bo‘lishi muhimdir.

Direktorning bola huquqlarini ta’minlashdagi muhim vazifalaridan yana biri — pedagoglar va xodimlarning huquqiy savodxonligini oshirishdir. Rahbar tashabbusi bilan o‘tkaziladigan seminarlar, treninglar va tushuntirish ishlari xodimlarning bolalar huquqlariga oid bilimlarini mustahkamlaydi. Bu esa pedagogik jarayonda xatoliklar va huquqbuzarliklarning oldini olishga yordam beradi. Huquqiy savodxonlik darajasi yuqori bo‘lgan jamoada bolalar huquqlari yanada ishonchli himoyalanadi.

Direktor bola huquqlarini ta’minlash jarayonida ota-onalar bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yishi zarur. Ota-onalar maktabgacha ta’lim tashkilotidagi bolalar huquqlariga oid talablar, ichki tartib-qoidalar va xavfsizlik choralari haqida to‘liq xabardor bo‘lishi kerak. Direktor tomonidan tashkil etilgan uchrashuvlar va suhbatlar ota-onalar bilan ishonchli munosabatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Bu hamkorlik bolaning huquqlari ta’minlanishida muhim omil hisoblanadi.

Maktabgacha ta’lim tashkilotida direktorning mas’uliyati bolalar huquqlarining buzilishi yuzaga kelganda yanada kuchayadi. Agar muassasada bolaning huquqlari buzilgan bo‘lsa, direktor ushbu holatni yashirmasdan, qonuniy tartibda ko‘rib chiqishi va zarur choralarni ko‘rishi shart. Bu jarayonda rahbarning adolatli va xolis yondashuvi bolalar huquqlariga bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi. Aks holda, bolalar va ota-onalarda ta’lim muassasasiga nisbatan salbiy munosabat shakllanishi mumkin.

Direktor bola huquqlarini ta’minlashda psixologik muhitga ham alohida e’tibor qaratishi lozim. Maktabgacha yoshdagi bolalar ruhiy jihatdan nozik bo‘lgani sababli ularning his-tuyg‘ulariga e’tiborli munosabat muhim ahamiyatga ega. Direktor tomonidan yaratilgan sog‘lom psixologik muhit pedagoglarning bolalar bilan ishlash uslubiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa bolalarning o‘zini xavfsiz va himoyalangan his qilishiga zamin yaratadi.

Direktorning bola huquqlarini ta’minlashdagi roli strategik rejalashtirish bilan ham bog‘liqdir. Rahbar bolalar xavfsizligi va huquqlarini ta’minlashga qaratilgan uzoq muddatli reja va dasturlar ishlab chiqishi zarur. Ushbu rejalar maktabgacha ta’lim tashkilotining rivojlanish strategiyasining ajralmas qismi bo‘lishi lozim. Strategik yondashuv bolalar huquqlarini ta’minlashni tizimli va barqaror jarayonga aylantiradi.

Maktabgacha ta’lim tashkilotida bola huquqlarini ta’minlash jarayonida direktor nafaqat huquqiy va nazorat qiluvchi shaxs, balki ta’lim muhitini tashkil etuvchi, jamoani birlashtiruvchi va tarbiyaviy yo‘nalishni belgilovchi rahbar sifatida ham muhim o‘rin egallaydi. Ayniqsa, bolalar huquqlarini amalda ta’minlash ko‘p hollarda direktor tomonidan yaratilgan tashkiliy va boshqaruv sharoitlariga bevosita bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli direktorning boshqaruv uslubi va qarorlar qabul qilish jarayoni bola huquqlarining real himoyasiga xizmat qilishi lozim.

Direktorning bola huquqlarini ta’minlashdagi muhim vazifalaridan biri — maktabgacha ta’lim tashkilotida aniq va samarali boshqaruv tizimini yo‘lga qo‘yishdir. Boshqaruv tizimi bolalar manfaatlarini ustuvor qo‘ygan holda shakllantirilgan taqdirdagina, ta’lim-tarbiya jarayoni xavfsiz va huquqiy jihatdan to‘g‘ri tashkil etiladi. Direktor tomonidan ishlab chiqiladigan reja va qarorlar bolalar huquqlariga zid bo‘lmasligi, aksincha, ularni mustahkamlashga xizmat qilishi zarur.

Bola huquqlarini ta’minlashda direktorning tashkiliy roli, avvalo, pedagogik jarayonni to‘g‘ri tashkil etishda namoyon bo‘ladi. Mashg‘ulotlar jadvali, kun tartibi, dam olish va o‘yin faoliyati bolalarning yosh va psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda tuzilishi kerak. Agar direktor ushbu jarayonlarda bolalarning manfaatlarini yetarli darajada inobatga olmasa, bu holat bola huquqlarining bilvosita buzilishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli rahbarning tashkiliy qarorlari pedagogik va huquqiy asoslangan bo‘lishi muhimdir.

Direktorning bola huquqlarini ta’minlashdagi roli pedagoglar faoliyatini muvofiqlashtirish jarayonida ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. Pedagoglar bolalar bilan bevosita ishlovchi shaxslar bo‘lgani sababli ularning kasbiy madaniyati va munosabati bolalar huquqlarining ta’minlanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Direktor pedagoglardan bolaga nisbatan hurmat, sabr-toqat va insonparvarlikni talab qilishi, shu bilan birga ularni qo‘llab-quvvatlashi lozim. Qo‘rqitish yoki faqat buyruq orqali boshqarish bolalar huquqlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Direktor bola huquqlarini ta’minlashda tarbiyaviy muhitni shakllantirishga ham mas’uldir. Maktabgacha ta’lim tashkilotida hukm suradigan umumiy ruh, muloqot madaniyati va munosabatlar tizimi bevosita rahbarning qarashlari va xatti-harakatlari bilan bog‘liq. Agar direktor bolalar huquqlarini e’zozlaydigan, adolatli va ochiq munosabatni targ‘ib etsa, bu muhit pedagogik jamoa orqali bolalarga ham uzatiladi. Natijada bolalar o‘zlarini xavfsiz va qadrlangan his qiladilar.

Bola huquqlarini ta’minlashda direktorning muhim vazifalaridan biri — bolalarga nisbatan zo‘ravonlik va kamsitishning oldini olishdir. Direktor ushbu masalada qat’iy pozitsiyaga ega bo‘lishi, har qanday salbiy holatlarga nisbatan murosasiz munosabat bildirishni o‘z faoliyatining ustuvor yo‘nalishiga aylantirishi zarur. Zo‘ravonlikka nisbatan loqaydlik yoki kechirimlilik bolalar huquqlarini himoya qilish tizimini zaiflashtiradi. Shu sababli rahbarning qat’iyati va prinsipialligi muhim ahamiyatga ega.

Direktor bola huquqlarini ta’minlash jarayonida ichki muammolarni boshqarish qobiliyatiga ham ega bo‘lishi lozim. Maktabgacha ta’lim tashkilotida ba’zan pedagoglar, ota-onalar yoki xodimlar o‘rtasida kelishmovchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Agar ushbu ziddiyatlar to‘g‘ri boshqarilmasa, bolalarning manfaatlariga zarar yetishi ehtimoli mavjud. Direktor ziddiyatlarni bolalar huquqlarini ustuvor qo‘ygan holda, adolatli va ochiq muloqot orqali hal etishi zarur.

Direktorning bola huquqlarini ta’minlashdagi roli ota-onalar bilan hamkorlikni tashkil etishda ham muhimdir. Ota-onalar bolaning asosiy qonuniy vakillari hisoblanadi va ularning fikri, tashvishlari e’tibordan chetda qolmasligi kerak. Direktor ota-onalar bilan muntazam aloqada bo‘lishi, ularni ta’lim-tarbiya jarayoniga jalb etishi va bolalar huquqlariga oid masalalarda hamkorlikni yo‘lga qo‘yishi lozim. Ochiq va ishonchli hamkorlik bolalar huquqlarining mustahkam ta’minlanishiga xizmat qiladi.

Bola huquqlarini ta’minlashda direktorning axborot berish va tushuntirish faoliyati ham alohida ahamiyatga ega. Rahbar ota-onalar va xodimlarga bolalar huquqlariga oid talablar, qoidalar va me’yorlar haqida muntazam ravishda ma’lumot berib borishi zarur. Bu jarayon bolalar huquqlariga nisbatan ongli munosabatni shakllantiradi va huquqbuzarliklarning oldini olishga yordam beradi. Axborot yetishmasligi ko‘pincha huquqlarning buzilishiga olib kelishi mumkin.

Direktor bola huquqlarini ta’minlashda shaffoflik tamoyiliga amal qilishi kerak. Qarorlar qabul qilishda ochiqlik, muammolarni yashirmasdan muhokama qilish va jamoa fikrini inobatga olish bolalar huquqlariga bo‘lgan ishonchni oshiradi. Shaffof boshqaruv muhitida bolalar manfaatlariga zid bo‘lgan holatlar kamroq uchraydi, chunki jamoa va ota-onalar jarayonlarga bevosita guvoh bo‘lib turadi.

Direktorning bola huquqlarini ta’minlashdagi roli faqat bugungi faoliyat bilan cheklanib qolmaydi, balki kelajakni ko‘zlab olib boriladigan rejalashtirish bilan ham bog‘liqdir. Rahbar bolalar huquqlarini mustahkamlashga qaratilgan uzoq muddatli maqsadlarni belgilashi, ularni tashkilot rivojlanish strategiyasiga kiritishi zarur. Bu yondashuv bolalar huquqlarini ta’minlashni tizimli va barqaror jarayonga aylantiradi.

Maktabgacha ta’lim tashkilotida bola huquqlarini ta’minlashda direktorning roli keng qamrovli bo‘lib, u tashkiliy, boshqaruv, tarbiyaviy va hamkorlik jihatlarini o‘z ichiga oladi. Direktor ushbu vazifalarni mas’uliyat bilan bajargan taqdirdagina bolalar huquqlarining real himoyasi ta’minlanadi. Rahbarning har bir qarori va xatti-harakati bolalar manfaatlariga bevosita ta’sir ko‘rsatishini unutmaslik zarur.

Foydalanilgan adabiyotlar

1.    O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, amaldagi tahrir.

2.    O‘zbekiston Respublikasining   “Ta’lim to‘g‘risida”  gi Qonuni. – Toshkent, amaldagi tahrir.

3.    O‘zbekiston Respublikasining   “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”  gi Qonuni. – Toshkent.

4.    O‘zbekiston Respublikasining   “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”  gi Qonuni. – Toshkent.

5.    O‘zbekiston Respublikasining   “Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”  gi Qonuni. – Toshkent.

6.    O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining maktabgacha ta’lim tizimini rivojlantirish, bolalar huquqlarini himoya qilish va xavfsiz muhit yaratishga doir farmon va qarorlari. – Toshkent.

7.    O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyatini tashkil etish, bolalar xavfsizligi va sog‘lig‘ini muhofaza qilishga oid qarorlari. – Toshkent.

8.    O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligining normativ-huquqiy hujjatlari, buyruqlari va metodik ko‘rsatmalari. – Toshkent.

9.    Sattorov A. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruv asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi.

10. To‘xtayeva G. Maktabgacha ta’limda menejment va rahbarlik faoliyati. – Toshkent: Fan va texnologiya.

11. Xudoyberdiyev M. Pedagogik jamoani boshqarish va rahbar mas’uliyati. – Toshkent: Yangi asr avlodi.

12. Abdullayev B. Ta’lim muassasalarida boshqaruv, xavfsizlik va huquqiy madaniyat. – Toshkent.

13. Karimova M. Pedagogik etika va bolalar huquqlarini himoya qilish masalalari. – Toshkent.

14. Birlashgan Millatlar Tashkiloti. Bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya. – Nyu-York.

15. UNESCO. Safe and Inclusive Learning Environments in Early Childhood Education. – Paris.

16. OECD. Integrity, Safety and Governance in Education Systems. – Paris.

17. World Bank. Child Safety and Governance in Early Childhood Education. – Washington, DC.

18. Xorijiy va mahalliy ilmiy jurnallarda chop etilgan maktabgacha ta’lim, bolalar xavfsizligi, huquqiy himoya va rahbarlik faoliyatiga oid ilmiy maqolalar.