Mavzu- Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida korrupsiyaviy xavf-xatarlarni aniqlash va bartaraf etish masalalari

Reja

1.  Korrupsiya tushunchasi. Korrupsiyani vujudga kelish sabablari va oqibatlari.

2.  Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risidagi qonunchilik.

3.  Maktabgacha taʼlim tashkilotida korrupsion xatti-harakatlarning oldini olish va boshqaruv jarayonini shaffof tarzda tashkil etish.

4.  Korrupsiyaga qarshi kurash sohasida xalqaro tajriba.

1.Korrupsiya tushunchasi. Korrupsiyaning vujudga kelish sabablari va oqibatlari

Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruv faoliyatini samarali tashkil etish, ta’lim-tarbiya sifatini ta’minlash hamda jamoatchilik ishonchini mustahkamlash jarayonida korrupsiyaviy xavf-xatarlarni chuqur anglash va ularning oldini olish masalasi alohida dolzarblik kasb etadi. Korrupsiya nafaqat davlat boshqaruvi tizimining barqarorligiga, balki ta’lim tizimining mazmuni va natijalariga ham bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatadigan ijtimoiy-huquqiy hodisa hisoblanadi. Ayniqsa, maktabgacha ta’lim tizimi jamiyatning eng nozik va mas’uliyatli bo‘g‘ini bo‘lgani sababli, ushbu sohada korrupsiyaga yo‘l qo‘yilishi kelajak avlod tarbiyasi va ta’lim sifatiga jiddiy xavf tug‘diradi.

Korrupsiya tushunchasi mazmunan murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, u turli ilmiy manbalarda turlicha talqin etiladi. Umumiy ma’noda korrupsiya — bu mansab yoki xizmat vakolatlaridan shaxsiy manfaat yo‘lida noqonuniy foydalanish holatidir. Korrupsiya ko‘pincha moddiy manfaat ko‘rinishida namoyon bo‘lsa-da, u faqatgina pul yoki mol-mulk bilan cheklanib qolmaydi. Mansabni suiiste’mol qilish, qarindosh-urug‘chilik, tanish-bilishchilik, xizmat vakolatlarini noto‘g‘ri qo‘llash, manfaatlar to‘qnashuvi kabi holatlar ham korrupsiyaning yashirin va keng tarqalgan shakllari hisoblanadi.

Ta’lim sohasida, xususan maktabgacha ta’lim tashkilotlarida korrupsiya tushunchasi yanada kengroq mazmunga ega bo‘ladi. Bu yerda korrupsion holatlar faqat moliyaviy operatsiyalar bilan bog‘liq bo‘lmasdan, balki kadrlarni ishga qabul qilish, lavozimlarga tayinlash, baholash jarayonlari, moddiy-texnik ta’minot, davlat buyurtmalari, ovqatlantirish tizimi, homiylik mablag‘lari va ota-onalar bilan bog‘liq munosabatlarda ham namoyon bo‘lishi mumkin. Shu sababli korrupsiyani maktabgacha ta’lim kontekstida faqat alohida huquqbuzarlik sifatida emas, balki boshqaruv tizimidagi tizimli muammo sifatida ko‘rib chiqish zarur.

Korrupsiyaning vujudga kelish sabablari turli omillar bilan bog‘liq bo‘lib, ularni shartli ravishda ijtimoiy-iqtisodiy, tashkiliy-boshqaruv, huquqiy va axloqiy omillarga ajratish mumkin. Ijtimoiy-iqtisodiy omillar korrupsiyaning shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Aholining daromad darajasi past bo‘lgan sharoitda, ayrim mansabdor shaxslar o‘z vakolatlaridan noqonuniy yo‘llar bilan moddiy manfaat olishga moyil bo‘lishi mumkin. Maktabgacha ta’lim tizimida bu holat ayrim xodimlarning ijtimoiy himoyasi yetarli darajada ta’minlanmagani, mehnatga haq to‘lash tizimidagi muammolar bilan bevosita bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Tashkiliy-boshqaruv omillari ham korrupsiyaning paydo bo‘lishiga zamin yaratadi. Agar maktabgacha ta’lim tashkilotida boshqaruv jarayonlari aniq va shaffof bo‘lmasa, mas’uliyat va vakolatlar chegarasi belgilab qo‘yilmagan bo‘lsa, ichki nazorat mexanizmlari sust ishlasa, bu holat korrupsiyaviy xatti-harakatlar uchun qulay sharoit yaratadi. Masalan, moliyaviy hujjatlarning yopiq yuritilishi, xaridlar jarayonida ochiqlikning yo‘qligi, qaror qabul qilishda yakka shaxsning mutlaq ustunligi korrupsion xavf-xatarlarni kuchaytiradi.

Huquqiy omillar korrupsiyaning kengayishida alohida ahamiyatga ega. Agar normativ-huquqiy hujjatlar aniq, tushunarli va amaliyotda to‘liq ishlamasa yoki ularni qo‘llash mexanizmlari zaif bo‘lsa, bu korrupsion holatlarning yashirin rivojlanishiga olib keladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ayrim jarayonlarning huquqiy jihatdan yetarli tartibga solinmagani yoki mavjud qoidalarning amalda to‘liq bajarilmasligi korrupsiyaga yo‘l ochib berishi mumkin.

Axloqiy va ma’naviy omillar ham korrupsiyaning ildiz otishida muhim rol o‘ynaydi. Agar jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasoz munosabat shakllangan bo‘lsa, “odatiy holat” sifatida qabul qilinsa, bu holat ta’lim tizimiga ham bevosita ta’sir qiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida ishlayotgan rahbar va pedagog xodimlarning korrupsiyaga nisbatan qat’iy fuqarolik pozitsiyasiga ega bo‘lmasligi, kasbiy etikaga yetarlicha amal qilmasligi korrupsion xatti-harakatlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Korrupsiyaning oqibatlari maktabgacha ta’lim tizimi uchun nihoyatda xavflidir. Avvalo, korrupsiya ta’lim sifatiga bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Moliyaviy resurslarning maqsadsiz sarflanishi, ta’lim muhitining yetarli darajada rivojlantirilmasligi, malakasiz kadrlarning ishga jalb etilishi ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini pasaytiradi. Bu esa bolalarning rivojlanish imkoniyatlarini cheklaydi va ta’lim natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Korrupsiya, shuningdek, maktabgacha ta’lim tashkilotiga bo‘lgan ishonchni susaytiradi. Ota-onalar va jamoatchilik ta’lim muassasasida adolat va shaffoflik mavjudligiga ishonmasa, bu holat ta’lim muhitiga nisbatan salbiy munosabatni shakllantiradi. Natijada maktabgacha ta’lim tizimining ijtimoiy nufuzi pasayadi, hamkorlik munosabatlari zaiflashadi.

Bundan tashqari, korrupsiya bolalarda noto‘g‘ri ijtimoiy qadriyatlarning shakllanishiga ham bilvosita ta’sir ko‘rsatadi. Maktabgacha yosh davrida bola kattalarning xatti-harakatlarini kuzatadi va ularga taqlid qiladi. Agar ta’lim muassasasida adolatsizlik, tanish-bilishchilik va mas’uliyatsizlik holatlari mavjud bo‘lsa, bu bolalarda ijtimoiy adolat tushunchasining buzilishiga olib kelishi mumkin.

Korrupsiyaning uzoq muddatli oqibatlari jamiyat taraqqiyotiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ta’lim tizimida korrupsiya mavjud bo‘lgan sharoitda raqobatbardosh, halol va mas’uliyatli kadrlarni tayyorlash qiyinlashadi. Bu esa kelajakda jamiyatda professional yetishmovchilik, ijtimoiy tengsizlik va ishonchsizlikning kuchayishiga olib keladi.

Korrupsiyaning maktabgacha ta’lim tizimida namoyon bo‘lish shakllarini chuqur tahlil qilish ushbu salbiy hodisaning oldini olish va uni samarali bartaraf etish choralarini ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi. Korrupsiya ta’lim sohasida ko‘pincha ochiq va yashirin shakllarda namoyon bo‘lib, uning ayrim ko‘rinishlari kundalik boshqaruv amaliyotida “odatiy holat” sifatida qabul qilinishi xavfi mavjud. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotlarida korrupsiyaning turlari va shakllarini aniq ajratish hamda ularning xavf darajasini baholash zarur hisoblanadi.

Korrupsiyaning eng keng tarqalgan shakllaridan biri mansab vakolatlarini suiiste’mol qilish bilan bog‘liq holatlardir. Maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar yoki mas’ul xodim o‘z lavozim vakolatlaridan shaxsiy manfaat yo‘lida foydalanishi korrupsiyaning aniq ko‘rinishi hisoblanadi. Bunday holatlar moliyaviy resurslarni taqsimlashda, moddiy-texnik ta’minotni tashkil etishda, xizmat safarlari, mukofotlash va rag‘batlantirish jarayonlarida namoyon bo‘lishi mumkin. Mazkur holatlarda qarorlar qonuniy mezonlarga emas, balki shaxsiy manfaatlarga asoslangan holda qabul qilinadi.

Korrupsiyaning yana bir keng tarqalgan shakli — manfaatlar to‘qnashuvi bilan bog‘liq xatti-harakatlardir. Manfaatlar to‘qnashuvi shunday vaziyatni anglatadiki, bunda mansabdor shaxsning shaxsiy manfaatlari uning xizmat vazifalarini xolis va adolatli bajarishiga ta’sir ko‘rsatadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bu holat qarindoshlarni ishga qabul qilish, tanish-bilish asosida lavozim berish, xizmat ko‘rsatish shartnomalarini yaqin shaxslar bilan tuzish kabi holatlarda namoyon bo‘lishi mumkin. Bunday vaziyatlar ochiq korrupsiya sifatida baholanmasligi mumkin, ammo ular boshqaruv tizimida adolatsizlikni kuchaytiradi va korrupsiyaviy xavfni oshiradi.

Kadrlar bilan bog‘liq jarayonlar ham korrupsion xavf-xatarlar mavjud bo‘lgan muhim yo‘nalishlardan biridir. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagog va yordamchi xodimlarni ishga qabul qilish, attestatsiyadan o‘tkazish, lavozimga ko‘tarish yoki rag‘batlantirish jarayonlarida shaffoflik ta’minlanmasa, bu korrupsiyaviy holatlarga olib kelishi mumkin. Malakaga emas, balki shaxsiy aloqalarga asoslangan kadrlar siyosati ta’lim sifatining pasayishiga va jamoada nosog‘lom muhitning shakllanishiga sabab bo‘ladi.

Moliyaviy boshqaruv jarayonlari korrupsion xavf eng yuqori bo‘lgan sohalardan biri hisoblanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida byudjet mablag‘larining rejalashtirilishi, sarflanishi va hisoboti aniq va shaffof bo‘lmasa, korrupsiyaviy xatti-harakatlar uchun imkoniyat paydo bo‘ladi. Ayniqsa, ta’mirlash ishlari, jihozlar xaridi, oziq-ovqat ta’minoti, xo‘jalik xarajatlari kabi yo‘nalishlarda korrupsion xavflar yuqori bo‘ladi. Ushbu jarayonlarda nazorat mexanizmlarining yetarli emasligi moliyaviy intizomning buzilishiga olib keladi.

Davlat xaridlari va shartnomalar bilan bog‘liq jarayonlar ham korrupsiyaning namoyon bo‘lishi uchun qulay muhit yaratishi mumkin. Agar tanlov va tender jarayonlari ochiq va raqobat asosida o‘tkazilmasa, g‘oliblarni aniqlashda subyektiv yondashuv ustun bo‘lsa, bu holat korrupsion kelishuvlarga zamin yaratadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida xizmat ko‘rsatish yoki ta’minot bilan bog‘liq shartnomalar tuzishda shaffoflikni ta’minlash ayniqsa muhim hisoblanadi.

Ota-onalar bilan munosabatlar tizimi ham korrupsiyaviy xavf mavjud bo‘lgan muhim yo‘nalishlardan biridir. Ayrim hollarda noqonuniy pul yig‘imlari, majburiy homiylik, norasmiy to‘lovlar orqali korrupsion holatlar yuzaga kelishi mumkin. Bunday holatlar ta’lim muassasasining ijtimoiy nufuziga jiddiy putur yetkazadi va ota-onalar bilan ishonchli hamkorlikni izdan chiqaradi. Shu sababli ota-onalar bilan moliyaviy munosabatlar ochiq, huquqiy asosda va aniq belgilangan tartibda amalga oshirilishi lozim.

Korrupsiyaning shakllanishiga ta’sir etuvchi tizimli omillarni tahlil qilish ham muhim ahamiyatga ega. Tizimli omillar deganda korrupsiyaning alohida shaxslar xatti-harakatlari bilan emas, balki boshqaruv tizimidagi kamchiliklar bilan bog‘liq ravishda yuzaga kelishi tushuniladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida qaror qabul qilish jarayonlarining markazlashganligi, jamoaviy muhokamaning yetarli emasligi, ichki nazorat va monitoring mexanizmlarining sustligi korrupsiyaviy xavf-xatarlarni kuchaytiradi.

Axborotning yopiqligi va ochiqlik darajasining pastligi ham korrupsiyaning rivojlanishiga xizmat qiluvchi omillardan biridir. Agar ta’lim tashkilotida moliyaviy va boshqaruv qarorlari to‘g‘risida jamoatchilikka yetarli ma’lumot berilmasa, bu holat shubha va ishonchsizlikni kuchaytiradi. Aksincha, ochiqlik va shaffoflik korrupsiyaga qarshi kurashning eng samarali vositalaridan biri hisoblanadi.

Nazorat mexanizmlarining formal xarakterga ega bo‘lishi ham korrupsion holatlarning aniqlanmasdan qolishiga olib keladi. Agar ichki audit, xizmat tekshiruvlari va monitoring jarayonlari faqat hujjatlarni rasmiy tekshirish bilan cheklanib qolsa, real holat aniqlanmaydi. Shu bois maktabgacha ta’lim tashkilotlarida nazorat tizimi faqat tekshiruvchi emas, balki oldini oluvchi va profilaktik yo‘nalishga ega bo‘lishi lozim.

Korrupsiyaning psixologik va ijtimoiy omillari ham e’tibordan chetda qolmasligi kerak. Ba’zi hollarda xodimlar o‘z xatti-harakatlarining korrupsion xarakterga ega ekanligini to‘liq anglamasligi mumkin. “Hamma shunday qiladi”, “bu faqat kichik yordam”, “tizim shunaqa” kabi qarashlar korrupsiyani oqlashga xizmat qiladi. Ushbu holatlarni bartaraf etish uchun ta’lim tashkilotlarida korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish zarur.

Korrupsiyaning maktabgacha ta’lim tizimidagi oqibatlari nafaqat tashkiliy va moliyaviy yo‘qotishlar bilan cheklanib qolmaydi, balki pedagogik jarayonning mazmuniga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Adolatsiz muhitda ishlayotgan pedagoglarning motivatsiyasi pasayadi, jamoada ishonchsizlik kuchayadi va ta’lim sifati izdan chiqadi. Bu holat bevosita bolalarning rivojlanishiga ham ta’sir ko‘rsatadi.

Korrupsiya mavjud bo‘lgan muhitda ta’lim jarayonida tenglik va adolat tamoyillari buziladi. Bu esa maktabgacha yoshdagi bolalarda noto‘g‘ri ijtimoiy tasavvurlar shakllanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ta’lim muassasasi esa jamiyatda ijobiy qadriyatlarni targ‘ib qiluvchi maskan bo‘lishi lozim. Shu bois korrupsiyaning oldini olish nafaqat boshqaruv vazifasi, balki muhim tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan masala hisoblanadi.

2. Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risidagi qonunchilik

Korrupsiyaga qarshi kurashish masalasi bugungi kunda davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanib, ushbu sohada samarali huquqiy mexanizmlarni shakllantirish jamiyat taraqqiyoti va barqaror rivojlanishining muhim sharti sifatida qaraladi. Ta’lim tizimi, xususan maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyatida korrupsiyaga qarshi kurashishning huquqiy asoslarini chuqur anglash va amaliyotda to‘g‘ri qo‘llash ta’lim sifatini ta’minlash, boshqaruv jarayonlarini shaffof tashkil etish hamda jamoatchilik ishonchini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi.

Korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi qonunchilik tizimi korrupsiyaning oldini olish, uni aniqlash, unga chek qo‘yish va javobgarlik choralarini belgilashga qaratilgan huquqiy normalar majmuasidan iboratdir. Ushbu qonunchilik faqatgina jazolash mexanizmlarini emas, balki korrupsiyaviy xavf-xatarlarning oldini olishga qaratilgan profilaktik choralarni ham o‘z ichiga oladi. Ayniqsa, maktabgacha ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurash masalasi huquqiy jihatdan aniq tartibga solinishi pedagogik jarayonning barqarorligini ta’minlash uchun zarur hisoblanadi.

O‘zbekiston Respublikasida korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha huquqiy asoslar bir qator normativ-huquqiy hujjatlar bilan mustahkamlangan. Ushbu hujjatlar korrupsiyaga qarshi davlat siyosatining mazmuni, prinsiplari va amalga oshirish mexanizmlarini belgilab beradi. Qonunchilik hujjatlarida korrupsiyaning tushunchasi, subyektlari, shakllari, korrupsion huquqbuzarliklar uchun javobgarlik choralarining belgilanishi korrupsiyaga qarshi kurashning huquqiy poydevorini tashkil etadi.

Korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi qonunchilikning asosiy vazifalaridan biri — davlat organlari va muassasalarida, jumladan maktabgacha ta’lim tashkilotlarida shaffoflik va hisobdorlikni ta’minlashdir. Qonun hujjatlarida belgilangan talablar asosida rahbarlar va mansabdor shaxslarning faoliyati ochiq va nazorat qilinadigan bo‘lishi lozim. Bu holat korrupsiyaviy xatti-harakatlar uchun imkoniyatlarni cheklaydi va boshqaruv tizimining samaradorligini oshiradi.

Ta’lim sohasida korrupsiyaga qarshi kurashishning huquqiy mexanizmlari pedagogik jarayonning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ushbu mexanizmlar kadrlar bilan ishlash, moliyaviy boshqaruv, davlat xaridlari, ota-onalar bilan munosabatlar va ichki nazorat tizimlari orqali amalga oshiriladi. Qonunchilik ushbu yo‘nalishlarning har birida aniq talablar va cheklovlarni belgilab, korrupsiyaviy xavf-xatarlarni minimallashtirishga xizmat qiladi.

Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risidagi qonunchilikda profilaktik yondashuv alohida o‘rin tutadi. Profilaktika korrupsiyaning oqibatlari bilan kurashishdan ko‘ra, uning kelib chiqish sabablarini bartaraf etishga qaratilgan bo‘lib, bu yondashuv maktabgacha ta’lim tizimi uchun ayniqsa muhim hisoblanadi. Chunki maktabgacha ta’lim muassasalarida korrupsiyaning oldini olish orqali nafaqat boshqaruv jarayonlari sog‘lomlashtiriladi, balki bolalarda halollik va adolat kabi ijtimoiy qadriyatlar bilvosita shakllantiriladi.

Qonunchilikda korrupsiyaga qarshi kurashishning asosiy prinsiplari belgilangan bo‘lib, ular orasida qonun ustuvorligi, shaffoflik, ochiqlik, javobgarlikning muqarrarligi va jamoatchilik ishtiroki muhim o‘rin egallaydi. Ushbu prinsiplarga rioya etilishi maktabgacha ta’lim tashkilotlarida korrupsiyaviy holatlarning oldini olishda asosiy omil hisoblanadi. Ayniqsa, jamoatchilik nazoratining kuchaytirilishi ota-onalar va fuqarolik jamiyati institutlarining ta’lim muassasasi faoliyatidagi ishtirokini oshiradi.

Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risidagi qonunchilikda mansabdor shaxslarning majburiyatlari aniq belgilab berilgan. Ular o‘z xizmat vazifalarini halol, xolis va manfaatlar to‘qnashuviga yo‘l qo‘ymasdan bajarishi shart. Maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbari va mas’ul xodimlar uchun ushbu talablar alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ular pedagogik jamoaga namuna bo‘lishi lozim. Rahbarning shaxsiy halolligi va qonunlarga sodiqligi butun jamoada korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantiradi.

Qonunchilikda manfaatlar to‘qnashuvini oldini olishga qaratilgan normalar ham muhim o‘rin tutadi. Mansabdor shaxslar o‘z xizmat faoliyatida shaxsiy manfaatlari mavjud bo‘lgan holatlarni oshkor etishi va bunday vaziyatlarda qaror qabul qilishdan chetlashtirilishi lozim. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bu talab kadrlar bilan ishlash, shartnomalar tuzish va moliyaviy qarorlar qabul qilish jarayonlarida muhim ahamiyat kasb etadi.

Korrupsiyaga qarshi kurashish qonunchiligi doirasida axborot ochiqligi va hisobdorlikni ta’minlash mexanizmlari ham belgilangan. Ta’lim muassasalari o‘z faoliyati, moliyaviy holati va asosiy qarorlari to‘g‘risida jamoatchilikka ma’lumot berib borishi zarur. Bu jarayon maktabgacha ta’lim tashkilotlarida korrupsion xavf-xatarlarni kamaytirish va ishonch muhitini shakllantirishga xizmat qiladi.

Qonunchilik talablarining amaliyotda to‘liq va samarali ijro etilishi korrupsiyaga qarshi kurashishning muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy omil hisoblanadi. Shu bois maktabgacha ta’lim tashkilotlarida rahbarlar va pedagog xodimlar korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha huquqiy bilimlarga ega bo‘lishi, amaldagi qonunlarni chuqur tushunishi va kundalik faoliyatida ularga qat’iy rioya qilishi lozim.

Korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi qonunchilikning samarali amal qilishi, avvalo, davlat siyosatining ushbu yo‘nalishda izchil va tizimli olib borilishiga bog‘liqdir. Korrupsiyaga qarshi davlat siyosati korrupsion xavf-xatarlarni kamaytirish, davlat va jamiyat o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlash, boshqaruv jarayonlarida ochiqlik va adolatni ta’minlashga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar majmuasini o‘z ichiga oladi. Maktabgacha ta’lim tizimi ushbu siyosatni amalga oshirishda alohida o‘rin tutadi, chunki aynan shu tizimda boshqaruv madaniyati va ijtimoiy qadriyatlarning dastlabki poydevori shakllanadi.

Korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha davlat siyosatining muhim tarkibiy qismi institutsional mexanizmlarning mavjudligi va ularning samarali faoliyat yuritishidir. Ushbu mexanizmlar korrupsiyaning oldini olish, aniqlash va unga qarshi choralar ko‘rishni ta’minlaydi. Ta’lim tizimida, xususan maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bu mexanizmlar vazirliklar, hududiy boshqaruv organlari, ichki nazorat bo‘linmalari va jamoatchilik institutlari orqali amalga oshiriladi. Ularning o‘zaro hamkorligi korrupsiyaga qarshi kurashda muhim ahamiyat kasb etadi.

Qonunchilikda korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha vakolatli organlarning vazifalari aniq belgilangan bo‘lib, ular ta’lim muassasalarida korrupsion holatlarning oldini olish, profilaktika ishlarini olib borish va aniqlangan huquqbuzarliklarga nisbatan choralar ko‘rishni ta’minlaydi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari ushbu organlar bilan hamkorlikda faoliyat yuritishi, qonunchilikda belgilangan talablarni amaliyotga tatbiq etishi lozim. Bu hamkorlik ta’lim muassasasida huquqiy madaniyatni yuksaltirishga xizmat qiladi.

Korrupsiyaga qarshi kurashish qonunchiligida ta’lim sohasiga xos bo‘lgan maxsus talablar va cheklovlar ham nazarda tutilgan. Ular kadrlar bilan ishlashda shaffoflikni ta’minlash, moliyaviy intizomni mustahkamlash, davlat mablag‘laridan foydalanishda ochiqlikni kuchaytirishga qaratilgan. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ushbu talablarning bajarilishi rahbar va mas’ul xodimlarning huquqiy savodxonligiga va mas’uliyatiga bevosita bog‘liqdir.

Qonunchilik ijrosini ta’minlashda ichki nazorat va audit tizimlari muhim o‘rin tutadi. Ichki nazorat mexanizmlari korrupsion xavf-xatarlarni erta aniqlash va ularning oldini olishga xizmat qiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ichki nazorat faqat moliyaviy hujjatlarni tekshirish bilan cheklanib qolmasdan, balki boshqaruv qarorlari, kadrlar siyosati va kundalik faoliyatning qonuniyligini baholashni ham qamrab olishi lozim. Bunday yondashuv korrupsiyaning tizimli oldini olish imkonini beradi.

Qonunchilikda mansabdor shaxslarning javobgarligi masalasi ham alohida e’tiborga olingan. Korrupsion huquqbuzarliklar sodir etgan shaxslarga nisbatan intizomiy, ma’muriy va jinoiy javobgarlik choralari belgilangan bo‘lib, javobgarlikning muqarrarligi tamoyili korrupsiyaga qarshi kurashning asosiy kafolatlaridan biri hisoblanadi. Maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbarlari va mas’ul xodimlar ushbu tamoyilni chuqur anglab, o‘z faoliyatida qonun buzilishiga yo‘l qo‘ymasligi zarur.

Ta’lim sohasida korrupsiyaga qarshi kurashishda xodimlarning huquqiy bilimlarini oshirish muhim vazifa hisoblanadi. Qonunchilik talablarini bilmaslik yoki noto‘g‘ri talqin qilish ayrim hollarda korrupsion xatti-harakatlarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois maktabgacha ta’lim tashkilotlarida rahbarlar, pedagoglar va boshqa xodimlar uchun korrupsiyaga qarshi kurash bo‘yicha muntazam o‘quv-seminarlar va tushuntirish ishlari olib borilishi lozim. Bu tadbirlar xodimlarda huquqiy mas’uliyatni kuchaytiradi.

Korrupsiyaga qarshi kurashish qonunchiligining muhim jihatlaridan biri — murojaatlar bilan ishlash tartibining huquqiy jihatdan mustahkamlanganligidir. Ota-onalar, xodimlar va boshqa manfaatdor shaxslar tomonidan bildirilgan murojaatlar korrupsion holatlarni aniqlashda muhim axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida murojaatlarni ko‘rib chiqish ochiq, xolis va belgilangan tartibda amalga oshirilishi, murojaat muallifining huquqlari himoyalanishi lozim.

Qonunchilikda shikoyat va xabar bergan shaxslarni himoya qilish mexanizmlari ham nazarda tutilgan bo‘lib, bu korrupsion holatlarni oshkor etishga rag‘batlantiradi. Agar xodimlar yoki ota-onalar korrupsion holat haqida xabar bergani uchun ta’qib qilinishidan qo‘rqsa, korrupsiyaning yashirin shakllari saqlanib qoladi. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotlarida xabar berish madaniyatini shakllantirish va bunday shaxslarni himoya qilish muhim ahamiyatga ega.

Korrupsiyaga qarshi kurashish qonunchiligi doirasida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish masalalari ham muhim o‘rin tutadi. Elektron hujjat aylanishi, elektron xaridlar va ochiq axborot platformalari korrupsion xavf-xatarlarni kamaytirishga xizmat qiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida raqamli boshqaruv vositalaridan foydalanish shaffoflikni oshiradi va inson omili bilan bog‘liq xatolarni kamaytiradi.

Qonunchilik talablarining amaliyotga tatbiq etilishi ko‘p jihatdan rahbarlarning shaxsiy mas’uliyati va boshqaruv madaniyatiga bog‘liqdir. Agar rahbar korrupsiyaga qarshi kurash masalasiga rasmiyatchilik sifatida yondashsa, qonunlar amalda ishlamaydi. Aksincha, rahbarning qat’iy pozitsiyasi, ochiqligi va shaffof boshqaruvi jamoada halollik va adolat muhitini shakllantiradi.

Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risidagi qonunchilikning muhim tarkibiy qismi korrupsion huquqbuzarliklar uchun javobgarlik tizimini belgilashdan iboratdir. Javobgarlikning aniq va muqarrar belgilanishi korrupsiyaning oldini olishda eng samarali huquqiy mexanizmlardan biri hisoblanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyatida ushbu masala alohida ahamiyat kasb etadi, chunki rahbar va pedagog xodimlarning har bir qarori nafaqat moliyaviy va tashkiliy jarayonlarga, balki bolalarning ta’lim-tarbiyasiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi.

Qonunchilikda korrupsion huquqbuzarliklar uchun javobgarlik bir necha turlarga ajratilgan bo‘lib, ular intizomiy, ma’muriy va jinoiy javobgarlikni o‘z ichiga oladi. Har bir javobgarlik turi korrupsion xatti-harakatlarning og‘irlik darajasi va ijtimoiy xavfliligiga qarab qo‘llaniladi. Maktabgacha ta’lim tizimida ushbu javobgarlik turlarining mazmuni va qo‘llanish mexanizmlarini to‘g‘ri anglash rahbarlar va xodimlar uchun muhim hisoblanadi.

Intizomiy javobgarlik korrupsion xatti-harakatlarning dastlabki va nisbatan yengil shakllariga nisbatan qo‘llaniladi. Bunga xizmat vazifalarini lozim darajada bajarmaslik, manfaatlar to‘qnashuvi holatlarini yashirish, xizmat etikasi qoidalariga rioya etmaslik kabi holatlar kiradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida intizomiy javobgarlik choralari tanbeh berish, hayfsan e’lon qilish, lavozimdan chetlatish yoki mehnat shartnomasini bekor qilish shaklida namoyon bo‘lishi mumkin. Ushbu choralar xodimlarni ogohlantirish va korrupsion xatti-harakatlarning oldini olishga xizmat qiladi.

Ma’muriy javobgarlik korrupsion huquqbuzarliklarning jiddiyroq shakllari uchun qo‘llaniladi. Bunga noqonuniy to‘lovlar olish, hujjatlarni soxtalashtirish, qonunchilik talablarini buzgan holda qaror qabul qilish kabi holatlar kiradi. Ma’muriy javobgarlik odatda jarima solish, ma’muriy jazo choralarini qo‘llash yoki muayyan faoliyat bilan shug‘ullanish huquqidan mahrum etish orqali amalga oshiriladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bunday javobgarlik choralarining qo‘llanilishi boshqaruv intizomini mustahkamlashga xizmat qiladi.

Jinoiy javobgarlik korrupsion huquqbuzarliklarning eng og‘ir shakllari uchun nazarda tutilgan bo‘lib, u jamiyat uchun yuqori xavf tug‘diradigan xatti-harakatlarga nisbatan qo‘llaniladi. Pora olish va berish, xizmat mavqeidan foydalangan holda talon-toroj qilish, mansab vakolatlarini suiiste’mol qilish kabi holatlar jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bunday holatlar kam uchrashi lozim bo‘lsa-da, ularning mavjudligi butun ta’lim tizimiga jiddiy zarar yetkazadi.

Javobgarlikning muqarrarligi tamoyili korrupsiyaga qarshi kurashish qonunchiligining asosiy prinsiplaridan biri hisoblanadi. Ushbu tamoyilga ko‘ra, korrupsion huquqbuzarlik sodir etgan har qanday shaxs lavozimi, ijtimoiy mavqei yoki xizmat stajidan qat’i nazar qonun oldida javobgar bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyatida ushbu tamoyilning amalda ishlashi jamoada adolat va ishonch muhitini shakllantiradi.

Korrupsiyaga qarshi kurashish qonunchiligida rahbarlarning shaxsiy mas’uliyati alohida e’tirof etiladi. Maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbari nafaqat o‘z xatti-harakatlari uchun, balki muassasada korrupsion holatlarning oldini olish bo‘yicha yetarli choralar ko‘rmaganligi uchun ham javobgar hisoblanadi. Rahbar tomonidan ichki nazorat tizimining tashkil etilmasligi yoki formallikka yo‘l qo‘yilishi korrupsiyaviy xavf-xatarlarni kuchaytiradi.

Pedagog va boshqa xodimlarning ham huquqiy mas’uliyati aniq belgilangan. Har bir xodim o‘z xizmat vazifalarini bajarishda qonuniylik, halollik va xolislik tamoyillariga amal qilishi lozim. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida xodimlarning korrupsiyaga qarshi kurash bo‘yicha huquqiy savodxonligini oshirish ularning mas’uliyatini kuchaytirishga xizmat qiladi. Huquqiy bilimga ega bo‘lgan xodim korrupsion xatti-harakatlarning oqibatlarini anglab yetadi va ulardan tiyiladi.

Qonunchilikda korrupsion holatlar to‘g‘risida xabar bergan shaxslarning huquqlarini himoya qilish masalasi ham muhim o‘rin tutadi. Xodimlar yoki ota-onalar tomonidan bildirilgan xabarlar asosida aniqlangan korrupsion holatlar o‘z vaqtida bartaraf etilishi mumkin. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotlarida anonim murojaatlar, ishonch qutilari va elektron aloqa kanallari orqali xabar berish mexanizmlarini yo‘lga qo‘yish muhim ahamiyatga ega.

Javobgarlik choralarining qo‘llanilishi bilan bir qatorda, qonunchilik korrupsion holatlarning sabablarini bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlarni ham nazarda tutadi. Bunday choralarga boshqaruv jarayonlarini optimallashtirish, vakolatlarni aniq taqsimlash, ochiqlik va shaffoflikni kuchaytirish kiradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ushbu yondashuv korrupsiyaga qarshi kurashning profilaktik yo‘nalishini kuchaytiradi.

Korrupsiyaga qarshi kurashish qonunchiligining amaliy samaradorligi ko‘p jihatdan uning ijrosi ustidan nazoratning qay darajada tashkil etilganiga bog‘liqdir. Nazorat faqat tashqi tekshiruvlar orqali emas, balki ichki monitoring va o‘z-o‘zini baholash mexanizmlari orqali ham amalga oshirilishi lozim. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bunday mexanizmlarning joriy etilishi korrupsion xavf-xatarlarni erta aniqlash imkonini beradi.

Shu tariqa, korrupsion huquqbuzarliklar uchun belgilangan javobgarlik tizimi maktabgacha ta’lim tashkilotlarida korrupsiyaga qarshi kurashning huquqiy asosini tashkil etadi. Ushbu tizimning to‘g‘ri va adolatli qo‘llanilishi boshqaruv intizomini mustahkamlash, ta’lim sifatini oshirish va jamoatchilik ishonchini mustahkamlashga xizmat qiladi.

3.Maktabgacha taʼlim tashkilotida korrupsion xatti-harakatlarning oldini olish va boshqaruv jarayonini shaffof tarzda tashkil etish

Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida korrupsion xatti-harakatlarning oldini olish masalasi zamonaviy boshqaruv tizimining ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Korrupsiyaga qarshi kurash faqatgina huquqbuzarlik sodir etilgandan so‘ng javobgarlik choralarini qo‘llash bilan cheklanmasdan, balki uning kelib chiqish sabablarini barvaqt aniqlash va bartaraf etishga qaratilgan tizimli boshqaruv yondashuvini talab etadi. Shu nuqtai nazardan, maktabgacha ta’lim tashkilotida shaffof, hisobdor va ochiq boshqaruv muhitini shakllantirish korrupsiyaviy xavf-xatarlarni minimallashtirishning eng samarali yo‘li hisoblanadi.

Korrupsion xatti-harakatlarning oldini olish, avvalo, tashkilot ichida aniq va tushunarli boshqaruv mexanizmlarini joriy etishdan boshlanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida har bir boshqaruv qarori, moliyaviy harakat va tashkiliy faoliyat qonuniy asosda, belgilangan tartib va mezonlar asosida amalga oshirilishi lozim. Qaror qabul qilish jarayonining shaffofligi rahbar va xodimlarning shaxsiy manfaatlariga asoslangan subyektiv yondashuvlarni cheklaydi va adolat tamoyillarining ustuvorligini ta’minlaydi.

Boshqaruv jarayonini shaffof tashkil etishda vakolat va mas’uliyatlarni aniq taqsimlash muhim ahamiyatga ega. Agar maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbar va mas’ul xodimlarning vakolatlari aniq belgilab qo‘yilmagan bo‘lsa, bu holat qaror qabul qilishda chalkashliklarga va korrupsion xatti-harakatlar uchun qulay sharoit paydo bo‘lishiga olib keladi. Shu bois har bir lavozim bo‘yicha xizmat vazifalari, huquqlari va mas’uliyati yozma ravishda mustahkamlanishi va xodimlarga yetkazilishi zarur.

Korrupsion xatti-harakatlarning oldini olishda ichki nazorat tizimini samarali tashkil etish muhim o‘rin tutadi. Ichki nazorat faqat tekshiruv vositasi emas, balki profilaktik mexanizm sifatida qaralishi lozim. Maktabgacha ta’lim tashkilotida ichki nazorat tizimi moliyaviy operatsiyalar, kadrlar bilan ishlash, davlat xaridlari va kundalik faoliyatni qamrab olishi kerak. Bunday tizim xatoliklarni erta aniqlash va ularni korrupsion holatlarga aylanishidan oldin bartaraf etish imkonini beradi.

Moliyaviy shaffoflik korrupsiyaga qarshi kurashda eng muhim omillardan biri hisoblanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida byudjet mablag‘larining rejalashtirilishi, sarflanishi va hisoboti ochiq va tushunarli bo‘lishi lozim. Moliyaviy hujjatlarning yashirin yuritilishi yoki murakkab shaklda taqdim etilishi korrupsion xavf-xatarlarni kuchaytiradi. Shu sababli moliyaviy jarayonlarda ochiqlikni ta’minlash va hisobotlarni jamoatchilikka taqdim etish shaffof boshqaruvning muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi.

Kadrlar bilan ishlash jarayonida shaffoflikni ta’minlash korrupsion xatti-harakatlarning oldini olishda alohida ahamiyatga ega. Maktabgacha ta’lim tashkilotida xodimlarni ishga qabul qilish, lavozimga tayinlash, attestatsiyadan o‘tkazish va rag‘batlantirish jarayonlari aniq mezonlar asosida amalga oshirilishi zarur. Agar ushbu jarayonlarda tanish-bilishchilik yoki subyektiv qarorlar ustun bo‘lsa, bu jamoada adolatsizlik va norozilik kayfiyatini kuchaytiradi.

Korrupsiyaga qarshi kurashda axborot ochiqligi va jamoatchilik ishtirokini ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi. Ota-onalar, vasiylar va jamoatchilik vakillarining maktabgacha ta’lim tashkiloti faoliyati haqida xabardor bo‘lishi shaffoflikni oshiradi va noqonuniy xatti-harakatlarga nisbatan ijtimoiy nazoratni kuchaytiradi. Ochiq axborot muhiti korrupsion xatti-harakatlar uchun imkoniyatlarni sezilarli darajada cheklaydi.

Boshqaruv jarayonida raqamli texnologiyalardan foydalanish ham korrupsiyaviy xavf-xatarlarni kamaytirishda samarali vosita hisoblanadi. Elektron hujjat aylanishi, avtomatlashtirilgan hisob-kitob tizimlari va raqamli hisobotlar inson omili bilan bog‘liq xatolarni kamaytiradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida raqamli boshqaruv vositalarini joriy etish shaffoflikni oshiradi va qaror qabul qilish jarayonlarini tizimlashtiradi.

Korrupsion xatti-harakatlarning oldini olishda rahbarning shaxsiy namuna ko‘rsatishi muhim ahamiyatga ega. Rahbarning halolligi, ochiqligi va qonunlarga qat’iy rioya qilishi butun jamoada korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantiradi. Agar rahbar o‘z faoliyatida shaffoflikni ta’minlasa, xodimlar ham ushbu qadriyatlarni kundalik ish faoliyatida qo‘llashga intiladi.

Pedagogik jamoada korrupsiyaga qarshi madaniyatni shakllantirish profilaktikaning muhim yo‘nalishlaridan biridir. Korrupsiyaga qarshi madaniyat xodimlarning huquqiy ongini oshirish, halollik va mas’uliyatni qadrlash, qonunbuzarliklarga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirishni o‘z ichiga oladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida ushbu madaniyatni rivojlantirish orqali korrupsion xatti-harakatlarning oldini olish mumkin.

Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida korrupsion xatti-harakatlarning oldini olish samaradorligi ko‘p jihatdan ularni o‘z vaqtida aniqlash va xavf-xatarlarni oldindan baholash tizimining mavjudligiga bog‘liqdir. Korrupsiyaga qarshi kurash faqat umumiy tamoyillar va deklarativ qoidalar bilan cheklanib qolmasdan, aniq mexanizmlar asosida olib borilishi lozim. Shu sababli zamonaviy boshqaruv yondashuvida korrupsion xavf-xatarlarni aniqlash, tahlil qilish va nazorat qilish alohida mustaqil yo‘nalish sifatida qaraladi.

Korrupsion xavf-xatarlarni aniqlash, avvalo, maktabgacha ta’lim tashkilotidagi jarayonlarni tizimli tahlil qilishni talab etadi. Har bir boshqaruv, moliyaviy yoki tashkiliy jarayon korrupsiyaviy xavf darajasi nuqtayi nazaridan baholanishi zarur. Bu jarayonda “qayerda inson omili kuchli?”, “qaysi bosqichda subyektiv qarorlar qabul qilinadi?”, “qaysi faoliyat yo‘nalishida nazorat sust?” kabi savollarga aniq javob topish muhim ahamiyat kasb etadi.

Korrupsion xavf-xatarlarni aniqlashning muhim vositalaridan biri — risklarni xaritalash hisoblanadi. Risklarni xaritalash jarayoni maktabgacha ta’lim tashkilotidagi barcha asosiy faoliyat yo‘nalishlarini qamrab olgan holda amalga oshiriladi. Ushbu xarita orqali qaysi jarayonlar yuqori, o‘rta yoki past korrupsion xavfga ega ekanligi aniqlanadi. Natijada rahbariyat o‘z e’tiborini eng xavfli nuqtalarga qaratish imkoniyatiga ega bo‘ladi.

Risklarni baholash jarayonida ehtimollik va oqibat omillari hisobga olinadi. Ya’ni muayyan korrupsion holat yuz berish ehtimoli va u sodir bo‘lganda keltirib chiqaradigan salbiy oqibatlar tahlil qilinadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida ayrim jarayonlar tez-tez takrorlanishi va katta resurslarni qamrab olishi sababli yuqori xavf toifasiga kirishi mumkin. Ushbu yondashuv korrupsion xavflarni subyektiv baholashdan voz kechib, aniq mezonlar asosida aniqlash imkonini beradi.

Korrupsion xavf-xatarlarni aniqlashda hujjatlar bilan ishlash tizimi ham muhim ahamiyatga ega. Rasmiy hujjatlar, buyruqlar, shartnomalar, moliyaviy hisob-kitoblar va rejalarning mazmuni va ijrosi o‘rtasidagi tafovutlar korrupsion holatlarning mavjudligini ko‘rsatib beruvchi muhim belgilar hisoblanadi. Agar hujjatlar faqat rasmiyatchilik uchun tuzilsa va amaliyotda ularga amal qilinmasa, bu holat korrupsion xatti-harakatlar uchun qulay muhit yaratadi.

Ichki monitoring tizimi korrupsion xavf-xatarlarni aniqlashning samarali vositalaridan biridir. Monitoring jarayoni doimiy, rejalashtirilgan va maqsadli bo‘lishi lozim. Maktabgacha ta’lim tashkilotida monitoring faqat kamchiliklarni aniqlashga emas, balki boshqaruv jarayonlarining qanchalik samarali ishlayotganini baholashga qaratilishi kerak. Monitoring natijalari asosida boshqaruv qarorlari qayta ko‘rib chiqilishi va takomillashtirilishi lozim.

Ichki audit mexanizmi ham korrupsion xavf-xatarlarni aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Audit faqat moliyaviy tekshiruv sifatida emas, balki boshqaruv jarayonlarining qonuniyligi va maqsadga muvofiqligini baholash vositasi sifatida qaralishi kerak. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ichki audit natijalari asosida tizimli kamchiliklar aniqlanadi va ularni bartaraf etish bo‘yicha aniq choralar belgilanadi.

Korrupsion xavf-xatarlarni aniqlashda xodimlarning bevosita ishtiroki ham muhim ahamiyatga ega. Xodimlar kundalik faoliyat jarayonida yuzaga keladigan muammolarni eng yaxshi biluvchi subyektlar hisoblanadi. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotida xodimlar fikrini o‘rganish, anonim so‘rovnomalar o‘tkazish va ichki muhokamalar tashkil etish korrupsion xavflarni aniqlashda samarali bo‘ladi. Bu usul rahbariyatga real holat haqida xolis ma’lumot beradi.

Ota-onalar va jamoatchilik bilan ishlash ham korrupsion xavf-xatarlarni aniqlashda muhim axborot manbai hisoblanadi. Ta’lim muassasasi faoliyatidan foydalanuvchi tomonlar sifatida ota-onalar ayrim noqonuniy yoki shaffof bo‘lmagan holatlarni tezda sezishi mumkin. Shu bois maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ota-onalar murojaatlari tizimli tahlil qilinishi va ular asosida boshqaruv qarorlari qabul qilinishi zarur.

Korrupsion xavf-xatarlarni aniqlash jarayonida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish samaradorlikni oshiradi. Elektron monitoring tizimlari, raqamli hisobotlar va avtomatlashtirilgan nazorat vositalari inson omiliga bog‘liq subyektivlikni kamaytiradi. Bunday texnologiyalar orqali jarayonlar real vaqt rejimida kuzatiladi va og‘ishlar tezkor aniqlanadi.

Korrupsion xavf-xatarlarni aniqlashning yana bir muhim jihati — aniqlangan xavflarga nisbatan tezkor va tizimli choralar ko‘rishdir. Agar xavf aniqlanib, ammo unga munosabat bildirilmasa, bu jarayon korrupsion xatti-harakatlarning kuchayishiga olib keladi. Shu sababli aniqlash va bartaraf etish jarayonlari o‘zaro uzviy bog‘liq holda olib borilishi lozim.

Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida korrupsion xavf-xatarlar aniqlangandan so‘ng, ularni bartaraf etish bo‘yicha aniq va amaliy mexanizmlarni joriy etish muhim vazifaga aylanadi. Korrupsiyaga qarshi kurashning samaradorligi faqat xavflarni aniqlash bilan emas, balki ularni tizimli ravishda yo‘q qilishga qaratilgan boshqaruv qarorlarining sifatiga ham bog‘liqdir. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotlarida korrupsion xavflarni bartaraf etish boshqaruv faoliyatining mustaqil va doimiy yo‘nalishi sifatida qaralishi lozim.

Korrupsion xavflarni bartaraf etishning muhim mexanizmlaridan biri — boshqaruv jarayonlarini qayta ko‘rib chiqish va optimallashtirishdir. Amaliyotda ayrim jarayonlarning ortiqcha murakkabligi, keraksiz bosqichlarning mavjudligi yoki vakolatlarning haddan tashqari markazlashuvi korrupsion xatti-harakatlar uchun qulay sharoit yaratadi. Shu bois maktabgacha ta’lim tashkilotida boshqaruv jarayonlari soddalashtirilishi, ortiqcha ma’muriy to‘siqlar bartaraf etilishi va qaror qabul qilish mexanizmlari aniq tartibga solinishi zarur.

Korrupsion xavflarni kamaytirishda standartlashtirilgan tartib-taomillarni joriy etish muhim ahamiyatga ega. Har bir muhim jarayon — moliyaviy operatsiyalar, kadrlar bilan ishlash, moddiy ta’minot va xizmatlar ko‘rsatish — oldindan belgilangan va yozma shaklda tasdiqlangan tartiblar asosida amalga oshirilishi lozim. Standartlashtirilgan yondashuv subyektiv qarorlar qabul qilish imkoniyatini cheklaydi va boshqaruv faoliyatida yagona me’yorlarning amal qilishini ta’minlaydi.

Korrupsion xavflarni bartaraf etishda “ikki tomonlama nazorat” tamoyilini joriy etish ham samarali hisoblanadi. Ushbu tamoyilga ko‘ra, muhim qarorlar yoki moliyaviy harakatlar bir shaxs tomonidan emas, balki kamida ikki mas’ul shaxs ishtirokida amalga oshiriladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bu yondashuv moliyaviy hujjatlarni tasdiqlash, shartnomalar tuzish va resurslarni taqsimlash jarayonlarida qo‘llanilishi mumkin. Bu usul korrupsion kelishuvlar ehtimolini sezilarli darajada kamaytiradi.

Boshqaruv jarayonida ochiq ma’lumotlardan foydalanish korrupsion xavflarni bartaraf etishning samarali vositasidir. Ochiq ma’lumotlar orqali moliyaviy ko‘rsatkichlar, rejalashtirilgan xarajatlar va amalga oshirilgan ishlar haqida jamoatchilikka aniq va tushunarli axborot beriladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida ochiq ma’lumotlar tizimini joriy etish rahbariyat faoliyatining hisobdorligini oshiradi va korrupsiyaviy xatti-harakatlarga nisbatan ijtimoiy nazoratni kuchaytiradi.

Korrupsion xavflarni bartaraf etishda xodimlarning rotatsiyasi va funksional almashinuvi ham muhim mexanizm hisoblanadi. Agar bir xodim uzoq vaqt davomida bir xil jarayon yoki moliyaviy yo‘nalish uchun mas’ul bo‘lsa, bu holat norasmiy aloqalarning shakllanishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ayrim mas’ul lavozimlar bo‘yicha davriy rotatsiya tizimini joriy etish korrupsion xavflarni kamaytirishga xizmat qiladi.

Korrupsion xatti-harakatlarni bartaraf etishda axloqiy-me’yoriy hujjatlarning amaliy ahamiyati ham katta. Xodimlar uchun kasbiy etik kodeksining mavjudligi va unga rioya etilishi boshqaruv madaniyatini yuksaltiradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida etik kodeks faqat rasmiy hujjat sifatida emas, balki kundalik faoliyatda amal qilinadigan real me’yorlar majmui sifatida qaralishi lozim. Etik me’yorlarga rioya etilishi korrupsion xatti-harakatlarga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantiradi.

Korrupsion xavflarni bartaraf etish jarayonida xodimlarning malakasini oshirish va kasbiy kompetensiyasini rivojlantirish ham muhim rol o‘ynaydi. Malakali va o‘z vazifalarini aniq tushunadigan xodim korrupsion holatlarga kamroq moyil bo‘ladi. Shu bois maktabgacha ta’lim tashkilotlarida xodimlar uchun boshqaruv, moliyaviy savodxonlik va huquqiy mas’uliyatga oid malaka oshirish tadbirlarini tizimli tashkil etish zarur.

Boshqaruv jarayonida natijadorlikni baholash tizimini joriy etish korrupsion xavflarni bartaraf etishning muhim bosqichidir. Har bir boshqaruv qarori va amalga oshirilgan chora-tadbir aniq natijalar bilan baholanishi lozim. Agar qaror qabul qilinib, ammo uning ijrosi va samaradorligi tahlil qilinmasa, bu jarayon formallikka aylanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida natijadorlikni baholash orqali qaysi choralar samara berayotgani va qaysilari qayta ko‘rib chiqilishi zarurligi aniqlanadi.

Korrupsion xavflarni bartaraf etishda doimiy takomillashtirish yondashuvi muhim ahamiyatga ega. Korrupsiyaga qarshi mexanizmlar bir martalik chora sifatida emas, balki doimiy rivojlanib boruvchi tizim sifatida qaralishi lozim. Maktabgacha ta’lim tashkilotida ushbu yondashuv orqali boshqaruv jarayonlari muntazam ravishda tahlil qilinadi va yangi xavflarga mos ravishda yangilanadi.

Shu tariqa, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida korrupsion xavflarni bartaraf etish boshqaruvni optimallashtirish, standartlashtirish, ochiqlikni kuchaytirish va natijadorlikni baholash kabi o‘zaro bog‘liq mexanizmlar asosida amalga oshiriladi. Ushbu mexanizmlarning uyg‘unlashuvi shaffof va samarali boshqaruv muhitini shakllantirishga xizmat qiladi.

4. Korrupsiyaga qarshi kurash sohasida xalqaro tajriba

Korrupsiyaga qarshi kurashish masalasi ko‘plab mamlakatlarda davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilib, ushbu sohada shakllangan xalqaro tajriba milliy tizimlarni takomillashtirishda muhim metodik va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Xalqaro tajribani o‘rganish korrupsiyaga qarshi kurashni faqat jazolash mexanizmlari bilan cheklamasdan, balki profilaktika, shaffof boshqaruv, institutsional islohotlar va ijtimoiy madaniyatni shakllantirish orqali olib borish zarurligini ko‘rsatadi. Ayniqsa, ta’lim tizimi, jumladan maktabgacha ta’lim tashkilotlarida korrupsiyaga qarshi samarali mexanizmlarni joriy etishda ilg‘or xorijiy tajribalar muhim ahamiyat kasb etadi.

Xalqaro amaliyot shuni ko‘rsatadiki, korrupsiyaga qarshi kurashda eng muhim omillardan biri — tizimli va kompleks yondashuv hisoblanadi. Rivojlangan mamlakatlarda korrupsiya alohida huquqbuzarlik sifatida emas, balki davlat boshqaruvi sifatiga tahdid soluvchi tizimli muammo sifatida qaraladi. Shu sababli ushbu mamlakatlarda korrupsiyaga qarshi siyosat huquqiy, tashkiliy, axloqiy va ma’rifiy choralar uyg‘unligida amalga oshiriladi. Ta’lim tizimida esa ushbu yondashuv bolalikdan halollik va adolat qadriyatlarini shakllantirishga yo‘naltiriladi.

Xalqaro tajribada korrupsiyaga qarshi kurashning muhim yo‘nalishlaridan biri — institutsional mustaqillikni ta’minlashdir. Ayrim mamlakatlarda korrupsiyaga qarshi maxsus mustaqil organlar tashkil etilgan bo‘lib, ular siyosiy ta’sirlardan xoli holda faoliyat yuritadi. Ushbu organlar profilaktika, monitoring, tahlil va nazorat funksiyalarini bajaradi. Ta’lim tizimida, jumladan maktabgacha ta’lim sohasida ushbu organlar bilan samarali hamkorlik mexanizmlarining mavjudligi korrupsion xavf-xatarlarni kamaytirishga xizmat qiladi.

Xalqaro amaliyotda shaffoflikni ta’minlash korrupsiyaga qarshi kurashning asosiy vositalaridan biri sifatida qaraladi. Ko‘plab davlatlarda ta’lim muassasalari faoliyatiga oid ma’lumotlar ochiq platformalar orqali e’lon qilinadi. Moliyaviy hisobotlar, davlat xaridlari, kadrlar siyosatiga oid qarorlar jamoatchilik uchun ochiq bo‘lib, bu holat noqonuniy xatti-harakatlar ehtimolini sezilarli darajada kamaytiradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun ham ushbu tajriba shaffof boshqaruvni shakllantirishda muhim o‘rnak bo‘la oladi.

Korrupsiyaga qarshi kurashda raqamli boshqaruv tizimlaridan foydalanish xalqaro tajribaning muhim jihatlaridan biridir. Rivojlangan mamlakatlarda ta’lim muassasalarida elektron hujjat aylanishi, avtomatlashtirilgan moliyaviy boshqaruv va onlayn monitoring tizimlari keng joriy etilgan. Ushbu tizimlar inson omili ta’sirini kamaytiradi, qaror qabul qilish jarayonlarini tezlashtiradi va nazoratni kuchaytiradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida raqamli boshqaruvni rivojlantirish korrupsion xavf-xatarlarni kamaytirishda samarali vosita hisoblanadi.

Xalqaro tajribada kadrlar siyosati korrupsiyaga qarshi kurashning muhim yo‘nalishi sifatida qaraladi. Ayrim mamlakatlarda ta’lim sohasida xodimlarni ishga qabul qilish va lavozimga tayinlash qat’iy ochiq tanlov asosida amalga oshiriladi. Nomzodlarning malakasi, kasbiy kompetensiyasi va axloqiy fazilatlari asosiy mezon sifatida baholanadi. Bu yondashuv tanish-bilishchilik va subyektiv qarorlar qabul qilish ehtimolini kamaytiradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun ham ushbu tajriba kadrlar siyosatini shaffoflashtirishda muhim ahamiyatga ega.

Xalqaro amaliyotda korrupsiyaga qarshi kurashda ta’lim va ma’rifat masalalariga alohida e’tibor qaratiladi. Halollik, mas’uliyat va adolat qadriyatlari yosh avlod ongiga erta bosqichdan singdiriladi. Ta’lim muassasalarida korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirishga qaratilgan dasturlar, treninglar va targ‘ibot ishlari olib boriladi. Maktabgacha ta’lim bosqichida bu jarayon bevosita tushuntirish shaklida emas, balki kundalik faoliyat, o‘yinlar va pedagogik muhit orqali amalga oshiriladi.

Xalqaro tajribada jamoatchilik nazoratining kuchli bo‘lishi korrupsiyaga qarshi kurashda muhim omil sifatida e’tirof etiladi. Ota-onalar, nodavlat tashkilotlar va fuqarolik jamiyati institutlari ta’lim muassasalari faoliyatini kuzatish va baholash jarayonlarida faol ishtirok etadi. Bu holat ta’lim muassasalarining ochiqligini oshiradi va rahbariyatning hisobdorligini kuchaytiradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun ham jamoatchilik ishtirokini kengaytirish korrupsion xavflarni kamaytirishga xizmat qiladi.

Xalqaro tajribaning yana bir muhim jihati — korrupsion holatlarga tezkor va qat’iy munosabat bildirish mexanizmlarining mavjudligidir. Ayrim mamlakatlarda korrupsion xatti-harakatlar aniqlanganda, tergov va javobgarlik jarayonlari ochiq va shaffof tarzda olib boriladi. Bu holat jamiyatda qonun ustuvorligi va adolat tamoyillarining mustahkamlanishiga xizmat qiladi. Ta’lim tizimida bunday yondashuv xodimlar va rahbarlar uchun ogohlantiruvchi omil bo‘lib xizmat qiladi.

Xalqaro tajribani chuqur tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ayrim mamlakatlar korrupsiyaga qarshi kurashda aniq modellarga tayangan holda barqaror va samarali natijalarga erishgan. Ushbu tajribalar ta’lim tizimi, jumladan maktabgacha ta’lim tashkilotlarida korrupsion xavf-xatarlarni kamaytirish va boshqaruvni shaffof tashkil etish uchun muhim amaliy xulosalar chiqarish imkonini beradi. Xalqaro modellarning asosiy ustunligi shundaki, ular korrupsiyaga qarshi kurashni faqat nazorat va jazolash bilan emas, balki boshqaruv madaniyatini tubdan o‘zgartirish orqali amalga oshiradi.

Ayrim rivojlangan davlatlarda korrupsiyaga qarshi kurashning markaziy modeli sifatida nol murosasizlik tamoyili qaror topgan. Ushbu yondashuvga ko‘ra, korrupsion xatti-harakatlarning har qanday ko‘rinishi, miqdori va darajasidan qat’i nazar, qat’iy baholanadi. Ta’lim tizimida bu tamoyil rahbarlar va pedagog xodimlar faoliyatida aniq me’yorlar va qat’iy talablar orqali namoyon bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ushbu yondashuvni joriy etish xodimlarda “kichik qonunbuzarlik” tushunchasining shakllanishiga yo‘l qo‘ymaydi.

Yana bir muhim xalqaro model — institutsional ochiqlik va jamoatchilik ishtirokiga asoslangan boshqaruv modelidir. Ushbu modelda ta’lim muassasalari faoliyati faqat ichki nazorat organlari tomonidan emas, balki ota-onalar, jamoatchilik kengashlari va mustaqil kuzatuvchilar tomonidan ham baholanadi. Bu yondashuv ta’lim muassasasining yopiq tizimga aylanishiga yo‘l qo‘ymaydi va korrupsion kelishuvlar ehtimolini kamaytiradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun ushbu model ota-onalar bilan hamkorlikni kuchaytirish orqali amaliy ahamiyat kasb etadi.

Xalqaro tajribada keng qo‘llaniladigan yana bir yondashuv — boshqaruv jarayonlarini maksimal darajada raqamlashtirish modelidir. Ushbu modelda moliyaviy hisob-kitoblar, kadrlar bilan ishlash, hujjatlar aylanishi va monitoring jarayonlari elektron platformalar orqali amalga oshiriladi. Raqamli tizimlar qaror qabul qilishda inson omilini qisqartiradi, barcha harakatlarni qayd etadi va tahlil qilish imkonini beradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun bu tajriba shaffoflikni oshirish va korrupsion xavf-xatarlarni kamaytirishda muhim ahamiyatga ega.

Korrupsiyaga qarshi kurashda kadrlar siyosatining mustaqilligi va professional asosda tashkil etilishi ham xalqaro tajribaning muhim jihati hisoblanadi. Ayrim mamlakatlarda ta’lim muassasalari rahbarlarini tanlash va tayinlash jarayoni mustaqil komissiyalar tomonidan amalga oshiriladi. Nomzodlarning kasbiy tajribasi, boshqaruv salohiyati va axloqiy fazilatlari asosiy baholash mezoni sifatida olinadi. Bu yondashuv subyektiv qarorlar va norasmiy ta’sirlarni cheklashga xizmat qiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun ushbu tajriba rahbarlik lavozimlarida halollik va mas’uliyatni kuchaytirishga yordam beradi.

Xalqaro amaliyotda korrupsiyaga qarshi kurashda ta’lim muhitining tarbiyaviy salohiyatiga alohida e’tibor qaratiladi. Halollik, adolat va mas’uliyat qadriyatlari nafaqat hujjatlar orqali, balki kundalik pedagogik muhit orqali singdiriladi. Ta’lim muassasalarida rahbar va pedagoglarning shaxsiy namunasi muhim tarbiyaviy omil sifatida qaraladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ushbu yondashuv orqali bolalarda adolatli munosabat va qoidalarga rioya qilish ko‘nikmalari shakllanadi.

Xalqaro tajribada korrupsion holatlar yuzasidan tezkor va ochiq munosabat bildirish mexanizmlariga ham alohida e’tibor beriladi. Agar korrupsion holat aniqlansa, uning sabablari ochiq tahlil qilinadi, jamoatchilikka tushuntiriladi va bartaraf etish choralari e’lon qilinadi. Bu yondashuv muassasa nufuzini yashirish orqali emas, balki ochiqlik orqali himoya qilish tamoyiliga asoslanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun ushbu tajriba xatolarni tan olish va ularni tizimli tuzatish madaniyatini shakllantirishda muhimdir.

Xalqaro tajribani milliy sharoitga moslashtirish jarayonida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirish emas, balki moslashuvchan integratsiya muhim hisoblanadi. Har bir mamlakatning huquqiy tizimi, boshqaruv madaniyati va ijtimoiy sharoitlari turlicha bo‘lgani sababli, xalqaro modellarning asosiy tamoyillarini mahalliy ehtiyojlarga mos holda joriy etish zarur. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ushbu yondashuv orqali xalqaro tajribaning eng samarali jihatlarini bosqichma-bosqich tatbiq etish mumkin.

Xalqaro tajribadan kelib chiqib, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida korrupsiyaga qarshi kurashishda quyidagi umumiy xulosalarni chiqarish mumkin: shaffof boshqaruv, jamoatchilik ishtiroki, raqamlashtirish, professional kadrlar siyosati va halollik madaniyatini shakllantirish o‘zaro bog‘liq va bir-birini to‘ldiruvchi omillar hisoblanadi. Ushbu omillarning uyg‘unlashuvi korrupsion xavf-xatarlarni barqaror ravishda kamaytirish imkonini beradi.

Shu tariqa, korrupsiyaga qarshi kurash sohasidagi xalqaro tajriba maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun nafaqat nazariy bilim manbai, balki amaliy yo‘riqnoma vazifasini ham bajaradi. Ushbu tajribalarni chuqur o‘rganish va milliy sharoitga moslashtirish orqali maktabgacha ta’lim tizimida shaffof, adolatli va samarali boshqaruv muhitini shakllantirish mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar

1.    O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, amaldagi tahrir.

2.    O‘zbekiston Respublikasining “Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, amaldagi tahrir.

3.    O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini takomillashtirishga doir farmon va qarorlari. – Toshkent, amaldagi hujjatlar to‘plami.

4.    O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining maktabgacha ta’lim tizimi faoliyatini tashkil etish va boshqarishga oid qarorlari. – Toshkent.

5.    O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligining normativ-huquqiy hujjatlari, buyruqlari va metodik ko‘rsatmalari. – Toshkent.

6.    BMTning Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi (United Nations Convention against Corruption). – Nyu-York.

7.    Transparency International tashkilotining korrupsiyaga qarshi kurash va shaffof boshqaruvga oid tahliliy hisobotlari. – Berlin.

8.    OECD (Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti)ning davlat boshqaruvida halollik va shaffoflikni ta’minlash bo‘yicha tavsiyalari. – Parij.

9.    UNESCOning ta’lim tizimida boshqaruv sifati, shaffoflik va halollik madaniyatini rivojlantirishga oid materiallari. – Parij.

10. World Bank (Jahon banki)ning ta’lim sohasida korrupsion xavf-xatarlarni kamaytirish va boshqaruv samaradorligini oshirish bo‘yicha tadqiqotlari. – Vashington.

11. Sattorov A. Ta’lim muassasalarida boshqaruv va nazorat asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi.

12. Xudoyberdiyev M. Pedagogik jamoani boshqarish va rahbar mas’uliyati. – Toshkent: Yangi asr avlodi.

13. To‘xtayeva G. Maktabgacha ta’limda menejment va boshqaruv madaniyati. – Toshkent: Fan va texnologiya.

14. Abdullayev B. Davlat boshqaruvida shaffoflik va korrupsiyaga qarshi mexanizmlar. – Toshkent.

15.           Xorijiy mamlakatlar ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurash bo‘yicha ilmiy maqolalar va tahliliy materiallar (ilmiy jurnallar va ochiq manbalar asosida).