Mavzu- Milliy va xalqaro darajada baholash tizimlari
Reja
1. Taʼlim tizimida baholash tushunchasi va uning milliy darajadagi mazmuni hamda ahamiyati
2. O‘zbekiston taʼlim tizimida milliy baholash mexanizmlari
3. Xalqaro baholash tizimlari va ularning taʼlim sifatiga taʼsiri
4. Milliy va xalqaro baholash tizimlarini uyg‘unlashtirish yo‘llari
1- TAʼLIM TIZIMIDA BAHOLASH TUSHUNCHASI VA UNING MILLIY DARAJADAGI MAZMUNI HAMDA AHAMIYATI
Taʼlim tizimida baholash tushunchasi pedagogik jarayonning eng muhim va ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Baholash taʼlim jarayonining natijadorligini aniqlash, o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini tahlil qilish, shuningdek, taʼlim sifatini oshirishga xizmat qiluvchi muhim mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Har qanday taʼlim tizimi baholashsiz to‘liq faoliyat yurita olmaydi, chunki baholash orqali taʼlim jarayonining kuchli va zaif jihatlari aniqlanadi hamda keyingi rivojlanish yo‘nalishlari belgilanadi.
Baholash faqatgina o‘quvchi yoki talabaning bilim darajasini aniqlash bilan cheklanib qolmaydi. U taʼlim jarayonining barcha bosqichlarini qamrab oluvchi tizimli faoliyat bo‘lib, o‘qituvchi, taʼlim muassasasi va butun taʼlim tizimi faoliyatining samaradorligini ko‘rsatib beradi. Shu sababli baholash bugungi kunda taʼlim sifatini boshqarish vositasi sifatida qaralmoqda. Zamonaviy pedagogik yondashuvlarga ko‘ra, baholash jazolovchi yoki saralovchi vosita emas, balki rivojlantiruvchi va yo‘naltiruvchi mexanizm bo‘lishi kerak.
Milliy darajada baholash tizimi davlatning taʼlim siyosati bilan chambarchas bog‘liqdir. Har bir mamlakat o‘zining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi, madaniy qadriyatlari va strategik maqsadlaridan kelib chiqqan holda milliy baholash tizimini shakllantiradi. Ushbu tizim taʼlim standartlariga asoslanadi va taʼlim mazmunining qay darajada o‘zlashtirilayotganini aniqlashga xizmat qiladi. Milliy baholash tizimi orqali davlat taʼlim sifatini nazorat qiladi va uni takomillashtirish bo‘yicha aniq qarorlar qabul qiladi.
Milliy baholash tizimining asosiy vazifalaridan biri — taʼlim jarayonida belgilangan davlat taʼlim standartlarining bajarilishini taʼminlashdir. Taʼlim standartlari o‘quvchilarning maʼlum bosqichda egallashi lozim bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarni belgilab beradi. Baholash esa ushbu talablarning amalda qay darajada bajarilayotganini aniqlaydi. Shu jihatdan baholash standartlar va real taʼlim jarayoni o‘rtasidagi bog‘lovchi bo‘g‘in hisoblanadi.
Taʼlim tizimida baholashning mazmuni vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib bormoqda. Anʼanaviy baholash asosan bilimlarni yod olish va qayta aytib berishga yo‘naltirilgan bo‘lsa, zamonaviy baholash yondashuvlari kompetensiyaga asoslangan baholashni ustuvor deb biladi. Bu yondashuv o‘quvchining bilimni real hayotda qo‘llay olish qobiliyatini, muammoli vaziyatlarda mustaqil qaror qabul qilishini va tanqidiy fikrlashini baholashni nazarda tutadi. Milliy baholash tizimi ham aynan shu yo‘nalishda takomillashib bormoqda.
Baholashning milliy darajadagi ahamiyati shundaki, u taʼlim tizimining umumiy holatini aniqlash imkonini beradi. Baholash natijalari orqali hududlar kesimida taʼlim sifati tahlil qilinadi, muammoli yo‘nalishlar aniqlanadi va ularni bartaraf etish bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqiladi. Shu bilan birga, baholash natijalari taʼlim muassasalari faoliyatini baholash va ularning samaradorligini oshirish uchun ham asos bo‘lib xizmat qiladi.
Milliy baholash tizimi taʼlim jarayonining shaffofligini taʼminlashda ham muhim rol o‘ynaydi. O‘quvchilar, ota-onalar va jamiyat baholash mezonlari va natijalari bilan tanishish imkoniga ega bo‘lsa, taʼlim tizimiga bo‘lgan ishonch ortadi. Shu sababli zamonaviy baholash tizimlari ochiqlik va adolatlilik tamoyillariga asoslanishi lozim. Baholash jarayoni tushunarli va aniq bo‘lishi, subyektivlikka yo‘l qo‘ymasligi kerak.
Taʼlim tizimida baholashning yana bir muhim jihati — uning rivojlantiruvchi funksiyasidir. Baholash natijalari o‘quvchi uchun o‘z ustida ishlashga undovchi turtki bo‘lishi kerak. Agar baholash faqat kamchiliklarni ko‘rsatishga qaratilgan bo‘lsa, u taʼlim jarayoniga salbiy taʼsir ko‘rsatadi. Aksincha, baholash o‘quvchining yutuqlarini eʼtirof etish va uni rivojlanishga yo‘naltirish vositasi bo‘lsa, taʼlim samaradorligi oshadi.
Milliy baholash tizimi taʼlim tizimini rejalashtirish va boshqarish jarayonlarida ham muhim ahamiyatga ega. Baholash natijalari asosida o‘quv dasturlari qayta ko‘rib chiqiladi, pedagoglar malakasini oshirish bo‘yicha dasturlar ishlab chiqiladi va taʼlim muassasalari faoliyati takomillashtiriladi. Shu bois baholash tizimi davlat miqyosida strategik ahamiyatga ega bo‘lgan mexanizm hisoblanadi.
Zamonaviy sharoitda milliy baholash tizimi xalqaro baholash yondashuvlari bilan ham uyg‘unlashib bormoqda. Bu holat milliy taʼlim tizimining global taʼlim makoniga integratsiyalashuvini taʼminlaydi. Biroq milliy baholash tizimi har doim mamlakatning o‘ziga xos sharoitlari va ehtiyojlariga mos bo‘lishi zarur. Shu sababli baholash tizimini takomillashtirish jarayonida milliy qadriyatlar va taʼlim anʼanalari eʼtibordan chetda qolmasligi lozim.
Taʼlim tizimida milliy darajadagi baholash faqat alohida fan yoki bosqich natijalarini aniqlash bilangina cheklanib qolmaydi, balki butun taʼlim tizimining holatini, rivojlanish darajasini va strategik yo‘nalishlarini belgilab beruvchi muhim mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Milliy baholash tizimi orqali davlat taʼlim sifatiga taʼsir ko‘rsatuvchi asosiy omillarni aniqlaydi, resurslarni samarali taqsimlaydi va taʼlim siyosatini takomillashtiradi. Shu sababli milliy baholash tizimi davlat miqyosida strategik boshqaruv vositasi sifatida qaraladi.
Milliy baholash tizimining turlari taʼlim tizimining tuzilishi va ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda shakllanadi. Amaliyotda milliy baholash tizimi odatda ichki baholash va tashqi baholash shakllarida amalga oshiriladi. Ichki baholash taʼlim muassasalari doirasida olib borilib, o‘qituvchilar va pedagogik jamoa tomonidan amalga oshiriladi. Ushbu baholash turi o‘quvchilarning kundalik o‘quv faoliyatini tahlil qilish, ularning rivojlanish dinamikasini kuzatish va individual yondashuvni taʼminlashga xizmat qiladi.
Tashqi baholash esa mustaqil tuzilmalar yoki davlat organlari tomonidan o‘tkazilib, taʼlim muassasalarining faoliyati, o‘quvchilarning bilim darajasi va taʼlim standartlariga muvofiqligi baholanadi. Tashqi baholashning asosiy afzalligi shundaki, u baholash jarayonida obyektivlik va xolislikni taʼminlaydi. Milliy baholash tizimida ichki va tashqi baholashning uyg‘unligi taʼlim sifatini yanada aniq va ishonchli baholash imkonini beradi.
Milliy baholash tizimining muhim funksiyalaridan biri — diagnostik funksiyadir. Ushbu funksiya orqali taʼlim jarayonidagi muammolar, o‘quvchilarning bilimdagi bo‘shliqlari va pedagogik yondashuvlardagi kamchiliklar aniqlanadi. Diagnostik baholash taʼlim jarayonining boshida yoki davomida amalga oshirilib, kelgusidagi faoliyatni to‘g‘ri rejalashtirishga yordam beradi. Bu funksiya baholashni faqat yakuniy natija emas, balki jarayonni takomillashtirish vositasiga aylantiradi.
Milliy baholash tizimining yana bir muhim jihati — nazorat va hisobdorlik funksiyasidir. Davlat taʼlim tizimiga ajratilgan mablag‘lar, yaratilgan sharoitlar va joriy etilgan islohotlarning natijadorligi aynan baholash orqali aniqlanadi. Baholash natijalari asosida taʼlim muassasalari, pedagoglar va rahbarlarning faoliyati tahlil qilinadi. Bu jarayon taʼlim tizimida masʼuliyat va hisobdorlikni kuchaytiradi.
Shu bilan birga, milliy baholash tizimi rag‘batlantiruvchi funksiyani ham bajaradi. Baholash natijalari yuqori bo‘lgan taʼlim muassasalari va pedagoglar moddiy va maʼnaviy rag‘batlantiriladi, ilg‘or tajribalar ommalashtiriladi. Bu holat taʼlim muassasalari o‘rtasida sog‘lom raqobat muhitini shakllantiradi va taʼlim sifatining oshishiga ijobiy taʼsir ko‘rsatadi. Rag‘batlantiruvchi baholash tizimi pedagoglarni ijodiy ishlashga va o‘z ustida doimiy ishlashga undaydi.
Milliy darajadagi baholash tizimining samaradorligi ko‘p jihatdan baholash mezonlari va indikatorlarining aniqligiga bog‘liq. Agar baholash mezonlari noaniq yoki tushunarsiz bo‘lsa, baholash jarayoni subyektiv tus oladi. Shu sababli zamonaviy baholash tizimlarida aniq belgilangan mezonlar, ko‘rsatkichlar va darajalar ishlab chiqiladi. Ushbu mezonlar o‘quvchilarning bilimini emas, balki ularning kompetensiyalarini, yaʼni bilimni amalda qo‘llash qobiliyatini baholashga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim.
Milliy baholash tizimining ahamiyati shundaki, u taʼlim tizimining rivojlanish strategiyasini shakllantirishda asos bo‘lib xizmat qiladi. Baholash natijalari orqali qaysi fanlar yoki yo‘nalishlar bo‘yicha muammolar mavjudligi aniqlanadi va shu asosda o‘quv dasturlari qayta ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, baholash natijalari pedagog kadrlar tayyorlash va ularning malakasini oshirish dasturlarini takomillashtirishga ham xizmat qiladi.
Zamonaviy sharoitda milliy baholash tizimi raqamli texnologiyalar bilan tobora ko‘proq integratsiyalashib bormoqda. Elektron baholash tizimlari, onlayn testlar va avtomatlashtirilgan monitoring vositalari baholash jarayonining tezkorligi va aniqligini oshiradi. Raqamli baholash tizimlari orqali katta hajmdagi maʼlumotlar tahlil qilinib, taʼlim tizimi bo‘yicha umumiy xulosalar chiqariladi. Bu esa baholashni yanada samarali boshqaruv vositasiga aylantiradi.
Milliy baholash tizimi jamiyat uchun ham muhim axborot manbai hisoblanadi. Baholash natijalari orqali ota-onalar va jamoatchilik taʼlim tizimining holati haqida xabardor bo‘ladi. Bu holat taʼlim tizimiga bo‘lgan ijtimoiy ishonchni oshiradi. Shu sababli baholash natijalarini ommaga yetkazishda shaffoflik va tushunarlilik tamoyillariga amal qilish muhimdir.
2- O‘ZBEKISTON TAʼLIM TIZIMIDA MILLIY BAHOLASH MEXANIZMLARI
O‘zbekiston taʼlim tizimida milliy baholash mexanizmlari taʼlim sifatini taʼminlash va nazorat qilishga qaratilgan muhim tizimlardan biri hisoblanadi. Mustaqillik yillarida mamlakatda taʼlim sohasida olib borilgan keng ko‘lamli islohotlar natijasida baholashga bo‘lgan yondashuv ham tubdan o‘zgardi. Avvalgi davrlarda baholash asosan bilimni tekshirish va saralash vositasi sifatida qo‘llanilgan bo‘lsa, bugungi kunda u taʼlim sifatini rivojlantirish, o‘quvchi kompetensiyalarini shakllantirish va taʼlim jarayonini takomillashtirishga xizmat qiluvchi mexanizm sifatida qaralmoqda.
O‘zbekiston taʼlim tizimida milliy baholash mexanizmlarining shakllanishi, avvalo, davlat taʼlim standartlari bilan bevosita bog‘liqdir. Davlat taʼlim standartlari o‘quvchilarning har bir bosqichda egallashi lozim bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarni belgilab beradi. Baholash mexanizmlari esa ushbu talablarning amalda qay darajada bajarilayotganini aniqlashga xizmat qiladi. Shu jihatdan milliy baholash tizimi standartlar asosida ishlovchi va ularni hayotga tatbiq etuvchi muhim vosita hisoblanadi.
Milliy baholash mexanizmlarining asosiy tarkibiy qismlaridan biri — joriy baholashdir. Joriy baholash o‘quvchilarning kundalik o‘quv faoliyati davomida amalga oshiriladi va ularning mavzularni o‘zlashtirish darajasini aniqlashga qaratiladi. Ushbu baholash turi o‘qituvchiga o‘quvchilarning bilimdagi bo‘shliqlarini o‘z vaqtida aniqlash va ularni bartaraf etish imkonini beradi. Joriy baholashning rivojlantiruvchi ahamiyati shundaki, u o‘quvchini doimiy o‘rganishga undaydi va taʼlim jarayonining uzluksizligini taʼminlaydi.
O‘zbekiston taʼlim tizimida oraliq baholash ham muhim mexanizm hisoblanadi. Oraliq baholash maʼlum bir o‘quv davri yoki bo‘lim yakunida o‘tkazilib, o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini umumlashtirishga xizmat qiladi. Bu baholash turi taʼlim jarayonining samaradorligini tahlil qilish, o‘quv dasturlarining qanchalik to‘g‘ri tuzilganini aniqlash va keyingi o‘quv jarayonini rejalashtirish uchun muhim axborot manbai hisoblanadi. Oraliq baholash natijalari asosida o‘qituvchi va taʼlim muassasasi rahbari pedagogik qarorlar qabul qiladi.
Milliy baholash mexanizmlarining yana bir muhim ko‘rinishi — yakuniy baholashdir. Yakuniy baholash o‘quvchilarning muayyan taʼlim bosqichini tugatish jarayonida o‘tkaziladi va ularning umumiy tayyorgarlik darajasini aniqlaydi. Ushbu baholash turi taʼlim tizimida muhim saralovchi va hisobdorlik funksiyasini bajaradi. Yakuniy baholash natijalari o‘quvchilarning keyingi taʼlim bosqichiga o‘tishi yoki kasbiy yo‘nalishini belgilashda muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekiston taʼlim tizimida milliy baholash mexanizmlarining samaradorligi ko‘p jihatdan baholash mezonlarining aniqligi va adolatliligiga bog‘liq. Zamonaviy baholash tizimlarida baholash mezonlari o‘quvchilarning faqat bilim darajasini emas, balki ularning tahliliy fikrlashi, muammoni hal qilish qobiliyati va bilimni amalda qo‘llay olish ko‘nikmalarini ham baholashga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Shu maqsadda O‘zbekiston taʼlim tizimida kompetensiyaga asoslangan baholash yondashuvi bosqichma-bosqich joriy etilmoqda.
Milliy baholash mexanizmlarida ichki baholash tizimi muhim o‘rin tutadi. Ichki baholash taʼlim muassasalari tomonidan mustaqil ravishda amalga oshiriladi va o‘quv jarayonining kundalik holatini aks ettiradi. Ushbu baholash turi pedagoglar va rahbarlarga taʼlim sifatini doimiy nazorat qilish, muammolarni tezkor aniqlash va ularni bartaraf etish imkonini beradi. Ichki baholash taʼlim muassasasining o‘z-o‘zini baholash madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston taʼlim tizimida tashqi baholash mexanizmlari ham tobora keng qo‘llanilmoqda. Tashqi baholash mustaqil tashkilotlar yoki davlat organlari tomonidan o‘tkazilib, taʼlim muassasalari faoliyatini obyektiv baholashga qaratilgan. Ushbu mexanizm taʼlim muassasalari o‘rtasida solishtirish imkonini yaratadi va taʼlim sifatini oshirish uchun sog‘lom raqobat muhitini shakllantiradi. Tashqi baholash natijalari taʼlim siyosatini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
Milliy baholash mexanizmlarining muhim jihatlaridan biri — baholash natijalaridan samarali foydalanishdir. Agar baholash natijalari faqat hisobot sifatida saqlanib qolsa, ularning amaliy ahamiyati pasayadi. Shu sababli baholash natijalari asosida o‘quv dasturlarini takomillashtirish, pedagoglar malakasini oshirish va taʼlim muassasalari faoliyatini rivojlantirish bo‘yicha aniq chora-tadbirlar ishlab chiqilishi zarur.
O‘zbekiston taʼlim tizimida milliy baholash mexanizmlari bosqichma-bosqich raqamli texnologiyalar bilan integratsiyalashib bormoqda. Elektron baholash tizimlari, onlayn testlar va avtomatlashtirilgan monitoring vositalari baholash jarayonining shaffofligi va aniqligini oshiradi. Bu esa baholashni zamonaviy boshqaruv mexanizmiga aylantiradi va taʼlim tizimining umumiy samaradorligini oshiradi.
O‘zbekiston taʼlim tizimida milliy baholash mexanizmlarining institutsional asoslari taʼlim sohasini boshqaruvchi davlat organlari, maxsus vakolatli tashkilotlar hamda taʼlim muassasalari faoliyati orqali shakllanadi. Ushbu institutlar baholash jarayonining huquqiy, tashkiliy va metodik jihatdan to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishini taʼminlaydi. Milliy baholash tizimi faqat alohida baholash jarayonlari yig‘indisi emas, balki o‘zaro bog‘liq va izchil ishlaydigan institutlar majmuasidir.
Milliy baholash mexanizmlarining asosiy institutlaridan biri — davlat taʼlim standartlariga asoslangan baholash tizimidir. Davlat taʼlim standartlari taʼlim mazmunini belgilab berganidek, baholashning yo‘nalishlari va mezonlarini ham aniqlaydi. Ushbu standartlar asosida baholash vositalari ishlab chiqiladi, baholash jarayonlari rejalashtiriladi va natijalar tahlil qilinadi. Standartlarga asoslangan baholash taʼlim tizimida yagona yondashuvni taʼminlaydi va hududlar o‘rtasidagi tafovutlarni aniqlash imkonini beradi.
O‘zbekiston taʼlim tizimida davlat miqyosidagi monitoring tizimi milliy baholash mexanizmlarining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Davlat miqyosidagi monitoring taʼlim muassasalari faoliyatini, o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini va taʼlim sifatini tizimli ravishda kuzatishga qaratilgan. Ushbu monitoring orqali taʼlim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlarning natijalari baholanadi va ularning samaradorligi aniqlanadi. Monitoring natijalari asosida taʼlim siyosatini takomillashtirish bo‘yicha qarorlar qabul qilinadi.
Milliy baholash mexanizmlarida baholash jarayonini boshqarish va muvofiqlashtirish masalasi alohida ahamiyatga ega. Baholash jarayonida turli darajadagi tashkilotlar ishtirok etgani sababli, ularning faoliyatini muvofiqlashtirish zarur bo‘ladi. Markazlashgan boshqaruv baholash jarayonlarining yagona talablar asosida olib borilishini taʼminlaydi, subyektivlik va tartibsizliklarning oldini oladi. Shu bilan birga, baholash tizimi hududiy va mahalliy xususiyatlarni hisobga olish imkoniyatini ham saqlab qolishi lozim.
Milliy baholash mexanizmlarida kadrlar salohiyati muhim o‘rin tutadi. Baholash jarayonini olib boruvchi mutaxassislar, test tuzuvchilar, ekspertlar va tahlilchilar yuqori malakaga ega bo‘lishi zarur. Agar baholash jarayonida ishtirok etuvchi kadrlarning kasbiy tayyorgarligi yetarli bo‘lmasa, baholash natijalarining ishonchliligi pasayadi. Shu sababli O‘zbekiston taʼlim tizimida baholash sohasida mutaxassislar tayyorlash va ularning malakasini oshirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda.
Milliy baholash mexanizmlarining samaradorligi baholash natijalaridan foydalanish darajasi bilan bevosita bog‘liqdir. Baholash natijalari faqat statistik maʼlumot sifatida saqlanib qolmasligi, balki taʼlim tizimini rivojlantirishga xizmat qilishi kerak. Natijalar asosida o‘quv dasturlari qayta ko‘rib chiqiladi, darsliklar va o‘quv-metodik materiallar takomillashtiriladi, pedagog kadrlar tayyorlash tizimi rivojlantiriladi. Bu jarayon baholashni real o‘zgarishlarga olib keluvchi vositaga aylantiradi.
O‘zbekiston taʼlim tizimida baholash natijalarining taʼlim siyosatiga taʼsiri tobora kuchayib bormoqda. Baholash orqali aniqlangan muammolar va yutuqlar davlat miqyosida muhokama qilinadi va strategik qarorlar qabul qilishda inobatga olinadi. Masalan, ayrim fanlar bo‘yicha o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi past bo‘lsa, ushbu yo‘nalishda o‘quv dasturlarini yangilash, o‘qituvchilar malakasini oshirish yoki qo‘shimcha resurslar ajratish bo‘yicha qarorlar qabul qilinadi. Shu tariqa baholash taʼlim siyosatini shakllantirishda muhim axborot manbaiga aylanadi.
Milliy baholash mexanizmlarida shaffoflik va ochiqlik tamoyillari muhim ahamiyatga ega. Baholash mezonlari, tartibi va natijalari taʼlim jarayonining barcha ishtirokchilari uchun tushunarli bo‘lishi zarur. Shaffof baholash tizimi jamiyatda taʼlimga bo‘lgan ishonchni oshiradi va baholash natijalarining adolatli qabul qilinishini taʼminlaydi. Shu bois zamonaviy baholash tizimlarida ochiq axborot siyosati muhim o‘rin egallaydi.
Milliy baholash mexanizmlarining rivojlanishida xalqaro tajribani hisobga olish ham muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston taʼlim tizimi xalqaro baholash yondashuvlarini o‘rganib, ularning ijobiy jihatlarini milliy tizimga moslashtirishga intilmoqda. Bu jarayon milliy baholash mexanizmlarining zamonaviy va raqobatbardosh bo‘lishiga xizmat qiladi. Biroq xalqaro tajribani to‘liq ko‘chirib olish emas, balki uni milliy sharoitlarga moslashtirish muhim hisoblanadi.
3-XALQARO BAHOLASH TIZIMLARI VA ULARNING TAʼLIM SIFATIGA TAʼSIRI
Bugungi globallashuv sharoitida taʼlim tizimlari nafaqat milliy ehtiyojlar, balki xalqaro talablar asosida ham baholanmoqda. Shu nuqtayi nazardan xalqaro baholash tizimlari taʼlim sifatini aniqlash, mamlakatlar o‘rtasida taqqoslash imkonini yaratish va taʼlim siyosatini takomillashtirishda muhim o‘rin egallaydi. Xalqaro baholash tizimlari orqali taʼlim natijalari global mezonlar asosida baholanadi va milliy taʼlim tizimining raqobatbardoshligi aniqlanadi.
Xalqaro baholash tizimlari — bu turli davlatlarda taʼlim sifati, o‘quvchilarning bilim va kompetensiyalarini yagona metodologiya asosida baholashga qaratilgan yirik tadqiqotlar majmuasidir. Ushbu baholash tizimlari o‘quvchilarning faqat bilim darajasini emas, balki ularning bilimni amaliyotda qo‘llash, tahlil qilish, muammoni hal etish va mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini aniqlashga yo‘naltirilgan. Shu sababli xalqaro baholash zamonaviy taʼlimning muhim ko‘rsatkichiga aylangan.
Xalqaro baholash tizimlarining asosiy maqsadi — taʼlim sifati haqida ishonchli va taqqoslanadigan maʼlumotlar olishdir. Ushbu maʼlumotlar asosida davlatlar o‘z taʼlim tizimining kuchli va zaif tomonlarini aniqlaydi, rivojlangan davlatlar tajribasini o‘rganadi va taʼlim siyosatini qayta ko‘rib chiqadi. Xalqaro baholash natijalari global miqyosda taʼlim rivojlanishining asosiy tendensiyalarini aniqlash imkonini beradi.
Dunyoda keng qo‘llaniladigan xalqaro baholash tizimlari orasida PISA, TIMSS va PIRLS alohida o‘rin tutadi. Ushbu baholash dasturlari turli yosh bosqichidagi o‘quvchilarning bilim va kompetensiyalarini baholashga yo‘naltirilgan bo‘lib, har biri o‘ziga xos metodologiyaga ega. Mazkur baholash tizimlari taʼlim sifatini xalqaro miqyosda solishtirish imkonini beradi.
Xalqaro baholash tizimlarining muhim jihati shundaki, ular kompetensiyaga asoslangan yondashuvni ustuvor deb biladi. Bu yondashuvda o‘quvchining aniq faktlarni bilishi emas, balki bilimdan qanday foydalanishi muhim hisoblanadi. Masalan, matematika bo‘yicha xalqaro baholashlarda formulalarni yod olishdan ko‘ra, real hayotiy vaziyatlarda matematik bilimlarni qo‘llash qobiliyati baholanadi. Bu esa taʼlim jarayonini hayotga yaqinlashtirishga xizmat qiladi.
Xalqaro baholash tizimlari taʼlim sifatiga bevosita va bilvosita taʼsir ko‘rsatadi. Bevosita taʼsir shundaki, baholash natijalari asosida taʼlim tizimida muayyan o‘zgarishlar amalga oshiriladi. Bilvosita taʼsir esa taʼlim tizimida baholash madaniyatining shakllanishi, pedagoglarning yondashuvi va o‘quv dasturlarining yangilanishida namoyon bo‘ladi. Shu sababli xalqaro baholash natijalari taʼlim islohotlarining muhim omiliga aylanadi.
Xalqaro baholash tizimlari taʼlim tizimida ochiqlik va shaffoflikni kuchaytiradi. Baholash natijalari ommaga eʼlon qilinishi orqali jamiyat taʼlim tizimining real holati haqida xabardor bo‘ladi. Bu holat taʼlim tizimiga bo‘lgan talabni oshiradi va taʼlim sifatini yaxshilashga bo‘lgan ijtimoiy ehtiyojni kuchaytiradi. Shu bilan birga, shaffof baholash davlatlarni o‘z taʼlim tizimiga masʼuliyat bilan yondashishga undaydi.
Xalqaro baholash tizimlarining taʼlim sifatiga taʼsirini yana bir muhim jihati — taʼlim mazmunining yangilanishidir. Baholash natijalari ayrim fanlar yoki kompetensiyalar bo‘yicha kamchiliklarni ko‘rsatib bersa, o‘quv dasturlari qayta ko‘rib chiqiladi. Bu jarayon taʼlim mazmunining zamonaviy talablar asosida yangilanishiga xizmat qiladi. Natijada taʼlim tizimi mehnat bozori va jamiyat ehtiyojlariga moslashadi.
Shuningdek, xalqaro baholash tizimlari pedagoglar kasbiy rivojlanishiga ham taʼsir ko‘rsatadi. Baholash natijalari asosida o‘qituvchilarning malakasini oshirishga qaratilgan yangi dasturlar ishlab chiqiladi. Pedagoglar xalqaro talablarga mos metodlardan foydalanishga intiladi, o‘qitish uslublari takomillashadi. Bu esa taʼlim jarayonining sifat jihatdan yaxshilanishiga olib keladi.
Xalqaro baholash tizimlarining ahamiyati shundaki, ular taʼlim tizimini faqat ichki baholash bilan cheklanib qolmasdan, global mezonlar asosida rivojlantirish imkonini beradi. Bu jarayon taʼlim tizimining raqobatbardoshligini oshiradi va mamlakatning xalqaro taʼlim maydonidagi o‘rnini mustahkamlaydi. Shu sababli bugungi kunda ko‘plab davlatlar xalqaro baholash dasturlarida faol ishtirok etishga intilmoqda.
Xalqaro baholash tizimlarining samaradorligi, avvalo, ularning metodologik asoslari bilan belgilanadi. Ushbu baholashlar qatʼiy ilmiy yondashuvlar, statistik aniqlik va obyektiv mezonlarga tayanadi. Metodologiya baholash jarayonining barcha bosqichlarini — test topshiriqlarini ishlab chiqishdan tortib, natijalarni tahlil qilish va talqin etishgacha bo‘lgan jarayonlarni qamrab oladi. Shu sababli xalqaro baholash natijalari taʼlim sifati haqida ishonchli va solishtiriladigan maʼlumotlarni taqdim etadi.
Xalqaro baholash metodologiyasining muhim jihati — namunaviy tanlov asosida o‘tkazilishidir. Baholashda ishtirok etuvchi o‘quvchilar tasodifiy tanlanadi va bu tanlov mamlakat miqyosida taʼlim holatini aks ettirishi kerak. Ushbu yondashuv baholash natijalarining umumlashtirilgan xulosalar chiqarish uchun mos bo‘lishini taʼminlaydi. Natijada baholash alohida maktab yoki sinf darajasida emas, balki butun taʼlim tizimi miqyosida tahlil qilinadi.
Xalqaro baholash tizimlarida baholash vositalarining xilma-xilligi ham muhim ahamiyatga ega. Test topshiriqlari bilan bir qatorda so‘rovnomalar, kontekstual savollar va qo‘shimcha maʼlumotlar yig‘iladi. Ushbu vositalar orqali o‘quvchilarning o‘qish muhiti, oilaviy sharoiti, pedagogik yondashuvlar va taʼlim resurslari haqida axborot olinadi. Bu esa baholash natijalarini chuqurroq tahlil qilish va taʼlim sifati bilan bog‘liq omillarni aniqlash imkonini beradi.
Xalqaro baholash natijalaridan taʼlim siyosatini shakllantirishda foydalanish muhim strategik ahamiyatga ega. Baholash orqali aniqlangan muammolar davlat miqyosida muhokama qilinadi va ularni bartaraf etish bo‘yicha aniq qarorlar qabul qilinadi. Masalan, o‘quvchilarning o‘qish savodxonligi pastligi aniqlansa, darsliklarni yangilash, o‘qituvchilar malakasini oshirish va o‘qish metodikasini takomillashtirish bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqiladi. Shu tariqa baholash natijalari real islohotlarga asos bo‘lib xizmat qiladi.
Xalqaro baholash tizimlari milliy taʼlim dasturlarini takomillashtirishga ham kuchli taʼsir ko‘rsatadi. Baholash natijalari ayrim fanlar yoki kompetensiyalar bo‘yicha kamchiliklarni ko‘rsatib bersa, o‘quv dasturlari qayta ko‘rib chiqiladi. Bu jarayon taʼlim mazmunining zamonaviy talablarga moslashuvini taʼminlaydi. Natijada milliy taʼlim dasturlari global taʼlim tendensiyalari bilan uyg‘unlashadi.
Xalqaro baholash natijalari pedagoglar tayyorlash va ularning kasbiy rivojlanishida ham muhim rol o‘ynaydi. Baholash orqali aniqlangan muammolar pedagogik kadrlar tayyorlash tizimida mavjud bo‘shliqlarni ko‘rsatadi. Shu asosda o‘qituvchilarni qayta tayyorlash, malakasini oshirish va zamonaviy metodikalarni joriy etish bo‘yicha dasturlar ishlab chiqiladi. Bu jarayon pedagoglarning kasbiy kompetensiyasini oshirishga va taʼlim sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.
Xalqaro baholash tizimlarining yana bir muhim jihati — taʼlim tizimida hisobdorlik va masʼuliyatni kuchaytirishidir. Baholash natijalari ommaga eʼlon qilinishi orqali davlatlar va taʼlim muassasalari o‘z faoliyati uchun javobgarlikni his etadi. Bu holat taʼlim tizimida sifatni oshirishga bo‘lgan intilishni kuchaytiradi. Hisobdorlik mexanizmi taʼlim sohasida samarali boshqaruvni shakllantirishga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, xalqaro baholash tizimlaridan foydalanishda ehtiyotkorlik va muvozanat muhimdir. Baholash natijalarini mutlaq ko‘rsatkich sifatida qabul qilish, milliy sharoitlarni hisobga olmaslik salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Har bir mamlakat o‘zining madaniy, ijtimoiy va iqtisodiy xususiyatlariga ega bo‘lgani sababli, xalqaro baholash natijalarini talqin qilishda milliy kontekst eʼtiborga olinishi lozim. Xalqaro baholash milliy taʼlim tizimini baholash uchun vosita bo‘lishi kerak, maqsad emas.
Xalqaro baholash tizimlarining taʼlim sifatiga taʼsiri, shuningdek, innovatsion yondashuvlarni rag‘batlantirishda ham namoyon bo‘ladi. Baholash jarayonida o‘quvchilarning ijodiy fikrlashi, muammoli vaziyatlarni hal qilish qobiliyati va mantiqiy tahlili baholanishi pedagoglarni o‘qitish jarayoniga yangi metodlarni joriy etishga undaydi. Bu holat taʼlim jarayonining innovatsion rivojlanishiga ijobiy taʼsir ko‘rsatadi.
Xalqaro baholash tizimlari taʼlim tizimining global maydondagi o‘rnini belgilash imkonini ham beradi. Baholash natijalari orqali mamlakatlar o‘z taʼlim tizimining kuchli tomonlarini namoyon etishi va xalqaro hamkorlikni rivojlantirishi mumkin. Bu jarayon taʼlim sohasida tajriba almashish, ilmiy hamkorlik va innovatsiyalarni joriy etishga xizmat qiladi.
4-MILLIY VA XALQARO BAHOLASH TIZIMLARINI UYG‘UNLASHTIRISH YO‘LLARI
Bugungi globallashuv va raqamli rivojlanish sharoitida taʼlim tizimlari faqat ichki ehtiyojlar asosida emas, balki xalqaro talab va mezonlar bilan ham uyg‘unlashgan holda rivojlanmoqda. Shu nuqtayi nazardan milliy va xalqaro baholash tizimlarini uyg‘unlashtirish zamonaviy taʼlim siyosatining muhim yo‘nalishiga aylanib bormoqda. Uyg‘unlashtirish jarayoni milliy taʼlim tizimini global taʼlim makoniga moslashtirish bilan birga, milliy manfaatlar va qadriyatlarni saqlab qolishni ham taqozo etadi.
Uyg‘unlashtirish tushunchasi xalqaro baholash tizimlarini to‘liq va mexanik tarzda qabul qilishni anglatmaydi. Aksincha, bu jarayon xalqaro tajriba va metodologiyalarni milliy taʼlim tizimining maqsadlari, mazmuni va imkoniyatlariga moslashtirishni nazarda tutadi. Har bir mamlakatning taʼlim tizimi o‘ziga xos ijtimoiy, madaniy va tarixiy xususiyatlarga ega bo‘lgani sababli, baholash tizimlarini uyg‘unlashtirishda muvozanatli yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi.
Milliy va xalqaro baholash tizimlarini uyg‘unlashtirishning asosiy zarurati shundaki, milliy baholash tizimi ko‘pincha ichki standartlar va talablar bilan cheklanib qoladi. Xalqaro baholash esa taʼlim natijalarini global mezonlar asosida taqqoslash imkonini beradi. Ushbu ikki yondashuvni uyg‘unlashtirish orqali taʼlim tizimi nafaqat ichki samaradorlikni, balki xalqaro raqobatbardoshlikni ham taʼminlaydi. Bu jarayon taʼlim sifatini oshirishda yangi imkoniyatlarni ochib beradi.
Uyg‘unlashtirish jarayonida baholash maqsadlarining uyg‘unligi muhim hisoblanadi. Milliy baholash tizimining maqsadi ko‘pincha davlat taʼlim standartlarining bajarilishini nazorat qilishga qaratilgan bo‘lsa, xalqaro baholash tizimlari o‘quvchilarning kompetensiyalarini va real hayotiy vaziyatlarda bilimdan foydalanish qobiliyatini baholashga yo‘naltirilgan. Ushbu maqsadlarni uyg‘unlashtirish orqali milliy baholash tizimi ham kompetensiyaga asoslangan yondashuvga bosqichma-bosqich o‘tadi.
Milliy va xalqaro baholash tizimlarini uyg‘unlashtirishda baholash mezonlarini moslashtirish muhim vazifa hisoblanadi. Xalqaro baholashlarda qo‘llaniladigan mezonlar va indikatorlar milliy baholash tizimiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirib olinmasligi kerak. Ular milliy o‘quv dasturlari, taʼlim mazmuni va o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga moslashtirilishi lozim. Shu tarzda moslashtirilgan mezonlar baholashning obyektivligi va adolatliligini taʼminlaydi.
Uyg‘unlashtirish jarayonining muhim yo‘nalishlaridan biri — baholash metodologiyalarini boyitishdir. Xalqaro baholash tizimlarida qo‘llaniladigan ochiq javobli topshiriqlar, real hayotiy vaziyatlarga asoslangan masalalar va tahliliy savollar milliy baholash tizimiga bosqichma-bosqich joriy etilishi mumkin. Bu yondashuv o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashi, muammoli vaziyatlarni hal qilish qobiliyati va ijodiy yondashuvini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Milliy va xalqaro baholash tizimlarini uyg‘unlashtirishda pedagoglar roli alohida ahamiyatga ega. Agar o‘qituvchilar xalqaro baholash yondashuvlari va ularning mazmunidan xabardor bo‘lmasa, uyg‘unlashtirish jarayoni samarasiz bo‘lib qoladi. Shu sababli pedagoglarning baholash sohasidagi kompetensiyalarini oshirish, ularni xalqaro baholash metodologiyalari bilan tanishtirish va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish zarur. Bu jarayon milliy baholash tizimining sifat jihatdan yangilanishiga olib keladi.
Uyg‘unlashtirish jarayonida taʼlim mazmuni va o‘quv dasturlarining moslashuvi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Xalqaro baholash natijalari ayrim kompetensiyalar milliy o‘quv dasturlarida yetarlicha aks etmaganini ko‘rsatishi mumkin. Bunday hollarda o‘quv dasturlari qayta ko‘rib chiqiladi va zamonaviy talablar asosida boyitiladi. Bu jarayon taʼlim mazmunining dolzarbligini oshiradi va o‘quvchilarning hayotga tayyorgarligini kuchaytiradi.
Milliy va xalqaro baholash tizimlarini uyg‘unlashtirishning yana bir muhim jihati — baholash natijalaridan kompleks foydalanishdir. Milliy baholash natijalari ichki muammolarni aniqlashga xizmat qilsa, xalqaro baholash natijalari global kontekstda taʼlim tizimining o‘rnini ko‘rsatadi. Ushbu ikki turdagi natijalarni birgalikda tahlil qilish orqali taʼlim siyosatini yanada asosli va samarali shakllantirish mumkin bo‘ladi.
Uyg‘unlashtirish jarayoni taʼlim tizimida uzluksiz rivojlanish modelini shakllantiradi. Milliy baholash tizimi xalqaro tajribalar bilan boyib borgani sari taʼlim tizimi yangilanadi, baholash madaniyati rivojlanadi va taʼlim sifati barqaror oshib boradi. Bu jarayon taʼlim tizimini faqat bugungi ehtiyojlarga emas, balki kelajak chaqiriqlariga ham tayyorlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun. – Toshkent, 2020.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022.
3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Ta’lim sifatini baholash va monitoring qilishga oid qarorlar va me’yoriy hujjatlar. – Toshkent.
4. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi. Davlat ta’lim standartlari. – Toshkent.
5. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi. Ta’lim sifatini baholash va monitoring qilish bo‘yicha metodik tavsiyalar. – Toshkent.
6. Mirziyoyev Sh.M. Ta’lim va ilm-fanni rivojlantirish — taraqqiyotning asosiy omili (ma’ruza va nutqlar to‘plami). – Toshkent.
7. Sattorov A. Ta’lim menejmenti va sifatni boshqarish asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
8. Sattorov A. Ta’lim muassasalarida monitoring va baholash tizimi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
9. To‘xtayeva G. Ta’lim sifatini baholashning zamonaviy yondashuvlari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
10. To‘xtayeva G. Ta’lim tizimida strategik boshqaruv va baholash. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
11. Xudoyberdiyev M. Pedagogik faoliyatni baholash va rivojlantirish. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
12. Ismoilov R. Ta’lim tizimida baholash va monitoring metodologiyasi. – Toshkent, 2019.
13. Rahimov B. Ta’lim sifatini boshqarish va baholash mexanizmlari. – Toshkent, 2018.
14. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim sifatini nazorat qilish bo‘yicha davlat inspeksiyasi. Ta’lim sifatini baholashga oid uslubiy qo‘llanmalar. – Toshkent.
15. Umumta’lim muassasalarida ichki va tashqi baholash tizimlarini tashkil etish bo‘yicha metodik qo‘llanma. – Toshkent.