Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida kollegial boshqaruv organlari faoliyatini tashkil etish
Reja
1. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimining mazmuni, uning boshqaruvdagi o‘rni va ahamiyati.
2. Pedagogik kengash va kuzatuv kengashi faoliyatini tashkil etish hamda ularning yillik ish rejalarini ishlab chiqish jarayoni.
3. Kollegial boshqaruv organlari tomonidan qabul qilingan qarorlarni amalga oshirish mexanizmlari va ijro intizomini ta’minlash.
4. Kollegial boshqaruv organlari faoliyatini takomillashtirish, qarorlar ijrosini monitoring va baholash orqali samaradorligini oshirish yo‘llari.
1.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimining mazmuni, uning boshqaruvdagi o‘rni va ahamiyati
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruv jarayonlarini samarali tashkil etish bugungi kunda ta’lim sifatini oshirish, pedagogik jamoa faoliyatini muvofiqlashtirish va jamoatchilik ishonchini mustahkamlashning muhim omillaridan biri sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, so‘nggi yillarda ta’lim sohasida olib borilayotgan islohotlar boshqaruv jarayonlarida demokratik yondashuv, ochiqlik, jamoaviy mas’uliyat va kollegiallik tamoyillarini keng joriy etishni talab etmoqda. Shu nuqtayi nazardan, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimi nafaqat tashkiliy mexanizm, balki ta’lim muassasasining barqaror rivojlanishini ta’minlovchi muhim boshqaruv instituti sifatida namoyon bo‘ladi.
Kollegial boshqaruv tizimi deganda maktabgacha ta’lim tashkilotida boshqaruv qarorlarini yakka rahbar tomonidan emas, balki pedagogik jamoa, jamoatchilik vakillari va manfaatdor tomonlar ishtirokida muhokama qilish, kelishish va qabul qilishga asoslangan boshqaruv shakli tushuniladi. Ushbu tizim, avvalo, ta’lim muassasasida boshqaruv jarayonlarining shaffofligini ta’minlaydi, qarorlarning asoslanganligini oshiradi va ijro intizomini mustahkamlaydi. Chunki jamoaviy muhokama asosida qabul qilingan qarorlar pedagoglar va xodimlar tomonidan ichki ehtiyoj sifatida qabul qilinadi hamda ularning bajarilishiga nisbatan mas’uliyat hissi kuchayadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimining mazmuni normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilangan bo‘lib, unda pedagogik kengash, kuzatuv kengashi va boshqa jamoaviy boshqaruv organlari muhim o‘rin egallaydi. Mazkur organlar ta’lim-tarbiya jarayonining sifati, pedagoglarning kasbiy rivoji, moddiy-texnik bazaning mustahkamlanishi, ota-onalar va jamoatchilik bilan hamkorlik masalalarini muhokama qilish va tegishli qarorlar qabul qilish vakolatiga ega. Shu jihatdan kollegial boshqaruv tizimi maktabgacha ta’lim tashkilotining ichki hayotini tartibga soluvchi va rivojlantiruvchi mexanizm sifatida xizmat qiladi.
Kollegial boshqaruv tizimining boshqaruvdagi o‘rni, avvalo, qaror qabul qilish jarayonining sifatini oshirish bilan belgilanadi. Yakka rahbar tomonidan qabul qilingan qarorlar ba’zan subyektiv bo‘lishi, rahbarning shaxsiy tajribasi yoki qarashlari bilan cheklanib qolishi mumkin. Jamoaviy muhokama esa muammoni turli nuqtayi nazardan tahlil qilish, muqobil yechimlarni aniqlash va eng maqbul variantni tanlash imkonini beradi. Bu esa boshqaruv qarorlarining puxtaligini ta’minlaydi va xatoliklar ehtimolini kamaytiradi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimi demokratik boshqaruv tamoyillariga asoslanadi. Ushbu tamoyillar orasida ochiqlik, tenglik, fikrlar xilma-xilligini hurmat qilish, jamoaviy mas’uliyat va o‘zaro ishonch muhim o‘rin tutadi. Rahbar pedagogik jamoa a’zolarining fikrini inobatga olib, ularni qaror qabul qilish jarayoniga jalb etganda, boshqaruv jarayonida ijtimoiy adolat va psixologik qulaylik ta’minlanadi. Bu esa pedagoglarning tashabbuskorligini oshiradi, ularni tashkilot rivojiga befarq bo‘lmaslikka undaydi.
Kollegial boshqaruv tizimi maktabgacha ta’lim tashkilotida rahbarlik uslubini o‘zgartiradi. Bunda rahbar buyruq beruvchi va nazorat qiluvchi shaxs sifatida emas, balki muvofiqlashtiruvchi, maslahat beruvchi va jamoani birlashtiruvchi yetakchi sifatida namoyon bo‘ladi. Bunday rahbarlik uslubi pedagogik jamoada sog‘lom psixologik muhitni shakllantiradi, o‘zaro hurmat va hamkorlikni kuchaytiradi. Natijada ta’lim muassasasida ijobiy iqlim yuzaga keladi va bu holat bevosita bolalar tarbiyasi va rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimining ahamiyati uning ijtimoiy sheriklikni rivojlantirish imkoniyatlari bilan ham bog‘liq. Kuzatuv kengashi orqali ota-onalar, mahalla va jamoatchilik vakillari ta’lim muassasasi faoliyatida ishtirok etadi. Bu holat ta’lim muassasasiga nisbatan jamoatchilik nazoratini kuchaytiradi, ochiqlik va shaffoflikni ta’minlaydi hamda ota-onalar bilan hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqadi. Shu orqali maktabgacha ta’lim tashkiloti jamiyat bilan uzviy bog‘liq holda faoliyat yuritadi.
Kollegial boshqaruv tizimi rahbar faoliyatida mas’uliyatni taqsimlash imkonini yaratadi. Rahbar barcha masalalarni yakka o‘zi hal etishga majbur bo‘lmaydi, balki muhim masalalarni jamoa bilan muhokama qilib, qaror qabul qiladi. Bu rahbarning ish yuklamasini yengillashtiradi, stress darajasini kamaytiradi va strategik masalalarga ko‘proq e’tibor qaratish imkonini beradi. Shu bilan birga, pedagoglar va xodimlar ham qabul qilingan qarorlar ijrosida o‘zini mas’ul deb his qiladi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimi pedagoglarning kasbiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlovchi muhitni shakllantiradi. Pedagogik kengashlarda ilg‘or tajribalar muhokama qilinadi, muammolar tahlil etiladi, yangi pedagogik texnologiyalar va metodlar taklif etiladi. Bu jarayon pedagoglarning kasbiy kompetensiyalarini oshirishga, o‘z ustida ishlashga va innovatsion yondashuvlarni amaliyotga joriy etishga undaydi. Ayniqsa, yosh pedagoglar uchun bunday muhokamalar tajriba almashishning muhim maktabi bo‘lib xizmat qiladi.
Kollegial boshqaruv tizimining boshqaruvdagi o‘rni shundaki, u strategik va operativ boshqaruvni uyg‘unlashtiradi. Strategik masalalar keng jamoa ishtirokida muhokama qilinib, ta’lim muassasasining uzoq muddatli rivojlanish yo‘nalishlari belgilanadi. Operativ masalalar esa kundalik faoliyatni samarali tashkil etish va tezkor qarorlar qabul qilishga xizmat qiladi. Ushbu uyg‘unlik maktabgacha ta’lim tashkilotining barqaror va izchil rivojlanishini ta’minlaydi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimining samarali faoliyat yuritishi, avvalo, uning normativ-huquqiy asoslari bilan chambarchas bog‘liq. Mazkur tizim tasodifiy yoki faqat ichki ehtiyojdan kelib chiqib shakllanmaydi, balki davlat ta’lim siyosati, ta’lim sohasiga oid qonunlar va hukumat qarorlari asosida huquqiy jihatdan mustahkamlangan. Aynan shu huquqiy asoslar kollegial boshqaruv organlarining vakolatlari, mas’uliyati va faoliyat doirasini aniq belgilab beradi hamda ularning boshqaruv tizimidagi o‘rnini mustahkamlaydi.
O‘zbekiston Respublikasining “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonuni maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruvning demokratik va jamoatchilikka ochiq shakllarini rivojlantirishni muhim vazifa sifatida belgilaydi. Ushbu qonunda ta’lim tashkilotlari faoliyatida pedagoglar, ota-onalar va jamoatchilik vakillarining ishtirokini ta’minlash zarurligi qayd etilgan bo‘lib, bu holat bevosita kollegial boshqaruv tizimining huquqiy asosini tashkil etadi. Qonun talablari asosida maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagogik kengash va kuzatuv kengashi kabi jamoaviy boshqaruv organlari tashkil etiladi va faoliyat yuritadi.
Pedagogik kengash maktabgacha ta’lim tashkilotining asosiy kollegial boshqaruv organlaridan biri bo‘lib, u ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil etish, uning sifati va samaradorligini oshirish bilan bog‘liq masalalarni muhokama qilish vakolatiga ega. Pedagogik kengash tarkibiga rahbar, tarbiyachilar, mutaxassislar va boshqa pedagogik xodimlar kiradi. Ushbu kengash pedagogik faoliyatni muvofiqlashtiruvchi, metodik ishlarni yo‘naltiruvchi va ta’lim jarayonini takomillashtirishga xizmat qiluvchi muhim institut sifatida faoliyat yuritadi.
Pedagogik kengashning kollegial boshqaruv tizimidagi o‘rni shundaki, u pedagoglarning kasbiy tajribasini umumlashtirish, muammolarni birgalikda tahlil qilish va ilg‘or pedagogik g‘oyalarni amaliyotga joriy etish imkonini beradi. Pedagogik kengash yig‘ilishlarida o‘quv-tarbiyaviy jarayon natijalari tahlil qilinadi, kamchiliklar aniqlanadi va ularni bartaraf etish bo‘yicha aniq qarorlar qabul qilinadi. Bu qarorlar jamoaviy muhokama asosida qabul qilinganligi sababli ularning ijrosiga nisbatan mas’uliyat ham yuqori bo‘ladi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimining muhim tarkibiy qismi sifatida kuzatuv kengashi ham alohida ahamiyat kasb etadi. Kuzatuv kengashi ta’lim muassasasining ijtimoiy ochiqligini ta’minlovchi, jamoatchilik nazoratini amalga oshiruvchi va ota-onalar hamda mahalla vakillari ishtirokini ta’minlovchi organ hisoblanadi. Ushbu kengashning faoliyati maktabgacha ta’lim tashkilotida shaffoflikni oshirishga, moddiy-texnik bazani mustahkamlashga va ijtimoiy sheriklikni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Kuzatuv kengashining vakolatlari, odatda, ta’lim muassasasining moliyaviy-xo‘jalik faoliyati, rivojlanish dasturlarini ko‘rib chiqish, ota-onalar bilan hamkorlik masalalarini muhokama qilish va rahbar faoliyatiga tavsiyalar berish bilan bog‘liq bo‘ladi. Shu jihatdan kuzatuv kengashi kollegial boshqaruv tizimida jamoatchilik manfaatlarini ifodalovchi organ sifatida muhim o‘rin egallaydi. Uning faoliyati ta’lim muassasasi rahbariyati faoliyatining ochiqligini ta’minlaydi va jamoatchilik ishonchini mustahkamlaydi.
Kollegial boshqaruv tizimida pedagogik kengash va kuzatuv kengashi faoliyatining huquqiy jihatdan belgilanganligi ularning boshqaruv tizimidagi institutsional barqarorligini ta’minlaydi. Agar ushbu organlar faqat tashabbus asosida yoki formal ravishda faoliyat yuritsa, ularning ta’siri cheklangan bo‘lib qoladi. Normativ-huquqiy asoslarning mavjudligi esa kollegial boshqaruv organlariga aniq vakolatlar beradi, ularning qarorlari majburiy kuchga ega bo‘lishini ta’minlaydi va boshqaruv jarayonida ularning rolini mustahkamlaydi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimining boshqaruvdagi o‘rni shundaki, u rahbar faoliyatini institutsional qo‘llab-quvvatlaydi. Rahbar pedagogik kengash va kuzatuv kengashi bilan hamkorlikda faoliyat olib borganda, qarorlar yakka shaxs mas’uliyati sifatida emas, balki jamoaviy kelishuv natijasi sifatida qabul qilinadi. Bu holat rahbarning legitimligini oshiradi, uning qarorlari jamoa tomonidan qabul qilinishini osonlashtiradi va boshqaruv jarayonlarida qarama-qarshiliklarning oldini oladi.
Kollegial boshqaruv tizimi maktabgacha ta’lim tashkilotida boshqaruv madaniyatini shakllantiradi. Yig‘ilishlarni o‘tkazish tartibi, muhokama madaniyati, fikr bildirish qoidalari va qarorlarni rasmiylashtirish jarayoni pedagoglar va xodimlarda boshqaruvga nisbatan mas’uliyatli munosabatni rivojlantiradi. Bu jarayonlar jamoada intizomni kuchaytiradi, ish jarayonlarini tartibga soladi va tashkilot faoliyatining izchilligini ta’minlaydi.
Kollegial boshqaruv tizimining huquqiy va tashkiliy asoslari pedagogik jamoa faoliyatida barqarorlik va uzluksizlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Pedagogik kengash va kuzatuv kengashi faoliyati muntazam rejalashtirilgan holda olib borilganda, boshqaruv jarayonlari tizimli tus oladi. Bu esa ta’lim muassasasida strategik maqsadlarni izchil amalga oshirish imkonini beradi.
Shu bilan birga, kollegial boshqaruv tizimi maktabgacha ta’lim tashkilotlarida hisobdorlik va javobgarlik tamoyillarini kuchaytiradi. Har bir qaror qabul qilingach, uning ijrosi, mas’ul shaxslari va muddatlari aniq belgilanadi. Bu holat qarorlarning bajarilishini nazorat qilishni osonlashtiradi va ijro intizomini mustahkamlaydi. Natijada boshqaruv qarorlari qog‘ozda qolib ketmaydi, balki real amaliy natijalarga
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimining amaliy ahamiyati, eng avvalo, uning ta’lim-tarbiya jarayoniga bevosita va bilvosita ta’siri orqali namoyon bo‘ladi. Boshqaruvning ushbu shakli nafaqat tashkiliy qarorlar qabul qilish jarayonini takomillashtiradi, balki pedagogik jarayonning mazmuni, sifati va natijadorligiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Chunki maktabgacha ta’lim tizimida boshqaruv va pedagogik jarayonlar bir-biridan ajralmas holda mavjud bo‘lib, boshqaruvdagi har qanday o‘zgarish oxir-oqibat bolalar tarbiyasi va rivojlanishiga ta’sir etadi.
Kollegial boshqaruv tizimining amaliy ahamiyati shundaki, u pedagogik jamoani faol subyektga aylantiradi. Pedagoglar faqat topshiriqlarni bajaruvchi ijrochilar sifatida emas, balki ta’lim muassasasi rivojlanishida mas’ul va manfaatdor tomon sifatida ishtirok etadi. Pedagogik kengashlarda ta’lim jarayonidagi muammolar ochiq muhokama qilinishi, ilg‘or tajribalar bilan o‘rtoqlashilishi va muqobil yechimlar ishlab chiqilishi pedagoglarning kasbiy faolligini oshiradi. Bu holat pedagoglarda o‘z ishiga nisbatan mas’uliyat va daxldorlik hissini kuchaytiradi.
Kollegial boshqaruv tizimi maktabgacha ta’lim tashkilotida ta’lim sifatini oshirishning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Ta’lim sifati faqat metodik materiallar yoki dasturlar bilan belgilanmaydi, balki pedagoglarning hamkorligi, tajriba almashuvi va birgalikdagi tahlil jarayonlari orqali shakllanadi. Pedagogik kengashlarda ta’lim-tarbiya jarayonining natijalari muntazam tahlil qilinib borilganda, kamchiliklar o‘z vaqtida aniqlanadi va ularni bartaraf etish bo‘yicha samarali choralar ko‘riladi. Bu jarayon ta’lim sifatining izchil oshishiga xizmat qiladi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimi pedagogik jamoa barqarorligini ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Jamoada barqarorlik mavjud bo‘lmagan taqdirda, pedagoglar o‘rtasida ishonchsizlik, nizolar va befarqlik yuzaga kelishi mumkin. Kollegial muhokamalar esa jamoada o‘zaro tushunish va hurmat muhitini shakllantiradi. Pedagoglar o‘z fikrini erkin bildira oladigan, muammolarini jamoa bilan birgalikda hal qila oladigan muhitda ishlaganda, jamoaviy birdamlik kuchayadi va kadrlar almashinuvi kamayadi.
Kollegial boshqaruv tizimining amaliy ahamiyati rahbar faoliyati samaradorligi bilan ham chambarchas bog‘liq. Rahbar barcha masalalarni yakka o‘zi hal etishga urinib, haddan tashqari yuklama ostida qolganida, strategik fikrlash imkoniyati cheklanadi. Kollegial boshqaruv esa rahbarga muhim masalalarni jamoa bilan birgalikda muhokama qilish, mas’uliyatni bo‘lishish va qarorlar qabul qilishda ko‘proq muqobil variantlardan foydalanish imkonini beradi. Natijada rahbarning boshqaruv qarorlari puxta, asosli va jamoa tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan bo‘ladi.
Kollegial boshqaruv tizimi maktabgacha ta’lim tashkilotida ijtimoiy sheriklikni rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Kuzatuv kengashi faoliyati orqali ota-onalar va jamoatchilik vakillari ta’lim muassasasi hayotida faol ishtirok etadi. Bu holat ota-onalarning ta’lim jarayoniga bo‘lgan ishonchini oshiradi, ularning muassasa faoliyatiga daxldorlik hissini kuchaytiradi. Natijada maktabgacha ta’lim tashkiloti yopiq tizim emas, balki jamiyat bilan hamkorlikda faoliyat yurituvchi ochiq muassasa sifatida shakllanadi.
Kollegial boshqaruv tizimi qarorlar ijrosini ta’minlash nuqtayi nazaridan ham muhim ahamiyatga ega. Jamoa bilan muhokama qilinib qabul qilingan qarorlarning bajarilishi ustidan nazorat qilish osonlashadi, chunki qaror ijrochilari ushbu jarayonda bevosita ishtirok etgan bo‘ladi. Bu holat ijro intizomini mustahkamlaydi, mas’ul shaxslarning javobgarligini oshiradi va qarorlarning qog‘ozda qolib ketishining oldini oladi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimi boshqaruvning shaffofligini ta’minlaydi. Qarorlar qabul qilish jarayonida ochiqlik va muhokama mavjud bo‘lganda, jamoada turli mish-mishlar va noroziliklarning oldi olinadi. Pedagoglar va xodimlar qarorlarning sabab va maqsadini tushungan holda ularni qabul qiladi. Bu esa boshqaruv jarayonlariga bo‘lgan ishonchni kuchaytiradi.
Kollegial boshqaruv tizimi maktabgacha ta’lim tashkilotida innovatsion rivojlanish uchun qulay sharoit yaratadi. Innovatsiyalar, odatda, jamoaviy muhokama va fikrlar xilma-xilligi mavjud bo‘lgan muhitda tezroq shakllanadi. Pedagogik kengashlarda yangi metodlar, texnologiyalar va yondashuvlar muhokama qilinib, amaliyotga joriy etish imkoniyatlari baholanadi. Bu jarayon ta’lim muassasasining zamonaviy talablar asosida rivojlanishiga xizmat qiladi.
Kollegial boshqaruv tizimining istiqbollari, avvalo, uning samaradorligini oshirish bilan bog‘liq. Buning uchun kollegial organlar faoliyati formal yig‘ilishlar darajasida qolib ketmasligi, balki real boshqaruv mexanizmi sifatida ishlashi zarur. Yig‘ilishlar aniq reja asosida o‘tkazilishi, muhokamalar mazmunli bo‘lishi, qabul qilingan qarorlar esa aniq ijrochilar va muddatlar bilan belgilanishi lozim. Bu talablar bajarilgandagina kollegial boshqaruv tizimi o‘zining haqiqiy ahamiyatini namoyon etadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimini rivojlantirish istiqbollari raqamli boshqaruv texnologiyalari bilan ham bog‘liq. Yig‘ilish bayonnomalarini elektron shaklda yuritish, qarorlar ijrosini raqamli monitoring qilish va axborot almashinuvi jarayonlarini avtomatlashtirish kollegial boshqaruv samaradorligini oshiradi. Bu esa zamonaviy boshqaruv talablariga mos keladi va rahbar hamda pedagoglar vaqtini tejashga xizmat qiladi.
Kollegial boshqaruv tizimi, shuningdek, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kadrlar salohiyatini rivojlantirish uchun ham muhim platforma bo‘lib xizmat qiladi. Jamoaviy muhokamalar, tajriba almashish va birgalikda qaror qabul qilish jarayonlari pedagoglarda liderlik ko‘nikmalarini rivojlantiradi, ularni kelajakda rahbarlik lavozimlariga tayyorlaydi. Bu esa ta’lim muassasasida kadrlar uzluksizligini ta’minlashga yordam beradi.
2.Pedagogik kengash va kuzatuv kengashi faoliyatini tashkil etish hamda ularning yillik ish rejalarini ishlab chiqish jarayoni
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagogik jarayonning samaradorligi va boshqaruvning izchilligi ko‘p jihatdan pedagogik kengash va kuzatuv kengashi faoliyatining qanday tashkil etilganiga hamda ularning yillik ish rejalarining qanchalik puxta ishlab chiqilganiga bog‘liq. Ushbu kollegial boshqaruv organlari faoliyatini rejalashtirish tasodifiy yoki formal yondashuv asosida emas, balki strategik rejalashtirish, tizimlilik va uzluksizlik tamoyillariga tayangan holda amalga oshirilishi zarur. Chunki rejalashtirilmagan faoliyat boshqaruv jarayonida tartibsizlik, mas’uliyatsizlik va natijadorlikning pasayishiga olib keladi.
Pedagogik kengash va kuzatuv kengashi yillik ish rejalarini ishlab chiqish jarayoni maktabgacha ta’lim tashkilotining umumiy rivojlanish strategiyasi bilan uzviy bog‘liq bo‘lishi lozim. Yillik rejalar ta’lim muassasasining oldiga qo‘yilgan maqsadlar, vazifalar, mavjud resurslar va real imkoniyatlar asosida tuziladi. Shu sababli rejalashtirish jarayonida ta’lim muassasasining avvalgi faoliyati tahlil qilinishi, erishilgan natijalar va aniqlangan muammolar chuqur o‘rganilishi talab etiladi. Tahlilsiz tuzilgan reja faqat hujjat sifatida mavjud bo‘lib qoladi va amaliy ahamiyat kasb etmaydi.
Pedagogik kengash faoliyatini rejalashtirish jarayonida ta’lim-tarbiya jarayonining sifati markaziy o‘rinni egallaydi. Pedagogik kengashning yillik ish rejasida ta’lim dasturlarining bajarilishi, tarbiyaviy ishlar samaradorligi, bolalarning rivojlanish darajasi, pedagoglarning kasbiy mahorati va metodik ta’minot masalalari aks ettirilishi lozim. Ushbu masalalar reja asosida tizimli muhokama qilinib borilganda, pedagogik jarayonni takomillashtirish imkoniyatlari kengayadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagogik kengash yillik ish rejasini ishlab chiqishda jamoaviylik tamoyili muhim ahamiyatga ega. Rejani faqat rahbar yoki alohida mas’ul shaxs tomonidan tayyorlash pedagoglarning faolligini pasaytirishi mumkin. Aksincha, pedagogik kengash a’zolarini rejalashtirish jarayoniga jalb etish ularning mas’uliyatini oshiradi, rejada belgilangan vazifalarning bajarilishiga bo‘lgan qiziqishini kuchaytiradi. Jamoaviy rejalashtirish pedagogik kengash faoliyatini real va hayotiy qiladi.
Kuzatuv kengashi yillik ish rejasini shakllantirish jarayoni ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ushbu kengash faoliyati, asosan, maktabgacha ta’lim tashkilotining ijtimoiy ochiqligini ta’minlash, moddiy-texnik bazani mustahkamlash, ota-onalar va jamoatchilik bilan hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan bo‘ladi. Shu sababli kuzatuv kengashi yillik ish rejasida ijtimoiy sheriklik, homiylik, jamoatchilik nazorati va muassasa rivojiga qaratilgan tashabbuslar o‘z aksini topishi zarur.
Pedagogik kengash va kuzatuv kengashi yillik ish rejalarini ishlab chiqishda normativ-huquqiy hujjatlarga tayanganlik muhim shart hisoblanadi. Rejalarda davlat ta’lim siyosati, amaldagi qonunlar, hukumat qarorlari va maktabgacha ta’lim sohasiga oid me’yoriy hujjatlarda belgilangan talablar inobatga olinishi kerak. Bu holat rejalarning huquqiy asoslanganligini ta’minlaydi va ularning bajarilishi jarayonida huquqiy muammolar yuzaga kelishining oldini oladi.
Rejalashtirish jarayonida aniq maqsad va vazifalarni belgilash muhim ahamiyatga ega. Har bir kengash yig‘ilishi, muhokama qilinadigan masala va qabul qilinadigan qaror aniq maqsadga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim. Agar rejalarda umumiy va noaniq iboralar ustun bo‘lsa, ularning amaliy ahamiyati pasayadi. Shu sababli pedagogik va kuzatuv kengashlari yillik ish rejalarida har bir tadbirning mazmuni, bajarish muddati va mas’ul shaxslari aniq ko‘rsatilishi zarur.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagogik kengash va kuzatuv kengashi faoliyatini rejalashtirishda uzviylik va muvofiqlik tamoyillari ham muhim o‘rin tutadi. Ushbu kengashlar faoliyati bir-biridan ajralgan holda emas, balki o‘zaro muvofiqlashtirilgan tarzda olib borilishi kerak. Masalan, pedagogik kengashda muhokama qilingan ta’lim jarayoniga oid masalalar kuzatuv kengashi tomonidan moddiy-texnik yoki tashkiliy jihatdan qo‘llab-quvvatlanishi mumkin. Bunday hamkorlik rejalashtirish jarayonining samaradorligini oshiradi.
Pedagogik kengash va kuzatuv kengashi yillik ish rejalarini ishlab chiqishda monitoring va tahlil mexanizmlarini ham nazarda tutish zarur. Rejada belgilangan vazifalarning bajarilishi muntazam ravishda kuzatib borilishi, natijalar tahlil qilinishi va zarur hollarda rejaga tuzatishlar kiritilishi lozim. Bu jarayon rejalashtirishni statik hujjat emas, balki dinamik boshqaruv vositasiga aylantiradi.
Pedagogik kengash faoliyatini rejalashtirishda pedagoglarning kasbiy rivojlanishi alohida yo‘nalish sifatida ko‘zda tutilishi kerak. Malaka oshirish, metodik seminarlar, ochiq mashg‘ulotlar va tajriba almashish tadbirlari rejalarda tizimli aks ettirilganda, pedagoglarning kasbiy salohiyati oshadi. Bu esa bevosita ta’lim sifatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Xuddi shuningdek, kuzatuv kengashi yillik ish rejasida ota-onalar bilan ishlash, jamoatchilik bilan hamkorlik va muassasa rivojiga qaratilgan tashabbuslar muhim o‘rin egallashi lozim. Ota-onalar va jamoatchilik vakillarining rejalashtirilgan faoliyatga jalb etilishi ta’lim muassasasiga bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi va ijtimoiy sheriklikni rivojlantiradi.
Shu tariqa, pedagogik kengash va kuzatuv kengashi faoliyatini tashkil etish hamda ularning yillik ish rejalarini ishlab chiqish jarayoni maktabgacha ta’lim tashkilotida boshqaruvning tizimli va samarali bo‘lishini ta’minlaydi. Rejalashtirish jarayoni puxta, huquqiy asoslangan va jamoaviy yondashuvga tayangan holda amalga oshirilgandagina, kollegial boshqaruv organlari o‘zining haqiqiy vazifasini bajaradi va ta’lim muassasasi rivojiga xizmat qiladi.
Pedagogik kengash va kuzatuv kengashining yillik ish rejalarini amaliy shakllantirish jarayoni maktabgacha ta’lim tashkilotida boshqaruvni tizimli va maqsadga yo‘naltirilgan holda olib borishning muhim sharti hisoblanadi. Yillik reja faqatgina rasmiy hujjat sifatida emas, balki tashkilot faoliyatini boshqaruvchi asosiy strategik va operativ hujjat sifatida qaralishi lozim. Shu sababli rejalashtirish jarayoni bosqichma-bosqich, izchil va ilmiy yondashuv asosida amalga oshirilishi zarur.
Yillik ish rejalarini shakllantirishning birinchi bosqichi tahliliy bosqich hisoblanadi. Ushbu bosqichda pedagogik kengash va kuzatuv kengashi faoliyatining o‘tgan yilgi natijalari chuqur o‘rganiladi. Pedagogik jarayonning kuchli va zaif tomonlari, ta’lim-tarbiya jarayonida erishilgan yutuqlar, aniqlangan muammolar va kamchiliklar tahlil qilinadi. Ayniqsa, bolalarning rivojlanish ko‘rsatkichlari, pedagoglarning kasbiy faoliyati natijalari, ota-onalar bilan hamkorlik darajasi va moddiy-texnik bazaning holati batafsil o‘rganilishi lozim. Ushbu tahlil keyingi rejalashtirish jarayonining poydevorini tashkil etadi.
Tahliliy bosqichdan so‘ng maqsad va vazifalarni belgilash bosqichi amalga oshiriladi. Bu bosqichda pedagogik kengash va kuzatuv kengashining kelgusi yil davomida amalga oshirishi lozim bo‘lgan ustuvor yo‘nalishlar aniqlanadi. Maqsadlar aniq, o‘lchab bo‘ladigan va real bo‘lishi kerak. Agar maqsadlar umumiy va noaniq ifodalansa, ularning bajarilishini baholash qiyinlashadi. Shu sababli yillik ish rejasida har bir maqsad aniq vazifalar orqali ochib berilishi zarur.
Pedagogik kengash yillik ish rejasining tuzilmasida ta’lim-tarbiya jarayonini takomillashtirish, metodik ishlar, pedagoglarning kasbiy rivojlanishi, bolalar bilan ishlash, ota-onalar bilan hamkorlik kabi asosiy yo‘nalishlar o‘z aksini topishi lozim. Har bir yo‘nalish bo‘yicha rejalashtirilgan tadbirlar aniq mazmunga ega bo‘lishi, ularning bajarish muddati va mas’ul shaxslari ko‘rsatilishi zarur. Bu holat rejaning amaliy ahamiyatini oshiradi va ijro intizomini ta’minlaydi.
Kuzatuv kengashi yillik ish rejasining tuzilmasi esa, asosan, ijtimoiy sheriklik, jamoatchilik nazorati, moddiy-texnik bazani rivojlantirish, homiylik va qo‘shimcha resurslarni jalb etish yo‘nalishlarini qamrab oladi. Ushbu rejalarda ota-onalar va jamoatchilik vakillarining ishtirokini ta’minlashga qaratilgan tadbirlar alohida o‘rin egallashi lozim. Chunki kuzatuv kengashining asosiy vazifalaridan biri maktabgacha ta’lim tashkilotining jamiyat bilan ochiq va samarali hamkorligini yo‘lga qo‘yishdan iborat.
Yillik ish rejalarini shakllantirish jarayonida tizimlilik va uzviylik tamoyillari muhim ahamiyat kasb etadi. Pedagogik kengash va kuzatuv kengashi rejalaridagi tadbirlar bir-birini to‘ldiruvchi va qo‘llab-quvvatlovchi bo‘lishi kerak. Masalan, pedagogik kengashda ta’lim jarayonini takomillashtirish bo‘yicha qabul qilingan qarorlar kuzatuv kengashi tomonidan moddiy yoki tashkiliy jihatdan qo‘llab-quvvatlanishi mumkin. Bunday muvofiqlik boshqaruv jarayonining samaradorligini oshiradi.
Rejalashtirish jarayonining muhim bosqichlaridan biri yillik ish rejalarini muhokama qilish va kelishish hisoblanadi. Tayyorlangan reja loyihalari pedagogik kengash va kuzatuv kengashi yig‘ilishlarida muhokama qilinishi, zarur hollarda tuzatish va qo‘shimchalar kiritilishi lozim. Muhokama jarayonida pedagoglar va jamoatchilik vakillarining fikrlarini inobatga olish rejalarning hayotiy va real bo‘lishini ta’minlaydi. Bu jarayon rejalashtirishning jamoaviy xarakterini yanada kuchaytiradi.
Yillik ish rejalarini tasdiqlash bosqichi rejalashtirish jarayonining muhim yakuniy bosqichi hisoblanadi. Rejalar tegishli tartibda rasmiylashtirilgach, maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbari tomonidan tasdiqlanadi. Tasdiqlangan reja barcha xodimlar uchun majburiy hujjat sifatida kuchga kiradi. Shu sababli rejalarning rasmiy tasdiqlanishi ularning ijrosini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Rejalarning tasdiqlanishi bilan bir qatorda ularni ijroga yo‘naltirish mexanizmlarini ham aniq belgilash zarur. Har bir rejalashtirilgan tadbir bo‘yicha mas’ul shaxslar, bajarish muddati va kutilayotgan natijalar ko‘rsatilishi lozim. Bu holat rejalarning bajarilishini nazorat qilishni osonlashtiradi va ijro intizomini mustahkamlaydi. Rejani ijroga yo‘naltirish jarayonida rahbar tomonidan tushuntirish ishlari olib borilishi, xodimlarga rejaning mazmuni va ahamiyati yetkazilishi muhimdir.
Yillik ish rejalarini amalga oshirish jarayonida monitoring va tahlil alohida ahamiyatga ega. Rejalarda belgilangan vazifalarning bajarilishi muntazam ravishda kuzatib borilishi, oraliq natijalar tahlil qilinishi va zarur hollarda rejalarga tuzatishlar kiritilishi lozim. Monitoring rejalarning bajarilishini nazorat qilish bilan birga, ularning samaradorligini baholash imkonini ham beradi. Bu jarayon rejalashtirishni dinamik boshqaruv vositasiga aylantiradi.
Pedagogik kengash va kuzatuv kengashi yillik ish rejalarini amalga oshirishda hisobot berish mexanizmlari ham muhim o‘rin tutadi. Har bir muhim tadbir yoki qaror ijrosi yuzasidan tegishli hisobotlar tayyorlanib, kengash yig‘ilishlarida ko‘rib chiqilishi zarur. Hisobotlar asosida erishilgan natijalar baholanadi, aniqlangan kamchiliklar muhokama qilinadi va keyingi faoliyat uchun xulosalar chiqariladi. Bu holat boshqaruv jarayonining shaffofligini oshiradi.
Shu tariqa, pedagogik kengash va kuzatuv kengashi faoliyatini tashkil etish hamda ularning yillik ish rejalarini ishlab chiqish jarayoni murakkab, ammo muhim boshqaruv jarayoni hisoblanadi. Rejalashtirish jarayoni puxta tahlil, aniq maqsadlar, jamoaviy muhokama va samarali ijro mexanizmlariga tayangan holda olib borilgandagina, kollegial boshqaruv organlari maktabgacha ta’lim tashkiloti rivojiga real hissa qo‘sha oladi.
Pedagogik kengash va kuzatuv kengashi yillik ish rejalarining amalda qanday bajarilayotgani, ularning qanchalik samarali ekanini aniqlash va kelgusida rejalashtirish sifatini oshirish uchun ijro samaradorligini baholash muhim ahamiyat kasb etadi. Reja faqat ishlab chiqilib, tasdiqlanib qolmasdan, uning bajarilishi muntazam nazorat qilinib, natijalari chuqur tahlil etilgandagina u boshqaruvning real vositasiga aylanadi. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotlarida rejalarning ijrosini baholash tizimli va uzluksiz jarayon sifatida qaralishi lozim.
Ijro samaradorligini baholash jarayoni, avvalo, aniq mezonlarga tayangan holda amalga oshirilishi zarur. Agar baholash subyektiv yondashuvga asoslangan bo‘lsa, rejalarning haqiqiy natijasi to‘liq aks etmaydi. Shu bois pedagogik kengash va kuzatuv kengashi yillik ish rejalarida har bir vazifa bo‘yicha kutilayotgan natijalar, bajarilish muddati va mas’ul shaxslar oldindan belgilanishi kerak. Ana shu ko‘rsatkichlar ijro samaradorligini baholashda asosiy mezon sifatida xizmat qiladi.
Pedagogik kengash faoliyatini baholashda ta’lim-tarbiya jarayonidagi o‘zgarishlar muhim ko‘rsatkich hisoblanadi. Bolalarning rivojlanish darajasidagi ijobiy siljishlar, tarbiyaviy ishlar sifatining oshishi, metodik ishlarning faollashuvi va pedagoglarning kasbiy mahoratining rivojlanishi pedagogik kengash faoliyatining samaradorligini ko‘rsatadi. Agar yillik ish rejasida belgilangan pedagogik vazifalar amalda o‘z aksini topmasa, rejalashtirish va ijro jarayonida kamchiliklar mavjudligini anglatadi.
Kuzatuv kengashi faoliyati samaradorligini baholashda esa ijtimoiy ochiqlik, ota-onalar bilan hamkorlik, moddiy-texnik bazaning rivojlanishi va jamoatchilik ishtiroki kabi omillar asosiy mezon bo‘lib xizmat qiladi. Agar kuzatuv kengashi rejalari asosida ota-onalar bilan samarali hamkorlik yo‘lga qo‘yilgan, homiylik mablag‘lari jalb etilgan va muassasaning moddiy sharoitlari yaxshilangan bo‘lsa, kengash faoliyati samarali deb baholanadi. Aks holda, rejalarning faqat qog‘ozda qolib ketganini ko‘rish mumkin.
Rejalarning ijrosini baholash jarayonida monitoring muhim o‘rin tutadi. Monitoring rejalarda belgilangan vazifalarning bajarilishini doimiy ravishda kuzatib borish, oraliq natijalarni aniqlash va zarur hollarda tezkor choralar ko‘rish imkonini beradi. Monitoring jarayoni tizimli yo‘lga qo‘yilganda, rejalarning bajarilishi jarayonida yuzaga keladigan muammolar o‘z vaqtida aniqlanadi va ularni bartaraf etish imkoniyati paydo bo‘ladi.
Pedagogik kengash va kuzatuv kengashi yillik ish rejalarining ijrosida uchraydigan asosiy muammolar bir necha guruhlarga bo‘linadi. Birinchi guruh muammolar rejalarning sifatiga bog‘liq bo‘lib, ular rejalarning umumiy, noaniq va real imkoniyatlardan kelib chiqmagan holda tuzilishi bilan izohlanadi. Bunday rejalar ijro jarayonida qiyinchiliklar tug‘diradi va kutilgan natijani bermaydi. Ikkinchi guruh muammolar ijro intizomining pastligi bilan bog‘liq bo‘lib, mas’ul shaxslarning vazifalarni o‘z vaqtida va sifatli bajarmasligi natijasida yuzaga keladi.
Uchinchi guruh muammolar tashkiliy va resurs yetishmovchiligi bilan bog‘liq bo‘ladi. Ba’zi hollarda rejalarda belgilangan tadbirlarni amalga oshirish uchun yetarli moddiy, moliyaviy yoki kadrlar resurslari mavjud bo‘lmaydi. Bu holat rejalashtirish jarayonida real imkoniyatlarning yetarli darajada hisobga olinmaganidan dalolat beradi. Shu sababli rejalashtirish jarayonida resurslar tahlili muhim ahamiyatga ega.
Pedagogik kengash va kuzatuv kengashi faoliyatida uchraydigan xatoliklardan yana biri — formal yondashuvdir. Ayrim hollarda kengash yig‘ilishlari faqat hisobot topshirish yoki hujjatlarni rasmiylashtirish maqsadida o‘tkaziladi. Bunday yondashuv kollegial boshqaruv organlarining haqiqiy vazifasini so‘ndiradi va ularni real boshqaruv mexanizmidan formal tuzilmalarga aylantiradi. Formal yondashuvni bartaraf etish uchun kengash faoliyati mazmunli va natijaga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim.
Rejalarning ijrosini baholash jarayonida hisobot berish tizimi muhim ahamiyatga ega. Hisobotlar faqat bajarilgan ishlar ro‘yxatini keltirish bilan cheklanmasdan, erishilgan natijalar, aniqlangan muammolar va kelgusidagi takliflarni o‘z ichiga olishi zarur. Hisobotlar asosida pedagogik kengash va kuzatuv kengashi faoliyati tahlil qilinib, keyingi rejalashtirish jarayonida ushbu tahlillar inobatga olinishi kerak. Bu jarayon boshqaruvning uzluksiz takomillashuvini ta’minlaydi.
Rejalashtirish va ijro jarayonini takomillashtirish yo‘llari orasida, avvalo, rejalarning sifatini oshirish muhim o‘rin tutadi. Rejalar real, aniq va o‘lchab bo‘ladigan maqsadlarga asoslangan holda tuzilgandagina ularning ijrosi samarali bo‘ladi. Shuningdek, rejalashtirish jarayonida pedagoglar va jamoatchilik vakillarini faol jalb etish rejalarning hayotiyligini oshiradi.
Rejalarning ijrosini ta’minlashda rahbarning shaxsiy mas’uliyati va nazorati alohida ahamiyatga ega. Rahbar rejalarning bajarilishi jarayonida bevosita ishtirok etib, mas’ul shaxslardan hisobot talab qilishi, zarur hollarda maslahat va yordam ko‘rsatishi lozim. Bu holat ijro intizomini mustahkamlaydi va rejalarning samarali bajarilishiga xizmat qiladi.
Pedagogik kengash va kuzatuv kengashi faoliyatini takomillashtirishda raqamli boshqaruv elementlarini joriy etish ham muhim yo‘nalish hisoblanadi. Rejalar va hisobotlarni elektron shaklda yuritish, qarorlar ijrosini raqamli monitoring qilish va axborot almashinuvi jarayonlarini avtomatlashtirish boshqaruv jarayonini yanada samarali qiladi. Bu esa zamonaviy boshqaruv talablariga mos keladi.
3.Kollegial boshqaruv organlari faoliyatini samarali yo‘lga qo‘yish, qabul qilingan kengash qarorlari va ularning ijrosini ta’minlash
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv organlari faoliyatini samarali yo‘lga qo‘yish masalasi bugungi kunda ta’lim sifatini oshirish, boshqaruv qarorlarining hayotiyligini ta’minlash va ijro intizomini mustahkamlash nuqtayi nazaridan alohida dolzarblik kasb etmoqda. Pedagogik kengash va kuzatuv kengashi kabi kollegial organlar mavjud bo‘lishining o‘zi yetarli emas, ularning faoliyati mazmunan boy, maqsadga yo‘naltirilgan va amaliy natijalarga xizmat qiladigan tarzda tashkil etilishi zarur. Aks holda, ushbu kengashlar formal yig‘ilishlar darajasida qolib ketadi va boshqaruv tizimiga real ta’sir ko‘rsata olmaydi.
Kollegial boshqaruv organlari faoliyatini samarali tashkil etish deganda, avvalo, ularning vazifalari, vakolatlari va javobgarligi aniq belgilangan, faoliyati rejalashtirilgan, qaror qabul qilish jarayonlari tartibga solingan va ijro mexanizmlari puxta ishlab chiqilgan boshqaruv tizimi tushuniladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bunday tizimni shakllantirish rahbarning boshqaruv madaniyati, pedagogik jamoaning faolligi va jamoatchilik bilan hamkorlik darajasi bilan bevosita bog‘liqdir.
Kollegial boshqaruv organlari faoliyatining samaradorligi, eng avvalo, yig‘ilishlarni tashkil etish sifati bilan belgilanadi. Yig‘ilishlar tasodifiy, oldindan rejasiz yoki faqat hisobot berish maqsadida o‘tkazilganda, ularning boshqaruvdagi ahamiyati keskin pasayadi. Shu sababli pedagogik kengash va kuzatuv kengashi yig‘ilishlari aniq reja asosida, muhokama qilinadigan masalalar oldindan belgilangan holda o‘tkazilishi zarur. Kun tartibiga kiritilgan masalalar dolzarb, muassasa rivoji uchun muhim va real yechim talab qiladigan bo‘lishi lozim.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv organlari faoliyatini samarali yo‘lga qo‘yishda muammoli masalalarni aniqlash va tahlil qilish muhim ahamiyatga ega. Kengash yig‘ilishlarida muassasa faoliyatidagi real muammolar ochiq muhokama qilinishi, ularning sabablari tahlil etilishi va aniq yechimlar ishlab chiqilishi kerak. Agar muammolar yuzaki ko‘rib chiqilsa yoki chetlab o‘tilsa, qarorlar ham formal xarakterga ega bo‘lib qoladi. Shu bois muhokama jarayonida tanqidiy fikrlash va asosli tahlilga alohida e’tibor qaratilishi zarur.
Qaror qabul qilish jarayoni kollegial boshqaruv organlari faoliyatining markaziy bo‘g‘ini hisoblanadi. Qarorlar jamoaviy muhokama asosida, dalillar va tahlillarga tayangan holda qabul qilinishi kerak. Qaror matni aniq, tushunarli va bajarilishi mumkin bo‘lgan talablarni o‘z ichiga olishi zarur. Noaniq, umumiy va mavhum qarorlar ijro jarayonida qiyinchiliklar tug‘diradi va natijadorlikni pasaytiradi. Shu sababli qarorlarni rasmiylashtirish jarayonida aniqlik va lo‘ndalik muhim ahamiyat kasb etadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida qabul qilingan kengash qarorlarining samaradorligi, avvalo, ijro mexanizmlarining mavjudligi bilan belgilanadi. Qaror qabul qilingach, uning ijrosini ta’minlash bo‘yicha aniq choralar belgilanmasa, u qog‘ozda qolib ketishi mumkin. Shu sababli har bir qarorda mas’ul shaxslar, bajarish muddati va kutilayotgan natijalar aniq ko‘rsatilishi zarur. Bu holat ijro intizomini mustahkamlaydi va qarorlarning bajarilishini nazorat qilishni osonlashtiradi.
Kollegial boshqaruv organlari faoliyatini samarali yo‘lga qo‘yishda rahbarning roli alohida ahamiyatga ega. Rahbar kengashlar faoliyatini faqat tashkiliy jihatdan emas, balki mazmunan ham yo‘naltirishi lozim. Rahbar muhokama jarayonida pedagoglar va jamoatchilik vakillarining fikrini tinglab, ularni umumiy maqsad sari yo‘naltira olishi kerak. Shu bilan birga, rahbar qarorlar ijrosini qat’iy nazorat qilishi, mas’ul shaxslardan hisobot talab qilishi va zarur hollarda qo‘llab-quvvatlovchi choralar ko‘rishi zarur.
Kollegial boshqaruv organlari faoliyatining samaradorligi pedagogik jamoaning faolligi bilan ham chambarchas bog‘liq. Agar pedagoglar kengash yig‘ilishlarida passiv ishtirok etsa, fikr bildirmasa yoki qarorlar ijrosiga befarq bo‘lsa, kollegial boshqaruvning mohiyati yo‘qoladi. Shu sababli pedagoglarni kengash faoliyatiga faol jalb etish, ularning tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash va ijodiy g‘oyalarini rag‘batlantirish muhim hisoblanadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv organlari faoliyatini samarali yo‘lga qo‘yish ijro intizomini mustahkamlash bilan bevosita bog‘liq. Ijro intizomi deganda qabul qilingan qarorlarning belgilangan muddatda va sifatli bajarilishi tushuniladi. Agar ijro intizomi sust bo‘lsa, eng puxta ishlab chiqilgan qarorlar ham kutilgan natijani bermaydi. Shu sababli qarorlar ijrosini ta’minlash boshqaruv faoliyatining ustuvor vazifalaridan biri sifatida qaralishi lozim.
Qarorlar ijrosini ta’minlash jarayonida nazorat va monitoring muhim ahamiyatga ega. Nazorat faqat tekshirish yoki kamchiliklarni aniqlash bilan cheklanmasdan, ijro jarayoniga yordam berish, muammolarni o‘z vaqtida aniqlash va ularni bartaraf etishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Monitoring jarayonida qarorlarning bajarilish holati muntazam tahlil qilinib borilganda, ijro samaradorligi oshadi va xatoliklarning oldi olinadi.
Kollegial boshqaruv organlari faoliyatini samarali yo‘lga qo‘yish maktabgacha ta’lim tashkilotida boshqaruv madaniyatini rivojlantiradi. Yig‘ilishlarni o‘tkazish tartibi, muhokama madaniyati, qarorlarni rasmiylashtirish va ijrosini nazorat qilish jarayonlari jamoada mas’uliyatli va intizomli munosabatni shakllantiradi. Bu holat tashkilot faoliyatining umumiy samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu tariqa, kollegial boshqaruv organlari faoliyatini samarali yo‘lga qo‘yish va qabul qilingan kengash qarorlarining ijrosini ta’minlash maktabgacha ta’lim tashkilotida boshqaruvning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu jarayon puxta rejalashtirilgan, aniq ijro mexanizmlariga ega va muntazam nazorat ostida bo‘lgandagina, kollegial boshqaruv organlari o‘zining haqiqiy vazifasini bajaradi va ta’lim muassasasi rivojiga real hissa qo‘shadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv organlari tomonidan qabul qilingan qarorlarning amalda bajarilishi, ularning real natija berishi va ta’lim muassasasi rivojiga xizmat qilishi, avvalo, nazorat va hisobdorlik tizimining qanday yo‘lga qo‘yilganiga bog‘liq. Qaror qabul qilish jarayoni qanchalik puxta bo‘lmasin, agar uning ijrosi ustidan muntazam va tizimli nazorat o‘rnatilmasa, kutilgan natijalarga erishish qiyinlashadi. Shu sababli qarorlar ijrosini nazorat qilish kollegial boshqaruv organlari faoliyatining ajralmas qismi sifatida qaralishi lozim.
Nazorat qilish mexanizmlari qarorlar ijrosini ta’minlashda muhim vosita hisoblanadi. Nazorat faqat tekshiruv yoki kamchiliklarni aniqlash bilan cheklanib qolmasligi kerak. U qarorlar ijrosiga yo‘naltiruvchi, maslahat beruvchi va yordam ko‘rsatuvchi jarayon bo‘lishi lozim. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida nazorat jarayoni tizimli tashkil etilganda, ijrochilar o‘z vazifalarini mas’uliyat bilan bajarishga intiladi va qarorlarning samaradorligi oshadi.
Kollegial boshqaruv organlari qarorlarining ijrosini nazorat qilishda rahbarning shaxsiy mas’uliyati alohida ahamiyatga ega. Rahbar nazorat jarayonini bevosita boshqarishi, mas’ul shaxslar bilan muntazam aloqa o‘rnatishi va qarorlar ijrosi yuzasidan aniq talablar qo‘yishi lozim. Rahbar tomonidan nazoratning sustligi ijro intizomining pasayishiga va qarorlarning qog‘ozda qolib ketishiga olib kelishi mumkin. Shu bois rahbar nazoratni boshqaruvning muhim vositasi sifatida qabul qilishi zarur.
Qarorlar ijrosini nazorat qilishda hisobot berish tizimi muhim o‘rin tutadi. Har bir qaror bo‘yicha ijrochilar tomonidan belgilangan muddatlarda hisobotlar taqdim etilishi, ushbu hisobotlar kengash yig‘ilishlarida muhokama qilinishi lozim. Hisobotlar faqat bajarilgan ishlarni sanab o‘tish bilan cheklanmasdan, erishilgan natijalar, duch kelgan muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflarni ham o‘z ichiga olishi kerak. Bu holat qarorlar ijrosini tahlil qilish imkonini beradi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida qarorlar ijrosini nazorat qilish jarayonida javobgarlik va hisobdorlik tamoyillari muhim ahamiyat kasb etadi. Qarorlar ijrosi uchun mas’ul shaxslar aniq belgilangan bo‘lishi va ular o‘z faoliyati uchun javobgar ekanini his qilishi zarur. Javobgarlik aniq belgilanmagan taqdirda, qarorlar ijrosi sustlashadi va mas’uliyat tarqoqlashadi. Shu sababli har bir qarorda mas’ul ijrochilar va ularning javobgarlik doirasi aniq ko‘rsatilishi lozim.
Kollegial boshqaruv organlari faoliyatida javobgarlik bilan bir qatorda rag‘batlantirish mexanizmlarini ham qo‘llash muhimdir. Qarorlarni o‘z vaqtida va sifatli bajargan ijrochilarni rag‘batlantirish, ularning mehnatini e’tirof etish ijro intizomini mustahkamlaydi. Rag‘batlantirish nafaqat moddiy shaklda, balki ma’naviy rag‘bat shaklida ham amalga oshirilishi mumkin. Bu holat pedagoglar va xodimlarda ijobiy motivatsiyani shakllantiradi.
Qarorlar ijrosini ta’minlash jarayonida uchraydigan asosiy muammolar bir necha omillar bilan bog‘liq. Eng ko‘p uchraydigan muammolardan biri qarorlarning noaniq va umumiy shaklda qabul qilinishidir. Agar qarorlar aniq vazifalar, muddatlar va ijrochilar bilan belgilanmagan bo‘lsa, ularning ijrosi murakkablashadi. Shu sababli qarorlarni rasmiylashtirish jarayonida aniqlik va lo‘ndalik muhim ahamiyatga ega.
Yana bir muhim muammo resurslar yetishmovchiligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ba’zi qarorlarni amalga oshirish uchun zarur moddiy, moliyaviy yoki kadrlar resurslari yetarli bo‘lmasligi ijro jarayonida qiyinchiliklar tug‘diradi. Bunday holatlarning oldini olish uchun qaror qabul qilish jarayonida mavjud resurslar tahlil qilinishi va qarorlar real imkoniyatlardan kelib chiqqan holda qabul qilinishi lozim.
Qarorlar ijrosida uchraydigan muammolardan yana biri ijro intizomining sustligi hisoblanadi. Mas’ul shaxslar tomonidan vazifalarning o‘z vaqtida bajarilmasligi, hisobotlarning kechiktirilishi yoki sifatsiz tayyorlanishi qarorlar ijrosining samaradorligini pasaytiradi. Ijro intizomini mustahkamlash uchun nazorat va hisobdorlik tizimi bilan bir qatorda rahbarning talabchanligi va qat’iyati muhim ahamiyatga ega.
Kollegial boshqaruv organlari qarorlarining ijrosini ta’minlashda hamkorlik va o‘zaro yordam muhim rol o‘ynaydi. Qarorlar ijrosi faqat alohida shaxslar zimmasiga yuklanmasdan, jamoaviy hamkorlik asosida amalga oshirilganda samaraliroq bo‘ladi. Pedagoglar va xodimlar bir-biriga yordam ko‘rsatib, muammolarni birgalikda hal etishga intilganda, qarorlar ijrosi tezlashadi va sifatli bo‘ladi.
Qarorlar ijrosini takomillashtirishda raqamli nazorat vositalarini joriy etish ham muhim yo‘nalish hisoblanadi. Elektron reja va hisobot tizimlari, onlayn monitoring va raqamli hujjatlashtirish qarorlar ijrosini nazorat qilishni osonlashtiradi. Bu vositalar rahbar va kengash a’zolariga real vaqt rejimida qarorlar ijrosi holatini kuzatish imkonini beradi va boshqaruv jarayonining shaffofligini oshiradi.
Shu tariqa, kollegial boshqaruv organlari tomonidan qabul qilingan qarorlar ijrosini nazorat qilish, javobgarlik va hisobdorlik tizimini yo‘lga qo‘yish maktabgacha ta’lim tashkilotida boshqaruv samaradorligini oshirishning muhim sharti hisoblanadi. Nazorat va hisobdorlik tizimi puxta yo‘lga qo‘yilgandagina, qarorlar real natija beradi va kollegial boshqaruv organlari o‘zining haqiqiy vazifasini bajaradi.
4.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimini takomillashtirish, innovatsion yondashuvlar va istiqbolli rivojlanish yo‘nalishlari
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruv tizimini doimiy ravishda takomillashtirib borish zamonaviy ta’lim siyosatining muhim talablaridan biri hisoblanadi. Ta’lim tizimida yuz berayotgan ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar, ta’lim sifatiga qo‘yilayotgan yangi talablar va jamoatchilik nazoratining kuchayishi kollegial boshqaruv tizimiga ham yangicha yondashuvni taqozo etmoqda. Shu nuqtayi nazardan, kollegial boshqaruv tizimini takomillashtirish maktabgacha ta’lim tashkilotlarining barqaror rivojlanishini ta’minlashda muhim strategik vazifa sifatida qaraladi.
Kollegial boshqaruv tizimini takomillashtirish, avvalo, uning mazmunini chuqur anglash va mavjud holatini tanqidiy tahlil qilishni talab etadi. Ko‘plab maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagogik kengash va kuzatuv kengashi mavjud bo‘lsa-da, ularning faoliyati har doim ham kutilgan darajada samarali emas. Ayrim hollarda kengashlar faqat rasmiy yig‘ilishlar o‘tkazish bilan cheklanadi, qabul qilingan qarorlar esa real boshqaruv mexanizmiga aylanmaydi. Shu sababli kollegial boshqaruv tizimini takomillashtirish masalasi, eng avvalo, uning samaradorligini oshirishga qaratilishi lozim.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimini takomillashtirishning muhim yo‘nalishlaridan biri — boshqaruv jarayonida innovatsion yondashuvlarni joriy etishdir. Innovatsion yondashuvlar deganda nafaqat yangi texnologiyalarni qo‘llash, balki boshqaruv madaniyatini, qaror qabul qilish uslublarini va jamoaviy hamkorlik mexanizmlarini yangilash tushuniladi. Kollegial boshqaruv organlari faoliyatida innovatsion yondashuvlar qo‘llanilganda, qarorlar yanada puxta, moslashuvchan va hayotiy bo‘ladi.
Kollegial boshqaruv tizimini takomillashtirishda strategik rejalashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Strategik rejalashtirish kollegial boshqaruv organlariga faqat joriy muammolarni hal qilish bilan cheklanib qolmasdan, balki maktabgacha ta’lim tashkilotining uzoq muddatli rivojlanish istiqbollarini belgilash imkonini beradi. Pedagogik kengash va kuzatuv kengashi faoliyatida strategik yondashuv mavjud bo‘lganda, qarorlar tizimli va uzviy bo‘ladi, boshqaruv jarayonida tasodifiylik kamayadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimini takomillashtirishda rahbarlik uslubini modernizatsiya qilish ham muhim omil hisoblanadi. An’anaviy avtoritar boshqaruv uslubi o‘rnini demokratik va ishtirokchi boshqaruv uslubi egallashi zarur. Rahbar pedagogik kengash va kuzatuv kengashi faoliyatida buyruq beruvchi emas, balki yo‘naltiruvchi, muvofiqlashtiruvchi va rag‘batlantiruvchi rolni bajarishi lozim. Bunday yondashuv pedagoglar va jamoatchilik vakillarining faolligini oshiradi.
Kollegial boshqaruv tizimini takomillashtirish jarayonida kadrlar salohiyatini rivojlantirish alohida e’tiborga loyiq. Pedagogik kengash va kuzatuv kengashi a’zolarining boshqaruv, tahlil va qaror qabul qilish ko‘nikmalari yetarli darajada rivojlangan bo‘lmasa, kollegial boshqaruvning samaradorligi pasayadi. Shu sababli kengash a’zolari uchun malaka oshirish, treninglar va seminarlar tashkil etish kollegial boshqaruv tizimini rivojlantirishning muhim sharti hisoblanadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimini takomillashtirishda axborot ochiqligi va shaffoflik tamoyillarini kuchaytirish muhim ahamiyatga ega. Kengash faoliyati, qabul qilingan qarorlar va ularning ijrosi haqida jamoaga va ota-onalarga muntazam axborot berib borilishi boshqaruvga bo‘lgan ishonchni oshiradi. Shaffoflik mavjud bo‘lgan muhitda qarorlar ijrosi ustidan jamoatchilik nazorati kuchayadi va boshqaruv sifati yaxshilanadi.
Kollegial boshqaruv tizimini takomillashtirishda zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish ham muhim yo‘nalish hisoblanadi. Yig‘ilishlarni onlayn shaklda tashkil etish, elektron hujjat aylanishi, raqamli monitoring va elektron hisobot tizimlari kollegial boshqaruv jarayonini yanada samarali qiladi. Bu vositalar vaqt va resurslarni tejash bilan birga, boshqaruv jarayonining shaffofligini ham oshiradi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimini takomillashtirish jarayoni ta’lim sifati va muassasa rivoji bilan bevosita bog‘liq. Kollegial boshqaruv organlari samarali ishlagan sharoitda ta’lim-tarbiya jarayonida izchillik ta’minlanadi, pedagogik jamoaning faolligi oshadi va innovatsion tashabbuslar qo‘llab-quvvatlanadi. Bu holat, o‘z navbatida, bolalar rivojlanishi va ta’lim sifatining oshishiga xizmat qiladi.
Shu tariqa, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimini takomillashtirish, innovatsion yondashuvlarni joriy etish va istiqbolli rivojlanish yo‘nalishlarini belgilash bugungi kunda dolzarb vazifa hisoblanadi. Ushbu jarayon puxta rejalashtirilgan, tizimli va ilmiy asoslangan holda olib borilgandagina, kollegial boshqaruv tizimi ta’lim muassasasi rivojiga real va barqaror hissa qo‘sha oladi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimini takomillashtirish jarayonida innovatsion modellar va ilg‘or tajribalarni o‘rganish hamda ularni milliy ta’lim tizimi sharoitlariga moslashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy ta’lim boshqaruvida innovatsiya tushunchasi faqat texnologik yangiliklar bilan cheklanmaydi, balki boshqaruv jarayonlarini tashkil etish, qaror qabul qilish mexanizmlarini takomillashtirish va jamoaviy hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan yangi yondashuvlarni ham o‘z ichiga oladi. Shu sababli innovatsion kollegial boshqaruv modellari maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruv samaradorligini oshirishning muhim vositasi sifatida qaraladi.
Kollegial boshqaruvni innovatsion asosda rivojlantirishning muhim jihatlaridan biri — qaror qabul qilish jarayonining ochiqligi va ishtirokchiligini kengaytirishdir. Zamonaviy boshqaruv modellarida pedagoglar, ota-onalar va jamoatchilik vakillarining qaror qabul qilish jarayonida faol ishtiroki ta’minlanadi. Bu yondashuv boshqaruv jarayonida manfaatlar muvozanatini saqlashga, qarorlarning hayotiyligini oshirishga va ularning ijrosini ta’minlashga xizmat qiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagogik kengash va kuzatuv kengashi faoliyatida bunday yondashuv qo‘llanilganda, qarorlar jamoa tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi va ijro intizomi mustahkamlanadi.
Innovatsion kollegial boshqaruv modellarida tizimli tahlil va ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv alohida o‘rin tutadi. Qarorlar subyektiv fikrlarga emas, balki aniq tahlillar, monitoring natijalari va statistik ma’lumotlarga tayangan holda qabul qilinadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar rivojlanishi, pedagogik jarayon samaradorligi va resurslardan foydalanish holati doimiy tahlil qilinib borilganda, kollegial boshqaruv organlari faoliyati yanada puxta va asosli bo‘ladi. Bu holat boshqaruv qarorlarining sifatini sezilarli darajada oshiradi.
Ilg‘or xorijiy tajribalarda kollegial boshqaruv tizimini rivojlantirishda decentralizatsiya va avtonomiya tamoyillari keng qo‘llaniladi. Ta’lim muassasalariga ma’lum darajada mustaqillik berilishi ularning o‘z rivojlanish strategiyasini ishlab chiqishiga va mahalliy ehtiyojlardan kelib chiqib qarorlar qabul qilishiga imkon yaratadi. Bunday sharoitda pedagogik kengash va kuzatuv kengashi muassasaning asosiy strategik boshqaruv organlariga aylanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ham ushbu tamoyillarni bosqichma-bosqich joriy etish kollegial boshqaruv tizimini takomillashtirishga xizmat qiladi.
Innovatsion yondashuvlar orasida loyiha asosida boshqaruv modeli alohida ahamiyatga ega. Ushbu modelda kollegial boshqaruv organlari faoliyati aniq loyihalar asosida tashkil etiladi. Masalan, ta’lim sifatini oshirish, ota-onalar bilan hamkorlikni rivojlantirish yoki moddiy-texnik bazani yaxshilash bo‘yicha alohida loyihalar ishlab chiqilib, ularning ijrosi kengashlar tomonidan muvofiqlashtiriladi. Loyiha asosida boshqaruv qarorlarning aniq natijalarga yo‘naltirilishini ta’minlaydi va kollegial boshqaruvning amaliy samaradorligini oshiradi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruvni innovatsion rivojlantirishda jamoaviy yetakchilik konsepsiyasi ham muhim o‘rin tutadi. An’anaviy boshqaruvda rahbar asosiy yetakchi sifatida qaralsa, zamonaviy yondashuvda yetakchilik funksiyalari jamoa a’zolari o‘rtasida taqsimlanadi. Pedagogik kengash a’zolari, tajribali pedagoglar va jamoatchilik vakillari o‘z yo‘nalishlari bo‘yicha yetakchilik rolini bajaradi. Bu holat jamoada mas’uliyat va tashabbuskorlikni oshiradi.
Innovatsion kollegial boshqaruv modellarida raqamli texnologiyalardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Elektron hujjat aylanishi, onlayn yig‘ilishlar, raqamli monitoring va elektron hisobot tizimlari kollegial boshqaruv jarayonini yanada samarali qiladi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ushbu texnologiyalarni joriy etish boshqaruv jarayonida vaqtni tejash, axborot almashuvini tezlashtirish va shaffoflikni oshirish imkonini beradi. Raqamli boshqaruv elementlari kollegial organlar faoliyatining sifatini sezilarli darajada oshiradi.
Ilg‘or tajribalar shuni ko‘rsatadiki, kollegial boshqaruvni innovatsion rivojlantirishda doimiy o‘rganish va refleksiya muhim ahamiyatga ega. Kengash a’zolari o‘z faoliyatini muntazam tahlil qilib, erishilgan natijalarni baholaydi va kelgusidagi faoliyatni takomillashtirish bo‘yicha xulosalar chiqaradi. Bu jarayon boshqaruvning uzluksiz rivojlanishini ta’minlaydi va kollegial boshqaruv tizimini doimiy ravishda yangilab borishga xizmat qiladi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida innovatsion kollegial boshqaruv modellarini joriy etish jarayoni bosqichma-bosqichlik tamoyiliga asoslanishi lozim. Har bir yangilik muassasaning imkoniyatlari, kadrlar salohiyati va mavjud resurslarni hisobga olgan holda joriy etilishi zarur. Keskin va tayyorgarliksiz o‘zgarishlar jamoada qarshilik uyg‘otishi va kutilgan natijani bermasligi mumkin. Shu sababli innovatsion yondashuvlarni joriy etishda izchillik va moslashuvchanlik muhim ahamiyatga ega.
Innovatsion kollegial boshqaruv tizimini joriy etish ta’lim sifati va muassasa rivojiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Kengashlar faoliyatida innovatsion yondashuvlar qo‘llanilganda, pedagogik jarayonlar takomillashadi, pedagoglarning kasbiy faolligi oshadi va jamoatchilik bilan hamkorlik mustahkamlanadi. Bu holat, o‘z navbatida, maktabgacha ta’lim tashkilotining jamiyatdagi nufuzini oshiradi va barqaror rivojlanishini ta’minlaydi.
Shu tariqa, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida kollegial boshqaruv tizimini innovatsion modellar va ilg‘or tajribalar asosida rivojlantirish zamonaviy ta’lim boshqaruvining muhim yo‘nalishi hisoblanadi. Innovatsion yondashuvlar kollegial boshqaruv organlari faoliyatini yanada samarali, ochiq va natijaga yo‘naltirilgan qiladi. Ushbu jarayon puxta rejalashtirilgan va tizimli amalga oshirilgandagina, kollegial boshqaruv tizimi ta’lim muassasasi rivojiga real hissa qo‘sha oladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. — O‘RQ–595, 2019-yil 23-sentabr.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining maktabgacha ta’lim tizimini rivojlantirishga oid farmon va qarorlari (amaldagi tahrirlar).
3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyatini tashkil etish bo‘yicha qarorlari.
4. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligining me’yoriy-huquqiy hujjatlari, nizomlari va metodik ko‘rsatmalari.
5. “Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi. — Toshkent, amaldagi nashr.
6. Sattorov A. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruv asoslari. — Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
7. To‘xtayeva G. Maktabgacha ta’limda menejment. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
8. Xudoyberdiyev M. Pedagogik jamoani boshqarish. — Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
9. Abdurahmonov Q. Ta’lim menejmenti va rahbarlik faoliyati. — Toshkent: Iqtisodiyot, 2019.
10. Mavlonova R. Pedagogik boshqaruv va innovatsion yondashuvlar. — Toshkent: Fan, 2020.
11. Xodjayev B. Ta’lim muassasalarida boshqaruv madaniyati. — Toshkent, 2018.