Mavzu- Maktabgacha ta’limda Davlat talablari va Davlat dasturini amaliyotga tatbiq etish orqali ta’lim-tarbiya sifatini oshirish
Reja
1. Davlat talablarining mazmun va mohiyati. Davlat talablarida belgilangan rivojlanish sohalari va ularning kichik sohalari. Davlat talablarida belgilangan rivojlanish sohalaridagi kutilayotgan natijalarni oʻrganish va berilgan mavzuga maqsadli yoʻnaltirish. Davlat talablaridagi kutilayotgan natijalarni tarbiyalanuvchilarda rivojlantirishda har bir yosh guruhida resurs taʼminotining muhimligi.
2. Davlat dasturining mazmun va mohiyati. Maktabgacha yoshdagi (6-7 yosh) bolaning tayanch kompetensiyalari. Maktabgacha taʼlim tashkiloti tarbiyachilari kun tartibi va taʼlim-tarbiya jarayonini 323-son buyruq asosida tashkil etish tartibi. Taʼlim va tarbiya jarayonini yillik mavzuli reja asosida davlat talablaridagi rivojlanish sohalarining oʻzaro bogʻliqligi (integratsiya) ni taʼminlash. Bola shaxsiga yoʻnaltirilgan taʼlim va tarbiya jarayonini tashkil etish. Shaxsga yoʻnaltirilgan yondashuv, uning tamoyillari, texnologiyalari haqida tushuncha berish.
1.Davlat talablarining mazmun va mohiyati
Maktabgacha ta’lim tizimida Davlat talablari ta’lim-tarbiya jarayonining mazmuni, yo‘nalishi va sifat mezonlarini belgilab beruvchi asosiy normativ-metodik hujjat hisoblanadi. Ushbu hujjat maktabgacha yoshdagi bolalarni har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan yagona pedagogik yondashuvni shakllantirishga xizmat qiladi. Davlat talablarining mazmun va mohiyatini chuqur anglash pedagog va rahbarlar uchun ta’lim-tarbiya jarayonini to‘g‘ri tashkil etishning muhim sharti hisoblanadi.
Davlat talablarining mohiyati shundan iboratki, u maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarga beriladigan bilim, ko‘nikma va malakalarni qat’iy darslik darajasida emas, balki rivojlanish natijalari orqali belgilaydi. Ya’ni Davlat talablari bolani ma’lum hajmdagi bilimlar bilan yuklashni emas, balki uning jismoniy, ijtimoiy-emosional, nutqiy, bilish va ijodiy rivojlanishini ta’minlashni ko‘zda tutadi. Shu jihati bilan Davlat talablari zamonaviy pedagogik yondashuvlarga to‘liq mos keladi.
Davlat talablarining yana bir muhim jihati — uning bola shaxsiga yo‘naltirilganligidir. Mazkur hujjatda bola tayyor mahsulot sifatida emas, balki doimiy rivojlanayotgan shaxs sifatida qaraladi. Shu sababli Davlat talablari pedagogdan bolalarning yosh, individual va psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil etishni talab qiladi. Bu yondashuv ta’lim sifatining oshishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Davlat talablarining mazmuni maktabgacha ta’lim tashkilotlarida olib boriladigan barcha faoliyat turlarini qamrab oladi. Unda bolalar bilan olib boriladigan mashg‘ulotlar, o‘yin faoliyati, kundalik rejim jarayonlari, rivojlantiruvchi muhit va pedagogik yondashuvlar o‘zaro bog‘liq holda ko‘rib chiqiladi. Bu holat Davlat talablarini faqat hujjat sifatida emas, balki amaliy faoliyat uchun yo‘l xaritasi sifatida qarash zarurligini ko‘rsatadi.
Davlat talablarining mohiyati yana shunda namoyon bo‘ladiki, u ta’lim va tarbiyani ajralmas jarayon sifatida talqin qiladi. Maktabgacha ta’limda bilim berish tarbiyadan alohida olib borilmaydi. Har bir mashg‘ulot, o‘yin yoki kundalik faoliyat jarayonida bolaning axloqiy, ijtimoiy va emosional rivoji ham ko‘zda tutiladi. Davlat talablari aynan shu integrativ yondashuvni mustahkamlaydi.
Mazkur hujjatning muhim jihatlaridan biri — pedagog faoliyatiga yo‘naltiruvchi xarakterga egaligidir. Davlat talablari pedagogga “qanday mavzuni o‘tish kerak”dan ko‘ra, “bolada qanday rivojlanish natijasiga erishish zarur”ligini ko‘rsatadi. Bu esa pedagogik jarayonda ijodkorlik va moslashuvchanlik uchun keng imkoniyat yaratadi. Pedagog Davlat talablariga tayangan holda faoliyatni bolalar ehtiyojiga moslashtiradi.
Davlat talablarining mohiyati ta’lim sifatini boshqarish mexanizmi sifatida ham namoyon bo‘ladi. Rahbarlar va metodistlar ushbu hujjat asosida ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini tahlil qiladi, monitoring olib boradi va rivojlantirish choralarini belgilaydi. Shunday qilib, Davlat talablari nafaqat pedagogik, balki boshqaruviy ahamiyatga ega hujjat hisoblanadi.
Shuningdek, Davlat talablarida uzluksizlik tamoyili mujassam. Ya’ni maktabgacha ta’lim bosqichida shakllantirilgan rivojlanish natijalari keyingi — umumiy o‘rta ta’lim bosqichi uchun poydevor vazifasini bajaradi. Bu holat maktabgacha ta’lim sifatining umumiy ta’lim tizimidagi o‘rnini yanada oshiradi.
Maktabgacha ta’limda Davlat talablarida belgilangan rivojlanish sohalari bolani har tomonlama kamol toptirishga yo‘naltirilgan yagona pedagogik tizimni tashkil etadi. Ushbu sohalar bolaning alohida-alohida qobiliyatlarini emas, balki uning jismoniy, aqliy, ijtimoiy va shaxsiy rivojini o‘zaro bog‘liq holda shakllantirishni nazarda tutadi. Rivojlanish sohalarining aniq belgilanishi pedagoglarga ta’lim-tarbiya jarayonini tasodifiy emas, balki tizimli va maqsadga yo‘naltirilgan holda tashkil etish imkonini beradi.
Davlat talablarida belgilangan rivojlanish sohalari bir-biridan ajralgan holda emas, balki o‘zaro uyg‘un va bir-birini to‘ldiruvchi tizim sifatida qaraladi. Har bir soha bolaning muayyan tomonini rivojlantirishga xizmat qilsa-da, ular yakunda yaxlit shaxsni shakllantirishga yo‘naltirilgan. Shu sababli pedagog har bir sohani alohida emas, balki umumiy ta’lim-tarbiya jarayoni doirasida ko‘ra bilishi zarur.
Davlat talablarida jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzini shakllantirish alohida rivojlanish sohasi sifatida belgilangan. Ushbu soha bolaning jismoniy faolligi, harakat koordinatsiyasi, sog‘lom odatlarni egallashi va o‘z tanasini his qila olish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Uning kichik sohalari orqali bolada harakat faolligi, kundalik gigiyena ko‘nikmalari va sog‘lom turmush elementlari bosqichma-bosqich shakllantiriladi. Bu soha ta’lim-tarbiya jarayonida bolaning faol ishtirokini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Davlat talablarida belgilangan yana bir muhim rivojlanish sohasi — ijtimoiy-emosional rivojlanishdir. Ushbu soha bolaning o‘zini anglash, boshqalar bilan muloqot qilish, hissiyotlarini boshqarish va jamiyatda o‘z o‘rnini topishiga xizmat qiladi. Kichik sohalar orqali bolada o‘ziga bo‘lgan ishonch, ijtimoiy xulq-atvor, hamkorlik va muomala madaniyati rivojlanadi. Bu soha bolani faqat bilimli emas, balki ijtimoiy jihatdan yetuk shaxs sifatida tarbiyalashga yo‘naltirilgan.
Nutq, muloqot, o‘qish va yozishga tayyorgarlik rivojlanish sohasi Davlat talablarida alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu soha bolaning fikrini og‘zaki ifodalash, eshitish va tushunish, so‘z boyligini kengaytirish hamda nutq madaniyatini rivojlantirishni nazarda tutadi. Kichik sohalar orqali bolada mantiqiy fikrlash, savol berish va javob qaytarish ko‘nikmalari shakllanadi. Bu rivojlanish sohasi keyingi ta’lim bosqichlari uchun muhim poydevor vazifasini bajaradi.
Davlat talablarida belgilangan bilish jarayonining rivojlanishi sohasi bolaning atrof-muhitni o‘rganish, taqqoslash, tahlil qilish va xulosa chiqarish qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Ushbu sohaning kichik yo‘nalishlari orqali bolada qiziqish, kuzatuvchanlik, sabab-oqibat munosabatlarini tushunish kabi ko‘nikmalar shakllanadi. Bu soha bolani mustaqil fikrlashga va bilimlarni faol ravishda egallashga undaydi.
Shuningdek, Davlat talablarida ijodiy rivojlanish sohasi ham alohida o‘rin egallaydi. Ushbu soha bolaning tasavvuri, estetik didi, san’atga munosabati va o‘zini ijodiy ifoda etish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan. Kichik sohalar orqali bola rasm chizish, musiqa, harakat va boshqa ijodiy faoliyatlar orqali o‘z ichki dunyosini namoyon etadi. Ijodiy rivojlanish sohasi bolaning emotsional holatini barqarorlashtirishda ham muhim ahamiyatga ega.
Rivojlanish sohalarining kichik sohalarga bo‘linishi pedagogik jarayonni yanada aniqlashtirish va bosqichma-bosqich rejalashtirish imkonini beradi. Kichik sohalar pedagogga har bir faoliyatning qaysi rivojlanish jihatiga xizmat qilayotganini aniq ko‘rsatadi. Bu esa ta’lim-tarbiya jarayonining maqsadliligini oshiradi va natijalarga yo‘naltirilgan ishlashni ta’minlaydi.
Davlat talablarida belgilangan rivojlanish sohalari va kichik sohalarning amaliy ahamiyati shundaki, ular pedagog faoliyatini qat’iy cheklab qo‘ymaydi, balki yo‘naltiruvchi va tizimlashtiruvchi vazifani bajaradi. Pedagog ushbu sohalarga tayangan holda faoliyat shakllarini, metodlarni va vositalarni erkin tanlay oladi. Bu holat ta’lim-tarbiya jarayonining moslashuvchanligini oshiradi.
Maktabgacha ta’limda Davlat talablarida belgilangan kutilayotgan natijalar ta’lim-tarbiya jarayonining yakuniy ko‘rsatkichi emas, balki pedagogik faoliyatni to‘g‘ri rejalashtirish va boshqarish uchun mo‘ljallangan yo‘naltiruvchi mezon hisoblanadi. Kutilayotgan natijalar pedagogga “nima o‘rgatildi” degan savoldan ko‘ra, “bola nimaga qodir bo‘la boshladi” degan savolga javob topishga yordam beradi. Shu sababli ushbu natijalarni chuqur o‘rganish va ularni mavzular bilan maqsadli bog‘lash ta’lim sifatini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Kutilayotgan natijalarni o‘rganish jarayoni, avvalo, pedagogik tafakkurni natijaga yo‘naltirishni talab qiladi. An’anaviy yondashuvda mashg‘ulot markazda tursa, Davlat talablari asosida tashkil etilgan ta’limda bola rivojlanishidagi o‘zgarishlar markazga chiqadi. Pedagog har bir mashg‘ulotni rejalashtirar ekan, mazkur faoliyat qaysi rivojlanish sohasida qanday natijaga olib kelishini oldindan anglab olishi lozim. Bu yondashuv ta’lim jarayonining tasodifiyligini bartaraf etadi.
Davlat talablarida belgilangan kutilayotgan natijalar har bir rivojlanish sohasida bosqichma-bosqich ifodalangan bo‘lib, ular bolaning yoshiga mos holda murakkablashib boradi. Ushbu natijalarni o‘rganish pedagogdan ularni yodlab olishni emas, balki mazmunini tahlil qilish va amaliy faoliyat bilan bog‘lashni talab qiladi. Masalan, natija bolaning “mustaqil harakat qila olishi” bilan bog‘liq bo‘lsa, pedagog mashg‘ulotni shunday tashkil etishi kerakki, bola tanlov qilish va qaror qabul qilish imkoniyatiga ega bo‘lsin.
Kutilayotgan natijalarni berilgan mavzuga maqsadli yo‘naltirishda mavzu tanlash va uni talqin qilish uslubi muhim ahamiyatga ega. Bir xil mavzu turli rivojlanish sohalariga xizmat qilishi mumkin, ammo pedagog qaysi natijaga ustuvor ahamiyat berilishini aniq belgilab olishi zarur. Masalan, “Tabiat fasllari” mavzusi bilish rivoji, nutq rivoji yoki ijodiy rivojlanishga yo‘naltirilishi mumkin. Maqsadli yo‘naltirish pedagogik faoliyatning aniqligini ta’minlaydi.
Davlat talablaridagi kutilayotgan natijalarni mavzuga yo‘naltirish jarayonida faoliyat turlarini ongli tanlash alohida ahamiyat kasb etadi. Agar maqsad bolaning ijtimoiy-emosional rivojiga erishish bo‘lsa, mavzu doirasida guruhli o‘yinlar, hamkorlikka asoslangan vazifalar tanlanadi. Agar natija nutq rivoji bilan bog‘liq bo‘lsa, suhbat, hikoya tuzish va savol-javob faoliyatlari ustuvor bo‘ladi. Bu yondashuv mavzuning mazmunini chuqurlashtiradi.
Kutilayotgan natijalarni maqsadli yo‘naltirishda pedagogik kuzatuv muhim vosita hisoblanadi. Pedagog faoliyat jarayonida bolaning harakatlarini, munosabatini va qiziqishini kuzatib boradi. Ushbu kuzatuv orqali kutilayotgan natijaga erishilayotgan-eri-shilmayotgani aniqlanadi. Natijada pedagog mavzuni o‘zgartirmasdan turib, faoliyat shaklini yoki metodini moslashtira oladi. Bu jarayon ta’lim-tarbiya jarayonining moslashuvchanligini oshiradi.
Davlat talablaridagi kutilayotgan natijalarni mavzuga yo‘naltirish baholashga yangicha yondashuvni ham talab qiladi. Baholash bolaning bilimini tekshirish emas, balki uning rivojlanishidagi siljishni aniqlashga qaratiladi. Pedagog bolaning kechagi holati bilan bugungi holatini solishtiradi. Shu orqali ta’lim jarayonining haqiqiy samarasi ko‘rinadi. Bu yondashuv bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini ham mustahkamlaydi.
Kutilayotgan natijalarni o‘rganish va ularga yo‘naltirish pedagogdan rejalashtirish madaniyatini talab qiladi. Har bir mashg‘ulot yoki kundalik faoliyatda aniq natija ko‘zda tutilgan bo‘lsa, pedagogik jarayon izchil va samarali kechadi. Rejalashtirishda kutilayotgan natijalar asosiy mezon bo‘lib xizmat qiladi, mavzu esa ushbu mezonga xizmat qiluvchi vosita sifatida qaraladi.
Maktabgacha ta’limda Davlat talablarida belgilangan kutilayotgan natijalarga erishish nafaqat pedagogik yondashuv, balki resurs ta’minotining yoshga mos va maqsadli tashkil etilishi bilan bevosita bog‘liqdir. Resurs ta’minoti deganda faqat moddiy vositalar emas, balki metodik, tashkiliy, vaqt, muhit va inson resurslarining uyg‘unligi tushuniladi. Har bir yosh guruhida bolaning rivojlanish sur’ati va ehtiyojlari turlicha bo‘lgani sababli, resurslar ham aynan shu ehtiyojlarga moslashtirilishi lozim.
Kichik yosh guruhi tarbiyalanuvchilari uchun resurs ta’minotining asosiy vazifasi bolaning sensor tajribasini boyitish va xavfsiz faoliyatini ta’minlashdan iborat. Ushbu bosqichda kutilayotgan natijalar asosan harakat faolligi, oddiy muloqot va atrof-muhitni sezgi orqali idrok etish bilan bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli resurslar rang-barang, qo‘l bilan ushlashga qulay, xavfsiz va takroriy foydalanishga mos bo‘lishi kerak. Pedagogik muhitda oddiy o‘yinchoqlar, musiqiy tovushlar, harakatga undovchi vositalar ustuvor ahamiyat kasb etadi. Bu resurslar bolaning tabiiy qiziqishini qo‘llab-quvvatlab, kutilayotgan natijalarga erishishga zamin yaratadi.
O‘rta yosh guruhida resurs ta’minoti bolaning faolligi va mustaqilligini kengaytirishga yo‘naltiriladi. Bu davrda kutilayotgan natijalar bolalarning savol berishi, taqqoslash, sodda xulosalar chiqarishi va muloqot doirasini kengaytirishi bilan ifodalanadi. Shunga mos ravishda resurslar ham turli faoliyat turlarini tanlash imkonini beradigan tarzda tashkil etilishi zarur. Rivojlantiruvchi markazlar, ko‘rgazmali materiallar va guruhli o‘yinlar uchun sharoitlar yaratish bolaning bilish va ijtimoiy rivojini qo‘llab-quvvatlaydi. Ushbu bosqichda resurslar bolani faol ishtirokchi sifatida namoyon bo‘lishiga xizmat qiladi.
Katta yosh guruhida resurs ta’minoti bolaning maqsadga yo‘naltirilgan faoliyati va fikrlash jarayonini rivojlantirishga qaratiladi. Kutilayotgan natijalar bolalarning mantiqiy fikrlashi, mustaqil qaror qabul qilishi va ijodiy faoliyatda o‘zini namoyon etishi bilan bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli resurslar bolaga tanlov qilish, rejalashtirish va natijani baholash imkonini beradigan darajada boy bo‘lishi lozim. Metodik materiallar, o‘yin va ijodiy topshiriqlar bolaning tashabbuskorligini oshiradi va Davlat talablarida belgilangan natijalarga erishishni tezlashtiradi.
Maktabga tayyorlov guruhida resurs ta’minoti bolaning keyingi ta’lim bosqichiga moslashuvini ta’minlashga xizmat qiladi. Bu bosqichda kutilayotgan natijalar bolaning o‘z fikrini aniq ifodalashi, vazifani oxirigacha bajarishi va o‘z faoliyatini baholay olishi bilan ifodalanadi. Resurslar mashg‘ulotlar bilan kundalik faoliyatni uyg‘unlashtirgan holda tashkil etilishi zarur. Bu yerda metodik vositalar, nutqni rivojlantirishga qaratilgan materiallar va ijodiy topshiriqlar muhim ahamiyat kasb etadi. Resurs ta’minoti bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi.
Yosh guruhlari kesimida resurs ta’minotini tashkil etishda pedagogning roli ham muhim resurs sifatida namoyon bo‘ladi. Pedagog resurslardan qanday foydalanishni, qaysi vosita qaysi kutilayotgan natijaga xizmat qilishini aniq bilishi zarur. Shu bois resurslar mavjud bo‘lishi bilan birga, ularni ongli va maqsadli qo‘llash madaniyati ham shakllantirilishi lozim.
Resurs ta’minotining muhim jihatlaridan biri — moslashuvchanlikdir. Har bir guruhda bolalarning rivojlanish darajasi bir xil bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli resurslar pedagogga faoliyatni moslashtirish imkonini berishi kerak. Moslashuvchan resurs ta’minoti bolaning individual rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi va kutilayotgan natijalarga bosqichma-bosqich erishishni ta’minlaydi.
2. Davlat dasturining mazmun va mohiyati
Maktabgacha ta’lim tizimida Davlat dasturi ta’lim-tarbiya jarayonining umumiy yo‘nalishini belgilovchi, mazmunan puxta asoslangan va strategik ahamiyatga ega bo‘lgan yetakchi normativ-metodik hujjat hisoblanadi. Ushbu dastur maktabgacha yoshdagi bolalarning har tomonlama rivojlanishini ta’minlash, ta’lim-tarbiya jarayonini zamonaviy pedagogik talablar asosida tashkil etish hamda pedagogik faoliyatni yagona va uzviy tizimga solishga xizmat qiladi. Davlat dasturining mazmun va mohiyatini chuqur anglash pedagoglar, metodistlar hamda ta’lim tashkiloti rahbarlari uchun ta’lim sifatini oshirishning muhim shartlaridan biri sanaladi.
Davlat dasturining asosiy g‘oyasi maktabgacha ta’limni faqatgina bolani maktabga tayyorlash bosqichi sifatida emas, balki bolaning shaxs sifatida shakllanishida muhim va mustaqil rivojlanish davri sifatida e’tirof etishdan iborat. Dastur bolaning jismoniy, ijtimoiy-emosional, nutqiy, bilish va ijodiy rivojlanishini o‘zaro bog‘liq va yaxlit jarayon sifatida ko‘rib chiqadi. Ushbu yondashuv bolani faqat ma’lum bilimlar bilan qurollantirishni emas, balki unda hayotiy zarur bo‘lgan ko‘nikma va kompetensiyalarni shakllantirishni ustuvor vazifa sifatida belgilaydi.
Davlat dasturining mazmuni Davlat talablari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularning amaliy ifodasi hisoblanadi. Davlat talablari ta’lim-tarbiya jarayonida erishilishi lozim bo‘lgan rivojlanish natijalarini belgilab bersa, Davlat dasturi ushbu natijalarga erishishning yo‘llari, vositalari va tashkiliy mexanizmlarini aniqlab beradi. Shu jihatdan Davlat dasturi nazariya va amaliyot o‘rtasidagi muhim bog‘lovchi bo‘g‘in vazifasini bajaradi.
Davlat dasturi tizimlilik va izchillik tamoyillariga asoslanganligi bilan ajralib turadi. Unda ta’lim-tarbiya jarayoni tasodifiy faoliyatlar majmui sifatida emas, balki oldindan puxta rejalashtirilgan va bosqichma-bosqich amalga oshiriladigan jarayon sifatida talqin etiladi. Har bir yosh bosqichi uchun belgilangan vazifalar bolaning rivojlanish imkoniyatlari va ehtiyojlariga mos ravishda aniqlanadi. Bu esa bolaga ortiqcha yuklama berish va sun’iy tezlashtirish holatlarining oldini oladi.
Davlat dasturining muhim jihatlaridan biri uning bola shaxsiga yo‘naltirilganligidir. Dasturda bola pedagogik jarayonning passiv ishtirokchisi emas, balki faol subyekti sifatida qaraladi. Pedagog esa bilimlarni tayyor holda beruvchi shaxs emas, balki bolaning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlovchi, yo‘naltiruvchi va rag‘batlantiruvchi mutaxassis sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu yondashuv zamonaviy pedagogik qarashlarga to‘liq mos keladi va ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Davlat dasturida ta’lim va tarbiya bir-biridan ajralmas jarayon sifatida ko‘rib chiqiladi. Maktabgacha ta’limda bilim berish jarayoni axloqiy, ijtimoiy va emosional tarbiya bilan uzviy bog‘liq holda olib boriladi. Har bir mashg‘ulot, o‘yin yoki kundalik faoliyat bolaning nafaqat bilish qobiliyatini, balki uning shaxsiy fazilatlarini rivojlantirishga qaratiladi. Ushbu integrativ yondashuv Davlat dasturining muhim ustunliklaridan biridir.
Davlat dasturi moslashuvchanligi bilan ham ajralib turadi. Dastur pedagogga qat’iy metod yoki shakllarni majburiy tarzda qo‘llashni yuklamaydi, balki umumiy maqsad va yo‘nalishlarni belgilab beradi. Pedagog esa bolalarning qiziqishlari, rivojlanish darajasi va mavjud sharoitlarni hisobga olgan holda faoliyat shakllari va metodlarini mustaqil tanlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini oshiradi.
Davlat dasturi maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ta’lim sifatini boshqarishning muhim vositasi hisoblanadi. Dastur asosida yillik, oylik va haftalik rejalashtirish amalga oshiriladi, ta’lim jarayoni monitoring qilinadi va pedagogik faoliyat tahlil etiladi. Rahbarlar va metodistlar Davlat dasturiga tayangan holda ta’lim-tarbiya jarayonining holatini baholaydi va uni rivojlantirish bo‘yicha aniq chora-tadbirlarni belgilaydi.
Davlat dasturi rivojlantiruvchi muhitni tashkil etish masalalarini ham qamrab oladi. Rivojlantiruvchi muhit bolaning faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi, mustaqil izlanishga undovchi va xavfsiz bo‘lishi lozim. Muhitni tashkil etishda bolaning yosh xususiyatlari, qiziqishlari va individual ehtiyojlarini hisobga olish talab etiladi. Bu esa bolaning tabiiy qobiliyatlarini namoyon etishiga qulay sharoit yaratadi.
Davlat dasturi uzluksizlik tamoyiliga asoslanadi. Maktabgacha ta’lim bosqichida erishilgan rivojlanish natijalari keyingi ta’lim bosqichlari uchun mustahkam poydevor vazifasini bajaradi. Dastur maktabgacha ta’lim bilan umumiy o‘rta ta’lim o‘rtasidagi mantiqiy bog‘liqlikni ta’minlashga xizmat qiladi va bolaning maktab ta’limiga moslashuvini yengillashtiradi.
Maktabgacha ta’lim tizimida 6–7 yoshli bolalar bilan olib boriladigan ta’lim-tarbiya jarayoni alohida ahamiyatga ega. Bu davr bolaning keyingi ta’lim bosqichlariga tayyorgarligini belgilab beruvchi muhim bosqich hisoblanadi. Aynan ushbu yoshda bolaning shaxsiy sifatlari, ijtimoiy xulq-atvori, mustaqil fikrlash qobiliyati va o‘zini anglash darajasi jadal rivojlanadi. Shu sababli Davlat talablari va Davlat dasturida ushbu yosh davrida shakllantirilishi lozim bo‘lgan tayanch kompetensiyalarga alohida e’tibor qaratilgan.
Tayanch kompetensiyalar bolaning kundalik hayotda, muloqotda, o‘yin va ta’lim jarayonida egallagan bilim, ko‘nikma va malakalarini amaliy faoliyatda qo‘llay olish qobiliyatini ifodalaydi. Ushbu kompetensiyalar bolaning mustaqil harakat qilish, muammoli vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish va jamiyatda o‘z o‘rnini topa olish imkoniyatlarini belgilaydi. Shu jihatdan tayanch kompetensiyalar maktabgacha ta’lim sifatining muhim ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi.
6–7 yoshli bolalarda tayanch kompetensiyalar Davlat talablarida belgilangan rivojlanish sohalari bilan uzviy bog‘liq holda shakllantiriladi. Ushbu kompetensiyalar bolaning jismoniy rivoji, ijtimoiy-emosional holati, nutqiy faolligi, bilish jarayoni va ijodiy qobiliyatlari asosida rivojlanadi. Pedagog mazkur sohalarni alohida emas, balki o‘zaro bog‘liq tizim sifatida ko‘ra bilishi va faoliyatni shunga mos ravishda tashkil etishi zarur.
Kommunikativ kompetensiya ushbu yoshdagi bolalar uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u bolaning kattalar va tengdoshlari bilan samarali muloqotga kirisha olishini, o‘z fikrini erkin va tushunarli ifodalashini hamda suhbat jarayonida tinglash va javob qaytarish ko‘nikmalarini o‘z ichiga oladi. Ushbu kompetensiya bolaning ijtimoiy moslashuvi va keyingi ta’lim jarayonida faol ishtirok etishi uchun muhim zamin yaratadi.
Ijtimoiy va shaxsiy kompetensiya bolaning o‘zini anglash, hissiyotlarini boshqarish, jamiyat qoidalariga rioya qilish va boshqalar bilan hamkorlik qilish qobiliyatlarini ifodalaydi. 6–7 yoshli bolalarda mas’uliyat hissi, axloqiy me’yorlarni tushunish va ularga amal qilish ko‘nikmalari shakllana boshlaydi. Ushbu kompetensiya bolaning shaxs sifatida kamol topishida muhim o‘rin tutadi.
Bilish kompetensiyasi bolaning atrof-muhitni o‘rganishga bo‘lgan qiziqishi, savol berishi, taqqoslash va xulosa chiqarish qobiliyatlari bilan bog‘liqdir. Ushbu yoshda bola sabab-oqibat munosabatlarini anglay boshlaydi va mustaqil fikrlashga intiladi. Bilish kompetensiyasining rivojlanishi bolaning keyingi ta’lim bosqichlarida muvaffaqiyatli o‘qishi uchun mustahkam asos yaratadi.
O‘z-o‘zini boshqarish kompetensiyasi bolaning faoliyatini rejalashtira olish, vazifani oxirigacha bajarish, qoidalarga rioya qilish va xatti-harakatlarini nazorat qila olish qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu kompetensiya bolaning maktab ta’limiga moslashuvini yengillashtiradi va uning mustaqilligini oshiradi.
Ijodiy kompetensiya bolaning tasavvurini rivojlantirish, o‘z fikrini turli faoliyatlar orqali ifoda etish va yangi g‘oyalar taklif qilish bilan bog‘liqdir. Rasm chizish, konstruktorlar bilan ishlash va rolli o‘yinlar orqali bola o‘z ichki dunyosini namoyon etadi. Ijodiy kompetensiyaning rivojlanishi bolaning emosional barqarorligiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Tayanch kompetensiyalarni shakllantirishda pedagogning roli muhim ahamiyatga ega. Pedagog bolaning faoliyatini tashkil etuvchi, yo‘naltiruvchi va qo‘llab-quvvatlovchi shaxs sifatida namoyon bo‘ladi. Har bir faoliyat aniq kompetensiyani rivojlantirishga xizmat qiladigan tarzda rejalashtirilishi lozim.
Ushbu yoshda o‘yin faoliyati yetakchi o‘rin tutadi. O‘yin orqali bola ijtimoiy rollarni o‘zlashtiradi, muloqot qiladi va muammoli vaziyatlarni hal etishni o‘rganadi. Shu sababli o‘yinlar maqsadli va rejalashtirilgan holda tashkil etilishi zarur.
Tayanch kompetensiyalarni baholash jarayoni bolaning rivojlanish dinamikasini aniqlashga qaratiladi. Baholash taqqoslashga emas, balki bolaning shaxsiy rivojlanishidagi ijobiy o‘zgarishlarni aniqlashga xizmat qiladi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ta’lim-tarbiya jarayonini huquqiy-me’yoriy asosda tashkil etishda 323-son buyruq muhim normativ hujjat hisoblanadi. Ushbu buyruq tarbiyachilar faoliyatini tartibga solish, bolalarning yosh xususiyatlariga mos rivojlanishini ta’minlash va ta’lim hamda tarbiya jarayonining uzviyligini mustahkamlashga qaratilgan.
323-son buyruq asosida belgilangan kun tartibi bolalarning jismoniy, aqliy va ruhiy rivoji uchun qulay sharoit yaratadi. Kun tartibi mashg‘ulotlar, o‘yinlar, mustaqil faoliyat, ovqatlanish, dam olish, sayr va gigiyenik jarayonlarni o‘z ichiga olgan holda aniq ketma-ketlikda tashkil etiladi.
Tarbiyachi kun tartibini faqat vaqt taqsimoti emas, balki pedagogik ta’sir vositasi sifatida tushunishi lozim. Kun tartibining to‘g‘ri tashkil etilishi bolaning ruhiy barqarorligi va faol ishtirokini ta’minlaydi.
Mashg‘ulotlar bolaning yoshiga, rivojlanish darajasiga va qiziqishlariga mos holda tashkil etilishi zarur. Buyruqda mashg‘ulotlarning davomiyligi va soni aniq me’yorlangan bo‘lib, bu bolani ortiqcha yuklamalardan himoya qiladi.
O‘yin faoliyati ta’lim-tarbiya jarayonining ajralmas qismi sifatida qaraladi. O‘yin orqali bola ijtimoiy tajriba orttiradi va mustaqil qaror qabul qilishni o‘rganadi.
Mustaqil faoliyat uchun qulay sharoit yaratish bolaning tashabbuskorligi va mustaqilligini rivojlantiradi. Sayr va ochiq havodagi faoliyatlar esa bolaning jismoniy faolligi va sog‘lig‘ini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Ovqatlanish va gigiyenik jarayonlar orqali bolalarda sog‘lom turmush tarzi va madaniy xulq-atvor ko‘nikmalari shakllantiriladi.
323-son buyruq asosida tashkil etilgan ta’lim-tarbiya jarayoni ta’lim sifatini boshqarish imkonini yaratadi va maktabgacha ta’lim tashkilotida sifatli pedagogik muhitni shakllantirishga xizmat qiladi.