Mavzu-  Maktabgacha taʼlim tashkilotlarini boshqarishda muammolarga yechim topish va qarorlarni qabul qilish

REJA:

1.           Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruvdagi asosiy muammolar tahlili

2.           Muammolarga tizimli yondashuv va strategik qaror qabul qilish bosqichlari

3.           Qaror qabul qilishning psixologik va pedagogik asoslari

4.           Muammolarga innovatsion yechimlar: ilg‘or tajribalar va raqamli boshqaruv yondashuvlari

1. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruvdagi asosiy muammolar tahlili

Maktabgacha taʼlim tashkilotlari jamiyatda eng muhim ijtimoiy institutlardan biri sifatida shakllanmoqda. Bola shaxsining ilk yillarda shakllanishi, intellektual va emotsional rivoji aynan shu bosqichda poydevor topadi. Shu sababli, maktabgacha ta’lim tizimini boshqarish samaradorligi nafaqat taʼlim sifatiga, balki kelajak avlodning ma’naviy-axloqiy yetukligiga ham bevosita ta’sir qiladi. Biroq hozirgi kunda maktabgacha ta’lim tashkilotlari boshqaruvida qator muammolar mavjud bo‘lib, ularning chuqur tahlili ushbu tizimni takomillashtirish uchun asos bo‘la oladi.

Birinchidan, muammolarning asosiy ildizi bo‘lib, tashkilotlarda boshqaruv jarayonlarining normativ-huquqiy asoslar bilan to‘liq uyg‘unlashmaganligi xizmat qiladi. Har bir maktabgacha ta’lim tashkilotining faoliyati “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-60-sonli farmoni (2022-yil, maktabgacha ta’limni transformatsiya qilish), Vazirlar Mahkamasining 949-son qarori (2017-yil), shuningdek boshqa me’yoriy hujjatlarga asoslangan bo‘lsa-da, rahbarlar ko‘pincha bu hujjatlarning mohiyatini chuqur anglab yetmaganligi sababli qarorlar qabul qilishda sustkashlikka yo‘l qo‘yiladi. Bu esa tashkiliy jarayonlarda noaniqlik va chalkashliklarga olib keladi.

Ikkinchidan, yetarlicha malakali rahbarlar tanqisligi maktabgacha ta’limda boshqaruv sifatining pasayishiga sabab bo‘lmoqda. Ko‘plab hududlarda tashkilot rahbarlari maktabgacha ta’lim sohasiga oid strategik rejalashtirish, menejment, liderlik, moliyaviy va axborot boshqaruvi ko‘nikmalariga yetarlicha ega emas. Ular ko‘pincha an’anaviy yondashuvlarga tayanadilar, innovatsion boshqaruv usullarini qo‘llashda ikkilanadilar. Shuningdek, liderlik kompetensiyasining yetishmasligi tufayli pedagoglar va texnik xodimlar o‘rtasida ishonchli jamoa shakllanmaydi, bu esa ichki muvozanatsizlikni yuzaga keltiradi.

Uchinchidan, zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanishning sustligi boshqaruv jarayonlarining samarasizligiga olib kelmoqda. Aksar maktabgacha ta’lim tashkilotlarida raqamli boshqaruv vositalari, xususan, elektron hujjat aylanishi, KPI tizimlari, onlayn monitoring platformalari joriy etilmagan. Shuningdek, mavjud texnik vositalarni samarali ishlatish uchun zarur bilim va malakalar yetarli darajada emas. Natijada, hisobotlar, rejalashtirish, monitoring va baholash ishlari ko‘proq qo‘lda, an’anaviy usullarda amalga oshiriladi, bu esa vaqt va resurslar yo‘qotilishiga olib keladi.

To‘rtinchidan, moliyaviy resurslar va budjet mablag‘larining cheklanganligi sababli ko‘plab tashkilotlarda infratuzilmani yangilash, o‘quv-moddiy bazani rivojlantirish, xodimlarni moddiy rag‘batlantirish imkoniyatlari yetarli emas. Oqibatda, o‘qituvchilar orasida norozilik kayfiyati kuchayadi, bu esa ularning motivatsiyasi va ish samaradorligiga salbiy ta’sir qiladi. Bundan tashqari, xususiy sektor bilan davlat o‘rtasidagi hamkorlikning sustligi sababli qo‘shimcha resurslar jalb etish mexanizmlari to‘liq ish bermaydi.

Beshinchidan, ichki muhitdagi ijtimoiy-psixologik muammolar ham jiddiy e’tiborga loyiq. Xodimlar o‘rtasida o‘zaro ishonch yetishmasligi, rahbarning muomala madaniyatidagi kamchiliklar, kommunikasiyalarning samarasizligi tashkilotda sog‘lom psixologik muhitni izdan chiqaradi. Rahbar tomonidan muammolarga befarqlik, bir tomonlama qarorlar qabul qilish, xodimlarning fikrini e’tiborga olmaslik holatlari o‘zaro ziddiyatlarga olib keladi. Bu esa nafaqat ichki muhitga, balki ta’lim-tarbiya jarayonining sifati va bolalarning ruhiy holatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Oltinchidan, kadrlar salohiyatining doimiy rivojlanmasligi – boshqaruvdagi muammolarning yana bir manbai hisoblanadi. Ta’lim tizimida uzluksiz kasbiy rivojlanish muhim omil hisoblanadi, ammo ko‘plab hududlarda rahbarlar va pedagoglar uchun zarur seminar-treninglar, stajirovkalar va liderlik dasturlarining yetarli emasligi kuzatilmoqda. Ayni paytda, mavjud o‘quv kurslari esa real ehtiyojlarga mos emas, amaliyotdan uzilgan, umumiylik xususiyatiga ega. Bu esa bilimlar yangilanishining sekinlashuviga, boshqaruv yondashuvlarining zamonaviy tendensiyalardan orqada qolishiga olib keladi.

Yettinchidan, tashqi monitoring va nazorat tizimlarining yetarli darajada izchil emasligi sababli maktabgacha ta’lim tashkilotlarida hisobdorlik va shaffoflik prinsiplari to‘laqonli ta’minlanmaydi. Davlat nazorati mexanizmlari asosan tekshiruvlarga yo‘naltirilgan bo‘lib, rivojlantiruvchi monitoring mexanizmlari kam. Shuningdek, ota-onalar, jamoatchilik vakillari yoki nodavlat tashkilotlari bilan hamkorlik asosida ijtimoiy monitoringni yo‘lga qo‘yish bo‘yicha samarali tajribalar yetarli emas. Natijada, tashkilotlarda muammolar o‘z vaqtida aniqlanmasligi, ularning ildizi chuqurlashuvi va boshqaruv sifatining izdan chiqishiga olib keladi.

Yuqoridagi muammolar bugungi kunda maktabgacha ta’limda samarali boshqaruvni shakllantirish yo‘lidagi eng muhim to‘siqlardir. Ularga e’tibor qaratish, har birini aniq mexanizmlar orqali bartaraf etish, shuningdek, ularning psixologik ildizlarini anglab yetish — islohotlarning muvaffaqiyati uchun zaruriy shart hisoblanadi. Zero, maktabgacha ta’lim sohasida muammolarni faqat tashkiliy jihatdan emas, balki chuqur psixologik yondashuvlar asosida ham tahlil qilish dolzarb hisoblanadi. Shundagina, muammolarning ildiziga qarshi kurashish, barqaror va samarali boshqaruvni shakllantirish imkoniyati paydo bo‘ladi.

2. Muammolarga tizimli yondashuv va strategik qaror qabul qilish bosqichlari

Maktabgacha taʼlim tashkilotlari boshqaruvida muammolarni aniqlash va ularga samarali yechim topish jarayoni faqatgina epizodik chora-tadbirlar orqali emas, balki tizimli yondashuv asosida tashkil etilishi kerak. Chunki tizimlilik — bu har bir muammoni alohida emas, balki u bog‘langan boshqa jarayonlar bilan birgalikda o‘rganish, ularning o‘zaro ta’sirini tahlil qilish va yaxlit yondashuv asosida yechim ishlab chiqishni taqozo etadi. Aynan shunday yondashuv orqali strategik qarorlar qabul qilish mumkin bo‘ladi. Strategik qarorlar esa tashkilotning uzoq muddatli istiqbolini belgilab beruvchi asosiy vositadir.

Tizimli yondashuv muammoga faqatgina yuzaki yoki ko‘rinayotgan simptomlar darajasida emas, balki uning ichki sabablari, tizim ichidagi bog‘liqliklar va omillar kompleksini chuqur tahlil qilish orqali yondashishni anglatadi. Bu jarayonda birinchi qadam sifatida muammo aniqlanadi. Ko‘plab maktabgacha taʼlim tashkilotlarida muammo aniq shakllantirilmasdan, umumiy iboralar orqali ifodalanadi: “tizim ishlamayapti”, “xodimlar motivatsiyasi past”, “ota-onalar norozilik bildirmoqda”. Bu kabi ifodalar muammoning asl mohiyatini aniqlashda yetarli bo‘lmaydi. Shu sababli rahbar va jamoa a’zolari muammoni empirik dalillar asosida aniqlashi, statistik va sifat ko‘rsatkichlariga tayangan holda uning mavjudligini asoslab berishi kerak.

Ikkinchi bosqichda — muammoning sabab-oqibat tahlili amalga oshiriladi. Bu bosqichda “nima sababdan bunday holat yuzaga keldi?”, “uning ortida qanday tashkiliy, psixologik yoki kommunikatsion omillar yotibdi?” degan savollar ustida ishlanadi. Bu tahlil, asosan, “Fishbone” (sabab-oqibat diagrammasi), SWOT tahlil, 5 Why texnikasi yoki PEST tahlil kabi metodik vositalar orqali amalga oshiriladi. Masalan, pedagoglar ishga sust yondashayotgan bo‘lsa, bu faqat maosh pastligi emas, balki rahbar tomonidan e’tirof yetishmasligi, ichki kommunikatsiyaning zaifligi, baholash tizimining noaniqligi, kasbiy rivojlanish imkoniyatlarining yo‘qligi kabi omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Tizimli yondashuv bu omillarning har birini o‘rganib, ularning o‘zaro aloqasini tahlil qilishga imkon beradi.

Uchinchi bosqich — muammoni yechishga doir strategik maqsad va vazifalarni belgilashdan iborat. Strategik maqsadlar — bu uzoq muddatda erishilishi lozim bo‘lgan natijalar bo‘lib, ular o‘lchanadigan, aniq va real bo‘lishi kerak. Masalan, “1 yil ichida xodimlar motivatsiyasini oshirish”, “o‘quv dasturlarining sifati bo‘yicha ota-onalarning qoniqish darajasini 80% ga yetkazish” kabi. Vazifalar esa ushbu strategik maqsadlarga erishish yo‘lida bosqichma-bosqich amalga oshiriladigan chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Bu vazifalar real, vaqt jihatdan aniqlashtirilgan va mas’ullari ko‘rsatilgan holda rejalashtiriladi.

To‘rtinchi bosqich — qaror variantlarini ishlab chiqish va solishtirishdir. Har bir muammo bir nechta yechim variantiga ega bo‘lishi mumkin. Misol uchun, pedagoglarning motivatsiyasini oshirish uchun quyidagilar ko‘rib chiqilishi mumkin: moddiy rag‘batlantirish tizimini qayta ko‘rib chiqish, ichki e’tirof madaniyatini rivojlantirish, kasbiy malaka oshirish kurslarini tashkil etish, KPI tizimi asosida bonus berish mexanizmlarini joriy etish. Har bir variant bo‘yicha ehtimoliy samaradorlik, xarajatlar, inson resurslariga ta’siri, psixologik barqarorlik darajasi baholanadi. Bunda qaror qabul qilishning “ko‘p mezonli tahlil”, “kutilayotgan foyda” yoki “AQSHda keng qo‘llaniladigan matritsa modeli” (Matrix decision-making) kabi metodlardan foydalanish mumkin.

Beshinchi bosqich — optimal variantni tanlash va uni amalga oshirish uchun resurslar safarbar etiladi. Qaror faqat tanlab olinib, xabar berish bilan cheklanmaydi. Uni amalda joriy etish uchun mas’ul guruh shakllantiriladi, vaqt oralig‘i belgilanadi, zarur moddiy-texnik vositalar aniqlanadi, rahbariyat tomonidan monitoring mexanizmlari yo‘lga qo‘yiladi. Bu bosqichda rahbar o‘zining kommunikativ liderlik fazilatlarini namoyon qilishi, xodimlarni ruhlantirishi, tashabbuskorlikni rag‘batlantirishi lozim. Aks holda, eng yaxshi qarorlar ham qog‘ozda qolib ketadi.

Oltinchi bosqich — qarorning amalga oshirilishini monitoring qilish va baholash bosqichidir. Bu bosqich strategik boshqaruvning eng muhim halqasidir. Qaror qabul qilinib, joriy etilganidan so‘ng uning natijalari doimiy ravishda kuzatib borilishi lozim. KPI (asosiy samaradorlik ko‘rsatkichlari), xodimlar fikr-mulohazalari, ota-onalar va jamoatchilik fikrlari, statistik o‘zgarishlar asosida qarorning samaradorligi tahlil qilinadi. Agar qarorning ijobiy natijalari sezilmasa yoki kutilmagan salbiy oqibatlar yuzaga kelsa, tezda tuzatish choralari ishlab chiqiladi. Bu doimiy yaxshilash (Continuous Improvement) tamoyiliga asoslanadi.

Yettinchi bosqich — qaror natijalarini baholash asosida yangi strategiyalarni shakllantirish bosqichidir. Har bir yechim tajriba bo‘lib xizmat qiladi. U orqali rahbariyat muammolarga qanday yondashish lozimligini, qanday omillar e’tiborga olinishi kerakligini o‘rganadi. Shu sababli, har bir strategik qaror asosida tashkilotning bilimlar bazasi kengayadi, boshqaruv tajribasi chuqurlashadi. Shu tarzda tizimli yondashuv boshqaruvni faqat reaktiv emas, balki proaktiv (oldini oluvchi) darajaga olib chiqadi.

Maktabgacha ta’lim tashkilotlari o‘z faoliyatida muammolarga tizimli yondasha olsagina barqaror rivojlanishga erishadi. Bu yondashuv orqali har bir muammo — rivojlanish uchun imkoniyatga aylantiriladi. Bunday yondashuv psixologik jihatdan ham ahamiyatlidir. Chunki bu orqali rahbarlarda muammolarga ijodiy yondashish, tavakkal qilishga tayyorlik, analitik fikrlash, o‘z-o‘zini tahlil qilish ko‘nikmalari shakllanadi. Tashkilotdagi jamoaviy muhitda ham ishonch, tashabbuskorlik, ochiqlik va natijadorlik prinsiplari rivojlanadi.

3. Rahbar imidji va ishbilarmonlik etiketi: psixologik jihatlar

Maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbarining samarali faoliyati ko‘p jihatdan uning tashqi va ichki imidjiga, shuningdek, kundalik boshqaruvda rioya qilinadigan ishbilarmonlik etiketi va muloqot madaniyatiga bog‘liq. Rahbarning imidji — bu nafaqat uning tashqi ko‘rinishi yoki lavozimi bilan bog‘liq holat, balki atrofdagilar ongida shakllangan psixologik portretidir. Bu portret rahbarning nutqi, xatti-harakati, boshqaruv uslubi, muomala madaniyati, halolligi, tashabbuskorligi, muammolarga yondashuvi kabi ko‘plab omillar orqali shakllanadi. Aynan maktabgacha ta’lim muassasasi rahbarlarida bu omillar kengroq va aniqroq ko‘rinadi, chunki ular kichik yoshdagi bolalar, ularning ota-onalari va butun pedagogik jamoa bilan bevosita aloqada bo‘ladi.

Rahbarning ijobiy imidji, birinchi navbatda, uning o‘ziga bo‘lgan ishonchi, muammolarni hal qilish qobiliyati va boshqaruvdagi barqarorlik bilan bog‘liqdir. Ijobiy imidjga ega rahbar tashkilot ichida ijobiy psixologik muhit shakllanishiga hissa qo‘shadi, xodimlar ishonchini qozonadi, tashqi tashkilotlar bilan aloqalarni mustahkamlaydi. Aksincha, imidji zaif yoki salbiy qabul qilinadigan rahbarlar bilan ishlashda xodimlar xavotirda bo‘ladi, tashabbus kamayadi, ishga bo‘lgan sadoqat pasayadi. Bu esa bevosita tashkilotning faoliyat natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Rahbar imidji bir necha asosiy elementlardan tashkil topadi: tashqi ko‘rinish, nutq madaniyati, emotsional muvozanat, vaziyatni boshqarish qobiliyati, adolat va halollik tamoyillariga sodiqlik, kommunikativ mahorat, doimiy o‘sishga intilish, va eng muhimi — ichki axloqiy qoidalarga qat’iy amal qilish. Ayniqsa, emotsional intizom va muomala psixologiyasi rahbar imidjining ajralmas qismidir. Maktabgacha ta’lim tizimida ish faoliyatini olib borayotgan rahbarlar o‘zining ruhiy barqarorligi va salbiy hissiyotlarni boshqara olishi bilan jamoa oldida namuna bo‘lishi zarur. Rahbar har qanday salbiy vaziyatda ham izchil, tahliliy va muvozanatli yondashuvni saqlab qolishi, impulsiv qarorlardan saqlanishi, muloqotda e’tiborli, bag‘rikeng va diqqatli bo‘lishi kerak.

Ishbilarmonlik etiketi esa rahbarning o‘z professional muhiti doirasida qanday odob, madaniyat va qoidalarga amal qilishini belgilaydi. Bu qoidalar jumlasiga vaqtga rioya qilish, uchrashuv va yig‘ilishlarda o‘zini tutish madaniyati, yozma va og‘zaki muloqotda odob-axloq me’yorlariga amal qilish, tashkilot ichki kommunikatsiyasi va tashqi aloqalardagi muvozanat kiradi. Etiketga amal qiluvchi rahbar o‘z jamoasida hurmat qozonadi, ijtimoiy-psixologik muhitni sog‘lomlashtiradi va pedagoglarning o‘z rahbariga nisbatan ishonchini mustahkamlaydi.

Rahbarning nutqi — uning imidjini belgilovchi eng muhim vositalardan biridir. Muloqotda rahbar aniqlik, lo‘ndalik, odob va hurmatga asoslangan yondashuvni saqlagan holda fikr bildirishi kerak. Maktabgacha taʼlim tashkilotida ishlaydigan pedagoglar, enagalar va psixologlar bilan ishlaganda, rahbar muloqotdagi ohangni yumshoq, tushunarli va dalillarga asoslangan shaklda olib borishi zarur. Shu bilan birga, ota-onalar bilan muloqotda rahbar o‘zini hurmatli, quloq soluvchi va muammoni hal qiluvchi pozitsiyada ko‘rsatishi kerak. Bunday yondashuv rahbarning obro‘-e’tiborini oshiradi, ijtimoiy kapitallarni kuchaytiradi va tashkilotning tashqi aloqalarida ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Psixologik jihatdan olganda, rahbarning ishbilarmonlik etiketi va ijobiy imidjga ega bo‘lishi uchun emotsional intellekt darajasi yuqori bo‘lishi muhimdir. Emotsional intellekt — bu o‘z his-tuyg‘ularini anglash, boshqarish va boshqalarning hissiyotlarini to‘g‘ri idrok etish, ularga to‘g‘ri javob qaytarish qobiliyatidir. Bolalar bilan bog‘liq tashkilotlarda faoliyat yurituvchi rahbarlar aynan ushbu ko‘nikmaga ega bo‘lishi lozim, chunki ular nafaqat pedagoglar va ota-onalar, balki nozik psixologiyaga ega yosh bolalar bilan ham bilvosita muloqotda bo‘ladi. Emotsional intellekt kuchli rahbarlar konfliktlarni vaqtida sezadi, eskalatsiyani oldini oladi, jamoada sog‘lom muhitni saqlab qoladi.

Rahbarning ijobiy imidji bir kunning yoki bir yillik ish natijasi emas — bu uzluksiz jarayon bo‘lib, har bir qaror, har bir nutq, har bir yig‘ilish va har bir ichki yozishmada namoyon bo‘ladi. Har bir tashabbus, hatto kichik ko‘rinadigan bir e’tiborli harakat — masalan, xodim tug‘ilgan kunini tabriklash, mehnatini e’tirof etish, bolalar ishtirokidagi tadbirlarda faol bo‘lish — bu imidj poydevorini mustahkamlaydi.

Zamonaviy boshqaruvda “liderlik brendi” degan tushuncha bor. Bu — rahbarning tashqi va ichki maydondagi ijobiy, obro‘li, ishonchli obrazidir. Maktabgacha ta’lim rahbari o‘zining liderlik brendini shakllantirishi uchun doimiy ravishda o‘z ustida ishlashi, zamonaviy boshqaruv bilimlarini egallashi, pedagogik jamoaning ehtiyojlariga quloq solishi va ular bilan doimiy muloqotda bo‘lishi lozim. Axloqiy jihatdan namunali bo‘lish, xolislikka amal qilish, shaxsiy manfaatlardan ustun qo‘yiladigan professional qadriyatlar — bular barchasi ishbilarmonlik etiketi va rahbar imidjining ajralmas jihatlaridir.

Psixologik nuqtayi nazardan yana bir muhim jihat — bu rahbarning o‘z-o‘zini tahlil qila olishi va refleksiya qilish qobiliyatidir. Har bir qarordan keyin “Men to‘g‘ri yondashdimmi?”, “Qanday qilib jamoani faolroq jalb qilish mumkin edi?”, “Nega ayrim xodimlar ishtirok etmadi?”, “Nima uchun ota-onalardan norozilik bildirildi?” kabi savollar ustida fikr yuritish orqali rahbar o‘z imidjini nazorat qilib boradi. Refleksiya — bu o‘zining professional va psixologik o‘sishi uchun ichki turtki bo‘lib xizmat qiladi.

Rahbar imidji va ishbilarmonlik etiketi — bu maktabgacha taʼlim muassasasida samarali boshqaruvning asosiy vositalaridan biridir. Bu omillar jamoaning psixologik barqarorligi, tashkiliy iqlim, pedagoglar va ota-onalar bilan aloqalar, bolalar xavfsizligi va ta’lim sifatiga bevosita ta’sir qiladi. Shuning uchun har bir rahbar ushbu jihatlarni puxta egallashi, o‘zini ruhiy va madaniy jihatdan yetuk lider sifatida shakllantirishi lozim. Ayniqsa, psixologik jihatlar va emotsional muvozanat hozirgi zamon rahbarining imidjida ustun o‘rin egallashi zarur.

4. Muammolarga innovatsion yechimlar: ilg‘or tajribalar va raqamli boshqaruv yondashuvlari

Maktabgacha taʼlim tashkilotlarini boshqarishda yuzaga keladigan muammolar ko‘lamli, turli omillar bilan bog‘liq va o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Bugungi globallashuv davrida anʼanaviy boshqaruv yondashuvlari ko‘plab hollarda muammolarni hal etishda yetarli samara bermayotgani kuzatilmoqda. Shu bois, zamonaviy maktabgacha taʼlim tizimi rahbaridan faqatgina muammoga tahliliy yondashuv emas, balki innovatsion fikrlash, ilg‘or tajribalarni joriy etish va raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish talab etiladi.

Innovatsion yechimlar bu — mavjud muammoni yangicha usulda, an’anaviy bo‘lmagan vositalar bilan hal etish deganidir. Bu yondashuvlarda ijodiy fikrlash, texnologik vositalar va ilg‘or menejment metodlarining uyg‘unligi asosiy o‘rinda turadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bu, avvalo, boshqaruv tizimini soddalashtirish, muammolarni oldindan aniqlash va ularni qisqa muddatda samarali bartaraf etishni anglatadi.

So‘nggi yillarda O‘zbekiston maktabgacha taʼlim tizimida kuzatilayotgan islohotlar, jumladan, Prezident qarorlari asosida joriy etilgan axborot tizimlari, masalan, “Bolajon” platformasi, “Maktabgacha ta’lim tashkilotlari elektron reyting tizimi” (ERT), “e-MTT” axborot bazalari, hisobdorlik va monitoring tizimini raqamlashtirish — bularning barchasi innovatsion boshqaruv yondashuvlarining amaliy namunasidir. Bu tizimlar rahbarga resurslarni boshqarish, xodimlarni kuzatish, ota-onalar bilan interaktiv muloqot olib borish, bolalar rivojlanishini kuzatish imkonini beradi. Raqamli yechimlar orqali muammolar aniqlanishi, ularning ildiziga qarshi strategiyalar ishlab chiqilishi ancha osonlashadi.

Ilg‘or tajribalarga murojaat qiladigan bo‘lsak, masalan, Finlyandiyada maktabgacha taʼlim muassasalari boshqaruvida “muammo–loyiha–natija” modelidan keng foydalaniladi. Bu modelga ko‘ra, har qanday aniqlangan muammo loyihalash asosida hal qilinadi. Masalan, agar bolalarning nutq rivojlanishida muammo aniqlansa, rahbar logopedlar, psixologlar va pedagoglar ishtirokida alohida loyiha ishchi guruhini tuzadi. Loyiha maqsadi, bosqichlari va kutilayotgan natijalar aniq belgilanadi, muddatli nazoratga olinadi. Bu esa o‘z navbatida tizimli yondashuv orqali muammoni innovatsion tarzda hal etish imkonini beradi.

Yaponiya tajribasida esa muammolarning yechimiga jamoaviy ishtirok va ijobiy muhit muhim deb hisoblanadi. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida har bir xodim rahbar qarorlarida ishtirok etadi. Rahbar muammoni baham ko‘radi, barcha xodimlardan takliflar yig‘iladi, shundan so‘ng raqamli so‘rovnomalar yordamida optimal echim tanlanadi. Bu orqali nafaqat muammo hal qilinadi, balki jamoaviylik kuchayadi, xodimlarda mas’uliyat hissi ortadi, boshqaruv demokratik tus oladi.

Innovatsion yondashuvlarda dizayn-muloqot (design-thinking) metodikasi ham muhim ahamiyatga ega. Bu metodika AQSh va Yevropa taʼlim tizimlarida keng qo‘llaniladi. Unda muammo aniq diagnostika qilinadi, uning foydalanuvchi nuqtai nazaridan (bolalar, ota-onalar, tarbiyachi) qanday namoyon bo‘lishi tahlil qilinadi, prototiplar sinovdan o‘tkaziladi va nihoyat optimal model joriy etiladi. Masalan, tarbiyachilar almashuvi, o‘zaro tushunmovchiliklar muammosiga duch kelingan tashkilotda dizayn-muloqot orqali jamoaning ehtiyojlari aniqlanadi, grafiklar qayta ishlab chiqiladi, o‘zaro “mentorlik” mexanizmi joriy qilinadi, buning natijasida salbiy psixologik muhit bartaraf qilinadi.

Raqamli boshqaruv yondashuvlari esa hozirgi zamon rahbarining muhim vositasiga aylangan. Bunday vositalarga quyidagilar kiradi:

·              Elektron hujjat aylanishi tizimi (EDMS) — hujjatlar va buyruqlarni tezkor rasmiylashtirish, ijro intizomini oshirishga xizmat qiladi.

·              CRM-platformalar — ota-onalar bilan aloqani boshqarish, murojaatlar monitoringini yuritish imkonini beradi.

·              BI-dashbordlar (Business Intelligence) — tashkilot faoliyati bo‘yicha grafik ko‘rsatkichlar, bolalar soni, davomat, o‘zlashtirish, xodimlar faolligi kabi ko‘rsatkichlar real vaqt rejimida monitoring qilinadi.

·              AI–asoslangan tizimlar — masalan, ChatGPT, Grammarly kabi sun’iy intellekt vositalari yordamida hujjatlar tahlili, hisobotlar tayyorlash, rejalashtirish jarayonlarini avtomatlashtirish mumkin.

Shuningdek, O‘zbekistonda sinov tariqasida joriy etilayotgan “Raqamli maktabgacha ta’lim” konsepsiyasi asosida pedagogik monitoring, xodimlarning faoliyat bahosi, rivojlanish xaritalari, kasbiy tayyorgarlik kurslari elektron tizim orqali nazorat qilinmoqda. Bu innovatsiyalar natijasida rahbar ish yuklamasi kamaymoqda, muammolarga tezkor javob berish imkoniyati oshmoqda.

Innovatsion yondashuvlar, shuningdek, ta’lim sifatini baholashda ham qo‘llaniladi. Masalan, Kanada tajribasida pedagogik kuzatuvlar va tahlillar asosida tashkilotdagi muammo xaritasi tuziladi. Bu xarita tahliliy platforma orqali tahlil qilinadi, tavsiyalar avtomatik tarzda shakllantiriladi. O‘zbekiston maktabgacha taʼlim tizimida ham shunday tahliliy platformalarni joriy etish orqali har bir tumandagi yoki viloyatdagi muammolarni solishtirma tahlil qilish, ularni manzilli hal qilish imkoniyati tug‘iladi.

Albatta, har qanday innovatsion yechim — bu yangilikni joriy etish bilan birga, unga mos inson resurslari, texnologik infratuzilma va bilimli rahbarlar mavjudligini ham talab qiladi. Shu bois, raqamli boshqaruv yondashuvlarini tatbiq etishda rahbarlarning axborot texnologiyalarini chuqur bilishi, jamoani raqamli transformatsiyaga tayyorlashi va yangiliklarni ijtimoiy-psixologik jihatdan to‘g‘ri tatbiq etishi muhimdir.

Shuningdek, xorijiy amaliyotda keng qo‘llanilayotgan “Digital Twin” texnologiyasi ham maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tatbiq etilmoqda. Bu orqali har bir bola uchun virtual “raqamli nusxa” yaratiladi: uning sog‘ligi, psixologik holati, rivojlanish bosqichlari raqamli shaklda qayd etilib, shaxsiy rivojlanish portfeli yuritiladi. Bu rahbar va pedagoglarga bolaning muammolarini oldindan aniqlash, individuallashtirilgan yondashuvni qo‘llash imkonini beradi. Bu yechim ayniqsa inclusive (inklyuziv) taʼlimni tashkil etishda foydalidir.

Bugungi maktabgacha ta’lim rahbari innovatsiyalarni tushunadigan, ularni jamoa ehtiyojlariga moslashtira oladigan, ilg‘or tajribalarni o‘z tizimiga mos joriy eta oladigan, raqamli yechimlar orqali muammolarni hal qila oladigan liderga aylanishi zarur. Bu nafaqat rahbarning shaxsiy kasbiy yuksalishi, balki butun maktabgacha ta’lim tizimining raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Muammolarga innovatsion yondashuv — bu kelajakni barpo etish, bolalar ta’limi sifatini oshirish va davlat siyosatining ustuvor maqsadlariga erishishning eng muhim vositasidir.

Foydalanilgan adabiyotlar

1.    To‘xtayeva G. (2022). Maktabgacha ta’limda menejment. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.

2.    Xudoyberdiyev M. (2020). Pedagogik jamoani boshqarish. Toshkent: Yangi asr avlodi.

3.    Sattorov A. (2021). Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruv asoslari. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.

4.    Abdullayeva S.R. (2019). Pedagogik psixologiya asoslari. Toshkent: Ilm Ziyo.

5.    Rasulova M., Saidova G. (2021). Ta’lim tashkilotlarida innovatsion boshqaruv. Toshkent: Ilm Ziyo nashriyoti.

6.    Robbins S.P., Judge T.A. (2018). Organizational Behavior (17th ed.). London: Pearson Education.

7.    Goleman D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. New York: Bantam Books.

8.    Yukl G. (2013). Leadership in Organizations (8th ed.). Boston: Pearson.

9.    Bolin F., Pan Y. (2021). “Emotional labor and leadership effectiveness in early childhood education”, Early Childhood Education Journal, 49(4), 565–578.

10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-fevraldagi PF–153-sonli Farmoni: “2022–2026-yillarda maktabgacha va maktab ta’limini rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida” // Lex.uz

11. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi PF–6079-sonli Farmoni: “Raqamli O‘zbekiston – 2030 strategiyasi to‘g‘risida” // Lex.uz

12. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 30-dekabrdagi 1032-sonli qarori: “Maktabgacha ta’lim tizimi psixologik xizmatini tashkil etish tartibi to‘g‘risida” // Lex.uz