Mavzu- Maktabgacha taʼlimni boshqarish strategiyasi
REJA
1. Maktabgacha taʼlimda strategik menejment
2. Strategiyalarni ishlab chiqish
3. Maktabgacha ta’lim tashkilotini SWOT tahlili
4. Maktabgacha ta’limni boshqarishning zamonaviy tendensiyalari
5. Ta’lim muhitini zamonaviylashtirish
1. Maktabgacha taʼlimda strategik menejment
Maktabgacha taʼlimda strategik menejment bu tashkilotning uzoq muddatli rivojlanish yoʻnalishini belgilab beruvchi boshqaruv yondashuvi boʻlib, u orqali rahbarlar tashkilot ichki va tashqi omillarini baholab, maqsadli rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqadilar. Bu yondashuv orqali maktabgacha taʼlim tashkilotlari bevosita pedagogik jarayonni tashkil etishdan tashqari, umumiy boshqaruv sifatini, resurslar samaradorligini, jamoaviy faollikni va taʼlim sifati ustuvorligini taʼminlaydi. Oʻzbekiston taʼlim tizimida ham bugungi islohotlar fonida strategik menejment konsepsiyasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Taʼlim toʻgʻrisidagi qonun, Prezident Farmonlari va Hukumat qarorlarida rahbarlarning strategik fikrlashi, tahliliy salohiyati va kelajakni boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishga alohida urg‘u berilmoqda.Maktabgacha taʼlim muassasalari uchun strategik boshqaruvning joriy etilishi birinchi navbatda muassasaning bugungi holatini tahlil qilish, mavjud imkoniyat va xavflarni aniqlash, resurslardan optimal foydalanish, bolalarga taqdim etilayotgan xizmatlar sifatini oshirish va eng muhimi, ota-onalar ishonchini qozonish bilan bogʻliq. Odatdagi operativ boshqaruvdan farqli ravishda strategik menejment tashkilotning hozirgi kundagi vazifalariga emas, balki kelajakdagi istiqboliga qaratilgan boʻladi. Bu esa, rahbarlarning anʼanaviy uslublardan voz kechib, yangicha fikrlash, ilgʻor texnologiyalarni joriy etish, tashqi muhit bilan uygʻunlashgan holda harakat qilishni talab qiladi.Strategik menejmentni joriy etishda eng muhim qadam bu vizyon va missiyani aniq belgilashdan boshlanadi. Vizyon – bu muassasaning kelajakdagi ideali, qanday tashkilot bo‘lishi kerakligi haqidagi umumiy tasavvurdir. Missiya esa bugungi kunda qanday qadriyatlar, qanday xizmatlar orqali bu idealga erishilishini bildiradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarining vizyoni odatda “har bir bola uchun xavfsiz, sog‘lom va rivojlantiruvchi muhit yaratish” bo‘lib, bu orqali ular jamiyatdagi eng muhim ijtimoiy vazifani bajarayotganini anglatadi. Missiyada esa taʼlim sifatini oshirish, tarbiyachilar malakasini mustahkamlash, ota-onalar bilan hamkorlikni kengaytirish kabi jihatlar oʻz aksini topadi.Keyingi bosqichda rahbar tashqi va ichki muhitni chuqur tahlil qiladi. Tashqi muhitga hukumat siyosati, raqobatchilar, demografik o‘zgarishlar, jamiyatdagi talab va ehtiyojlar, texnologik tendensiyalar kiradi. Ichki muhit esa bevosita muassasaning kadrlar salohiyati, moddiy-texnika bazasi, moliyaviy imkoniyatlari, jamoa madaniyati va boshqa ichki resurslarni oʻz ichiga oladi. Bu tahlil orqali tashkilotning kuchli, zaif, imkoniyatli va xavfli tomonlari aniqlanadi. Yaʼni, SWOT tahlil amalga oshiriladi. SWOT tahlil orqali tashkilot oʻz imkoniyatlaridan qanday foydalanish, zaif tomonlarni qanday bartaraf etish, tahdidlarga qanday tayyor turish kerakligini aniqlaydi. Ma’lum strategik yo‘nalishlar tanlangach, ular asosida harakatlar rejasi ishlab chiqiladi. Rejada har bir ustuvor yo‘nalish bo‘yicha aniq tadbirlar, ularning bajarilish muddati, javobgar shaxslar va zarur resurslar ko‘rsatiladi. Masalan, “Kadrlar salohiyatini oshirish” yo‘nalishi bo‘yicha - “har oyda bir marta metodik seminar o‘tkazish”, “mentorlik tizimini joriy qilish”, “xorijiy tajribalarni o‘rganish” kabi aniq amaliy chora-tadbirlar rejalashtiriladi. Ushbu rejalarning natijadorligini baholash uchun esa indikatorlar belgilanadi, masalan, “o‘quv yilida kamida 20 nafar tarbiyachi ichki treninglarda ishtirok etgan bo‘lishi kerak”.Strategiyani amalga oshirish jarayonida monitoring va muvofiqlik nazorati muhim ahamiyat kasb etadi. Monitoring natijalariga asoslanib, strategiya bajarilishini bosqichma-bosqich nazorat qilish, zarur hollarda uni qayta ko‘rib chiqish, yangi imkoniyatlar yuzaga kelganda strategik rejani yangilash lozim. Shu tariqa strategik menejment doimiy rivojlanishni taʼminlaydi. Bu holat, ayniqsa, raqamli texnologiyalar tez o‘zgarayotgan, ota-onalar talabchanligi oshayotgan, mehnat bozorida yangi kompetensiyalar talab etilayotgan zamonda ayni dolzarb hisoblanadi.Maktabgacha ta’limda strategik menejmentni joriy etish doirasida inson kapitaliga investitsiya, yaʼni tarbiyachilar va texnik xodimlar malakasini oshirish, ularning ishga bo‘lgan motivatsiyasini kuchaytirish, ijtimoiy muhofazasi va ruhiy salomatligini taʼminlash eng asosiy ustuvorliklardan biri bo‘lishi kerak. Chunki ta’lim sifatining markazida aynan inson omili, aynan pedagog turadi. Bu borada “usta-shogird” tizimi, kasbiy rivojlanish markazlari, tashqi trenerlar jalb qilingan treninglar, doimiy attestatsiya tayyorgarlik kurslari kabi tashabbuslar o‘z samarasini bermoqda.Strategik menejmentning yana bir muhim jihati bu iste’molchiga yo‘naltirilgan yondashuvdir. Maktabgacha taʼlim xizmatining asosiy foydalanuvchilari — bu bolalar va ularning ota-onalaridir. Shunday ekan, ularning ehtiyoj va istaklarini tahlil qilish, ularning takliflarini inobatga olish, muassasa faoliyatida ishtirokini taʼminlash strategik rejalarda aks etishi zarur. Bu yondashuv orqali tashkilot shunchaki maʼmuriy apparat emas, balki hamkorlikka asoslangan, ochiq, moslashuvchan, ishonchli va professional tizim sifatida shakllanadi.Resurslarni boshqarish ham strategik boshqaruvda asosiy yo‘nalishdir. Moliyaviy resurslarni maqsadli va samarali yo‘naltirish, xomiylik mablag‘larini jalb qilish, grant loyihalarda ishtirok etish, ota-onalar bilan ijtimoiy sheriklikni yo‘lga qo‘yish orqali maktabgacha taʼlim tashkiloti o‘zini iqtisodiy jihatdan mustahkamlaydi. Bu esa boshqaruvni faqat byudjetga qaram bo‘lmagan mustaqil modelga o‘tkazish imkonini beradi.Xalqaro tajriba ham shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan davlatlarda maktabgacha taʼlimda strategik menejment — bu raqobatbardoshlikni taʼminlovchi eng muhim vosita sifatida qaraladi. Masalan, Finlandiya va Estoniya maktabgacha taʼlim tizimlarida har bir bog‘cha o‘zining 3-5 yillik rivojlanish strategiyasiga ega bo‘lib, bunda ta’lim natijalari, ota-onalar ishtiroki, raqamli texnologiyalarning ulushi, inklyuzivlik darajasi kabi ko‘rsatkichlar asosiy baholovchi indikator sifatida xizmat qiladi. O‘zbekistonning ushbu yo‘nalishda qabul qilgan davlat dasturlari, xususan “2022–2026-yillarda maktabgacha va maktab ta’limini rivojlantirish strategiyasi” ham strategik boshqaruvga o‘tish bosqichlarini belgilab berdi.Shunday qilib, strategik menejment maktabgacha taʼlim tashkiloti uchun bugungi real voqelikni ob’ektiv tahlil qilish, kelajakni rejalashtirish, mavjud resurslardan oqilona foydalanish, zamonaviy texnologiyalarni joriy qilish, inson kapitaliga sarmoya kiritish va ta’lim sifatini oshirish yo‘lidagi muhim boshqaruv yondashuvidir. U rahbardan faqat boshqaruv emas, balki liderlik, vizyon, moslashuvchanlik, tashabbuskorlik va innovatsion fikrlash talab qiladi. Strategik menejmentga ega maktabgacha taʼlim muassasasi esa nafaqat bugungi kunga javob beradi, balki kelajakda barqaror, raqobatbardosh, ochiq va yuqori sifatli taʼlim muhitini yaratishga xizmat qiladi.
2. Strategiyalarni ishlab chiqish
Strategiyani ishlab chiqish – bu har qanday maktabgacha ta’lim tashkilotining uzoq muddatli maqsadlariga erishish yo‘lida muhim poydevor vazifasini bajaradigan jarayondir. U tashkilotning mavjud imkoniyatlarini baholab, aniq yo‘nalishlar, maqsadlar, chora-tadbirlar va bajarish mexanizmlarini belgilab beradi. Maktabgacha ta’lim tizimida strategiyalarni ishlab chiqish ayniqsa muhim, chunki bu bosqich bolalar rivojlanishini qo‘llab-quvvatlovchi barqaror, xavfsiz, ta’limiy va tarbiyaviy jihatdan boyitilgan muhitni yaratishga qaratiladi. Strategiyalarni ishlab chiqish muassasa faoliyatining samaradorligini oshirish, inson resurslaridan oqilona foydalanish, innovatsiyalarni joriy qilish, hamkorlik aloqalarini kuchaytirish va moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda ustuvor ahamiyatga ega. Dastlab, strategiyani ishlab chiqishning boshlang‘ich bosqichi sifatida tashkilot o‘zining vizyon va missiyasini aniqlab oladi. Vizyon — bu tashkilotning kelajakdagi orzu qilinadigan holati, uning maqsadga yo‘naltirilgan umumiy tasavvuridir. Maktabgacha taʼlim muassasalari uchun vizyon ko‘pincha “bolaning shaxsiy imkoniyatlarini to‘liq ochib beradigan, zamonaviy muhitda taʼlim va tarbiya beruvchi ilg‘or muassasa” tarzida bo‘ladi. Missiya esa ushbu vizyon sari yo‘l olgan muassasaning hozirgi kundagi faoliyati, ijtimoiy vazifasi va yondashuvlarining bayonidir. Odatda, u “har tomonlama rivojlangan, mustaqil fikrlovchi, sog‘lom va madaniyatli shaxsni tarbiyalash uchun teng imkoniyatlar yaratish” g‘oyasiga asoslanadi. Keyingi muhim bosqich bu — ustuvor yo‘nalishlarni aniqlashdir. Maktabgacha taʼlim tashkilotida bunday yo‘nalishlar bir nechta asosiy sohalarni o‘z ichiga oladi: ta’lim sifati, kadrlar salohiyati, ota-onalar bilan hamkorlik, moddiy-texnik baza, inklyuzivlik, raqamlashtirish, ijtimoiy sheriklik va moliyaviy mustaqillik. Har bir yo‘nalish doirasida vazifalar aniqlanib, ularni amalga oshirish mexanizmlari rejalashtiriladi. Bu jarayonda asosiy e’tibor mavjud vaziyatga va istiqboldagi ehtiyojlarga qaratiladi. Masalan, agar tashkilotda tarbiyachilar malakasi past bo‘lsa, unda kadrlar bilan ishlash yo‘nalishi asosiy ustuvorlikka aylanishi lozim. Strategiyani ishlab chiqishda qo‘llaniladigan usullardan biri bu SMART mezonidir. Bu mezon bo‘yicha har bir strategik maqsad aniq (Specific), o‘lchab bo‘ladigan (Measurable), erishilishi mumkin bo‘lgan (Achievable), real (Realistic) va vaqtga bog‘langan (Time-bound) bo‘lishi kerak. Masalan, “2027-yilgacha muassasa xodimlarining kamida 70 foizi attestatsiyadan yuqori baho bilan o‘tsin” degan strategik maqsad SMART talablariga javob beradi. Bu yondashuv strategik rejani nazorat qilish, samaradorlikni baholash va zarurat tug‘ilganda uni yangilash imkonini beradi. Strategik yo‘nalishlarni aniqlagach, ularni amalga oshirish uchun ancha konkret bo‘lgan chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqish zarur. Bu reja har bir vazifa bo‘yicha bosqichma-bosqich ishlar ro‘yxatini, ularning bajarilish muddati, javobgar shaxslar, zarur resurslar, baholovchi indikatorlar va monitoring mexanizmlarini o‘z ichiga oladi. Misol uchun, “O‘qituvchilar malakasini oshirish” yo‘nalishida: “har chorakda bir marta ichki trening o‘tkazish”, “har yili ikki nafar tarbiyachini xalqaro o‘quv kursiga yuborish”, “mentorlik dasturini joriy qilish” kabi chora-tadbirlar rejalashtiriladi. Bu orqali strategiya qog‘ozda qolib ketmasdan, amalda bajarilishi taʼminlanadi. Har bir strategik chora-tadbir indikatorlar tizimi orqali kuzatib borilishi kerak. Indikatorlar — bu natijani baholashda mezon bo‘ladigan aniq ko‘rsatkichlardir. Ular yordamida strategik reja muvaffaqiyatli bajarilyaptimi yoki yo‘qmi — degan savolga javob topiladi. Indikatorlar sifatida “treninglar soni”, “attestatsiyadan o‘tganlar foizi”, “ota-onalarning ishtirok darajasi”, “material-texnik ta’minotga ajratilgan mablag‘lar”, “sifat monitoringi ballari” va boshqa ko‘rsatkichlar olinishi mumkin. Bu ma’lumotlar asosida rahbariyat strategiyani yangilab boradi, zarur hollarda yo‘nalishni o‘zgartiradi yoki yangi maqsadlar qo‘yadi. Strategiyalarni ishlab chiqishda ishtirokchilarning faol ishtiroki muhim. Rahbar bu jarayonda faqat buyruq beruvchi emas, balki jamoa bilan hamkorlikda qaror qabul qiluvchi lider bo‘lishi lozim. Bu esa strategiyani tashkilot madaniyatiga singdiradi, xodimlarning unga bo‘lgan ishonchini oshiradi, strategik maqsadlar uchun masʼuliyat hissini kuchaytiradi. Xodimlar o‘zlari shakllantirishda ishtirok etgan strategiyani bajarishda ko‘proq rag‘bat va masʼuliyat bilan yondashadilar. Shu sababli strategik reja loyihalari ishlab chiqilgach, ularni keng jamoatchilik — tarbiyachilar, texnik xodimlar, ota-onalar, homiylar, mahalla faollari ishtirokida muhokama qilish maqsadga muvofiqdir. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun ishlab chiqiladigan strategiyalar nafaqat ta’lim jarayonining sifatini oshirish, balki bolalarning sog‘lom, barkamol, maʼnaviy yetuk shaxs bo‘lib voyaga yetishiga xizmat qiladigan tarbiyaviy, ijtimoiy va emotsional omillarni ham qamrab olishi kerak. Bu esa strategiyani faqatgina maʼmuriy hujjat emas, balki insonparvarlik, bola manfaatiga yo‘naltirilgan falsafa sifatida ko‘rishga olib keladi. Bugungi kunda raqamlashtirish strategiyasi alohida ustuvorlik kasb etmoqda. Bu strategiyada elektron kundaliklar, onlayn monitoring tizimlari, ota-onalar bilan raqamli aloqa platformalari, raqamli o‘yinlar va taʼlim vositalari joriy etiladi. Bundan tashqari, kadrlar strategiyasi, innovatsion o‘quv dasturlari strategiyasi, sifatni baholash va nazorat qilish strategiyasi, homiylik va moliyaviy barqarorlik strategiyasi, ochiq muhit va ijtimoiy sheriklik strategiyasi kabi turli yo‘nalishlar bo‘yicha alohida strategik hujjatlar ishlab chiqilishi mumkin. Bu hujjatlar bir-birini to‘ldiruvchi tarzda yondashadi va yakuniy maqsad — bolalar rivoji va ta’lim sifati — sari yo‘naltiriladi. Xalqaro tajribada ham strategiyani ishlab chiqish — bu ta’lim muassasasining obro‘sini oshiruvchi, ota-onalarning ishonchini qozonuvchi va hamkorlik aloqalarini mustahkamlovchi muhim vosita sifatida qaraladi. UNESCO, UNICEF, OECD kabi xalqaro tashkilotlar tavsiya etgan metodologiyalarda maktabgacha taʼlim muassasalari o‘zining strategiyasini 3 yoki 5 yillik reja asosida tuzishi, bu strategiyalarda jamiyat ehtiyojlariga mos, innovatsion va inklyuziv yondashuvlar kiritilishi tavsiya etiladi. Shuningdek, strategiyaning bajarilishi bo‘yicha har yili monitoring hisobotlari eʼlon qilinadi, jamoatchilikka ochiq tarzda natijalar taqdim etiladi. O‘zbekiston sharoitida bu boradagi asosiy normativ hujjatlar — “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun, PF-60-son Prezident farmoni, 750-sonli VM qarori, 2022–2026-yillarda taʼlimni rivojlantirish strategiyasi bo‘lib, ularda maktabgacha taʼlim tashkilotlari rahbarlari uchun strategik rejalashtirish, innovatsion loyihalar, ijtimoiy sheriklik, moliyaviy mustaqillik, ota-onalar bilan ochiq muloqot, kadrlar sifatini oshirish va ta’lim muhitini zamonaviylashtirishga doir aniq vazifalar belgilangan.
3. Maktabgacha ta’lim tashkilotini SWOT tahlili
SWOT tahlili — bu maktabgacha taʼlim tashkiloti faoliyatini chuqur va tizimli tahlil qilish vositasi bo‘lib, u tashkilotning kuchli (Strengths) va zaif (Weaknesses) tomonlarini, tashqi muhitdagi imkoniyatlar (Opportunities) va xavf-xatarlarni (Threats) aniqlashga yordam beradi. SWOT tahlili strategik rejalashtirishning ajralmas qismi bo‘lib, u orqali tashkilot o‘zining real holatini anglab oladi, mavjud resurslarni qanday samarali yo‘naltirish kerakligini belgilaydi, tahdidlarni qanday oldini olish mumkinligini aniqlaydi hamda o‘z salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish uchun puxta asos tayyorlaydi. Maktabgacha taʼlim sohasida SWOT tahlili bevosita bolalar rivoji, ta’lim sifati, tarbiyaviy muhit, kadrlar salohiyati, ota-onalar bilan aloqalar va moliyaviy holat bilan bog‘liq jihatlarni baholashga xizmat qiladi. Avvalo, SWOT tahlilining ichki omillari — bu tashkilot ichida mavjud bo‘lgan resurslar va cheklovlardir. Ular ichida kuchli tomonlar va zaif tomonlar mavjud. Maktabgacha taʼlim tashkiloti uchun kuchli tomonlar, odatda, tajribali tarbiyachilar jamoasi, zamonaviy moddiy-texnika baza, ota-onalar bilan mustahkam aloqalar, yuqori ishonch darajasi, innovatsion taʼlim metodlarining qo‘llanilishi, sog‘lom ovqatlantirish tizimining yo‘lga qo‘yilganligi kabi omillarni o‘z ichiga oladi. Masalan, muassasada 20 yillik tajribaga ega tarbiyachilar, Montessori uslubidagi jihozlar, kichik guruhda tarbiya berish kabi amaliy yutuqlar mavjud bo‘lsa, ular kuchli tomon sifatida qayd etiladi. Bundan tashqari, bog‘chaning joylashuv joyi (markazda yoki aholi zich yashaydigan hududda joylashganligi), ijobiy obro‘-e’tibori, ijtimoiy tarmoqlardagi faolligi, ota-onalar ishonchi ham kuchli jihatlar hisoblanadi. Shu bilan birga, har qanday tashkilotda zaif tomonlar ham bo‘lishi tabiiy. Maktabgacha taʼlim tashkilotida bu kabi zaif tomonlar, odatda, kadrlar tanqisligi, pedagoglarning zamonaviy texnologiyalardan yetarlicha foydalana olmasligi, tahlil qilish va rejalashtirish ko‘nikmalarining sustligi, metodik qo‘llanmalar va darsliklarning eskirganligi, innovatsion ta’lim dasturlarining yetishmasligi, binolarning ta’mirga muhtoj holati, IT infratuzilmaning past darajasi, moliyaviy mustaqillikning yo‘qligi, oshxona yoki tibbiyot xonasining talablarga javob bermasligi bilan bog‘liq bo‘ladi. Bundan tashqari, xodimlar o‘rtasida motivatsiyaning pastligi, doimiy tahlil va monitoring tizimining mavjud emasligi ham zaif tomon sifatida qayd etilishi kerak. Ayniqsa, xodimlarning rotatsiyasi yuqori bo‘lsa, bu jarayon dars sifati va bola rivojiga salbiy ta’sir qiladi. Tashqi omillar SWOT tahlilida tashkilotga bevosita ta’sir qilmaydigan, biroq uning faoliyatiga imkon yaratadigan yoki xavf tug‘diradigan sharoitlar sifatida qaraladi. Imkoniyatlar — bu tashqi muhitdagi ijobiy o‘zgarishlar, yangi yo‘nalishlar va tashabbuslar bo‘lib, ular maktabgacha taʼlim muassasasi faoliyatini rivojlantirishda foydali bo‘lishi mumkin. Masalan, davlat tomonidan ajratilayotgan subsidiya va grantlar, xususiy sektor bilan hamkorlik qilish imkoniyati, xalqaro tashkilotlar (UNICEF, UNESCO, GIZ) bilan loyihalarda ishtirok etish, ijtimoiy sheriklik asosida mahalliy kengashlar bilan aloqalarni rivojlantirish, yoshlar salohiyatidan foydalanish, raqamli texnologiyalarni joriy etish uchun IT kompaniyalar bilan hamkorlik kabi imkoniyatlar mavjud. O‘zbekiston maktabgacha taʼlim tizimi uchun so‘nggi yillarda yuzaga kelgan asosiy imkoniyatlardan biri bu — Prezidentning PF-60-sonli Farmoni orqali 2022–2026-yillarda maktabgacha ta’limni rivojlantirishga alohida ustuvorlik berilishi va bu yo‘nalishga byudjet hamda tashqi moliya manbalaridan yirik mablag‘lar yo‘naltirilayotganidir. Ammo tashqi muhitda tashkilotga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan omillar ham mavjud. Bular xavf-xatarlar bo‘lib, tashkilot uchun tahdid soluvchi holatlar hisoblanadi. Ular orasida mehnat bozoridagi raqobat, kadrlar oqimi, migratsiya, demografik o‘zgarishlar, ota-onalar ishonchining pasayishi, sanitariya talablariga mos kelmaydigan holatlar, salomatlik inqirozlari (epidemiya, pandemiya), makroiqtisodiy beqarorlik, normativ-huquqiy bazaning tez-tez o‘zgarib turishi va xususiy bog‘chalarning faol kirib kelishi natijasida davlat bog‘chalari oldida yuzaga keladigan raqobat muammolari bor. Masalan, ota-onalarning nodavlat bog‘chalarni afzal ko‘ra boshlashi, internetdagi salbiy sharhlar sonining oshishi, korrupsiya yoki sifatsiz ovqatlantirish holatlarining tarqalishi davlat bog‘chalari obro‘siga katta xavf tug‘diradi. Yuqoridagi barcha omillarni birgalikda tahlil qilgan holda tashkilot o‘zining strategik pozitsiyasini aniqlaydi. Agar kuchli tomonlar ko‘p bo‘lib, tashqi imkoniyatlardan ham to‘g‘ri foydalanilayotgan bo‘lsa, demak, tashkilot agressiv strategiyani qabul qilishi mumkin, ya’ni faol kengayish, yangi yo‘nalishlar ochish, ko‘lamni oshirish mumkin. Agar zaif tomonlar ko‘p va tahdidlar ham yuqori bo‘lsa, tashkilot himoyalovchi strategiyani tanlaydi — ya’ni mavjud holatni saqlab qolish, tahdidlarni kamaytirish, barqarorlikni ta’minlash ustuvorlik bo‘ladi. SWOT tahlili shuni ko‘rsatadiki, biror bir tashkilot doimiy ravishda kuchli va imkoniyatlarga to‘la muhitda faoliyat yuritmaydi. Shuning uchun rahbar SWOT tahlil natijalariga qarab harakat strategiyasini qayta ko‘rib chiqadi. SWOT tahlili asosida amaliy chora-tadbirlar ishlab chiqiladi. Misol uchun, agar muassasada kuchli tomon sifatida ilg‘or tarbiyachilar jamoasi aniqlansa, bu ustunlikdan foydalanib, boshqa bog‘chalar uchun treninglar tashkil etish, ichki mentorlik tizimini rivojlantirish mumkin. Agar zaif tomon sifatida binoning holati yomonligi qayd etilsa, bu borada homiylik asosida ta’mirlash ishlari, mahalliy hokimiyat bilan hamkorlik yoki jamoatchilik orqali budjet tashqarisidan mablag‘ yig‘ish yo‘llari izlanadi. Tashqi imkoniyat sifatida IT kompaniyalarning bepul texnik yordam dasturlari aniqlansa, muassasa ularni jalb etib, raqamlashtirish bosqichlarini boshlashi mumkin. Tashqi tahdid sifatida ota-onalar ishonchining pasayish xavfi mavjud bo‘lsa, u holda PR strategiyasi, ochiq eshiklar kunlari, ota-onalar ishtirokidagi “ko‘rsatma mashg‘ulotlar”ni yo‘lga qo‘yish lozim bo‘ladi. SWOT tahlilining yana bir muhim jihati shundaki, u tashkilot ichidagi har bir bo‘lim, har bir faoliyat yo‘nalishi uchun alohida tuzilishi mumkin. Ya’ni, umumiy SWOT tahlil bilan bir qatorda, masalan, faqat kadrlar siyosati bo‘yicha SWOT tahlil, ota-onalar bilan hamkorlik bo‘yicha SWOT tahlil, raqamlashtirish darajasi bo‘yicha SWOT tahlil kabi maxsus tahlillar ham o‘tkaziladi. Bu esa muassasaning har bir yo‘nalish bo‘yicha qanday harakat qilishi, qanday resurslarni jalb qilishi, qanday xavflarga tayyor turishi kerakligini aniq belgilab beradi. Bunday aniqlik esa strategik menejment sifatini oshiradi.O‘zbekistonda SWOT tahlil qilish madaniyati hozircha keng joriy etilmagan bo‘lsa-da, yangi rahbarlar, ayniqsa, yosh avlod vakillari bunday vositalarni yaxshi o‘zlashtirayotganlari kuzatilmoqda. Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan muassasa pasporti, o‘z-o‘zini baholash vositalari, ichki audit savolnomalari – bularning barchasi SWOT tahlilni amaliyotga joriy qilishning dastlabki bosqichlaridir. SWOT tahlil faqat qog‘oz uchun emas, balki real qarorlar qabul qilishga asos bo‘ladigan vosita sifatida ko‘rilgandagina uning samarasiga erishish mumkin bo‘ladi.
4. Maktabgacha ta’limni boshqarishning zamonaviy tendensiyalari
Maktabgacha taʼlimni boshqarishning zamonaviy tendensiyalari bugungi globallashuv, texnologik taraqqiyot, inson kapitaliga eʼtiborning kuchayishi, ijtimoiy hamkorlik, raqamlashtirish va ijtimoiy adolat tamoyillariga asoslangan boshqaruv modelining shakllanishi bilan bevosita bogʻliq. Hozirgi vaqtda maktabgacha taʼlim tizimi rahbariyati nafaqat tashkilot ichki ishlarini yurituvchi, balki o‘z qarashlari, tashabbuslari, tahliliy yondashuvi bilan ta’lim jarayonini yuksak samaradorlikka olib chiquvchi muhim shaxs sifatida ko‘rilmoqda. Shu bois zamonaviy tendensiyalarni o‘zlashtirgan boshqaruv – bu rivojlangan mamlakatlar tajribasiga mos, bolalar manfaatini birinchi o‘ringa qo‘ygan, xodimlar salohiyatini oshirishga xizmat qiladigan va eng asosiysi – ochiqlik va natijadorlik tamoyiliga asoslangan boshqaruvdir. Bugungi tendensiyalarning eng asosiylaridan biri bu raqamlashtirishdir. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida raqamli texnologiyalardan foydalanish jarayoni so‘nggi yillarda sezilarli darajada kengaymoqda. Elektron navbat tizimi, onlayn qabul, masofaviy monitoring, KPI tizimlari, elektron hisobotlar, interaktiv dars vositalari, ota-onalar bilan raqamli aloqa platformalari, masalan, Telegram-botlar, mobil ilovalar va Google Forms orqali fikr almashuvlar bu jarayonning kundalik ishga aylanayotganini ko‘rsatadi. Bu texnologiyalar yordamida boshqaruv yanada shaffof, tezkor va sifatli bo‘lmoqda. Ayniqsa, pandemiya davrida bu vositalar zaruratga aylangan bo‘lsa, hozirda ular kundalik boshqaruvning ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Maktabgacha ta’lim rahbari har qanday ma’lumotni raqamli shaklda saqlash, tezkor taqqoslash, aniqlik bilan baholash va hisobot topshirish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Raqamli vositalar yordamida mashg‘ulotlar videoyozuvlari orqali tahlil qilinadi, tarbiyachining dars o‘tish madaniyati bo‘yicha tahliliy kartalar yuritiladi, masofaviy o‘quv mashg‘ulotlar, malaka oshirish kurslari tashkil qilinmoqda. Yana bir muhim tendensiya bu inson kapitaliga qaratilgan boshqaruvdir. Ya’ni, tashkilot boshqaruvida tarbiyachilar va yordamchi xodimlar asosiy resurs sifatida qaralmoqda. Endilikda ish yuritishda faqat ma’muriy buyruqlar emas, balki shaxsiy rivojlanish, motivatsiya, kasbiy qoniqish, rag‘batlantirish, ijtimoiy himoya, salomatlik va ruhiy holatni nazorat qilish kabi jihatlar rahbar e’tiborining markazida turadi. Maktabgacha ta’lim rahbari hozirda pedagoglar bilan ishlashda “ustoz–shogird” modelini joriy etmoqda, o‘zaro bilim almashish platformalarini yaratmoqda, ichki mentorlik tizimi shakllanmoqda. Tarbiyachilarni modellashtirilgan kuzatuv kartalari, ballik tizimlar, attestatsiyaga tayyorlov kurslari orqali baholab, rivojlanishga yo‘naltirayotgan boshqaruvchilar ko‘paymoqda. Inson resurslarini rivojlantirish boshqaruvining zamonaviy modelida xodimlarning o‘zini baholashi, psixologik salomatligi, emotsional barqarorligi, moslashuvchanligi va jamoada ishlash qobiliyatini rivojlantirish strategik muhim yo‘nalishga aylangan. Uchinchi zamonaviy tendensiya bu inklyuziv boshqaruvdir. Inklyuzivlik – bu barcha bolalar, xususan, nogironligi bo‘lgan, ijtimoiy himoyaga muhtoj, kam ta’minlangan oilalar farzandlari uchun teng ta’lim imkoniyatlarini yaratish, ularning barcha faoliyatlarda to‘laqonli ishtirokini ta’minlashdir. Boshqaruv jarayonida bu tendensiya shuni bildiradiki, har bir qaror, har bir dastur va har bir loyihada ijtimoiy adolat, tenglik va e’tibor prinsiplariga asoslaniladi. Maktabgacha ta’lim rahbari jismoniy imkoniyati cheklangan bolalarga mos sharoit yaratadi, ularni o‘qitish uchun maxsus metodlar va mutaxassislarni jalb etadi, ota-onalar bilan shaffof muloqot olib boradi. Inklyuziv boshqaruv bu nafaqat shaxslar darajasida, balki butun tashkilot madaniyatida inoyat, bag‘rikenglik, o‘zaro hurmat va madaniy xilma-xillikni qadrlashga asoslanadi. Bu tendensiya bugungi kunda UNESCO, UNICEF, YUNESKO kabi xalqaro tashkilotlar tomonidan ham eng muhim mezonlardan biri sifatida ilgari surilmoqda. Keyingi muhim tendensiya — bu natijadorlikka yo‘naltirilgan boshqaruvdir. Ya’ni, har bir faoliyat, har bir tashabbus, har bir loyiha o‘z samarasini ko‘rsatishi kerak. Faoliyatlar natijasi mezonlar asosida baholanadi. Rivojlanish dasturlari, strategik rejalar, loyiha va grantlar KPI (kalit ko‘rsatkichlar) asosida rejalashtiriladi. Bu tendensiya boshqaruvchini konkret maqsadlarga yo‘naltiradi. Masalan, “yil davomida 5 nafar tarbiyachi 1-toifani olishi kerak”, “o‘quv yili oxirida ota-onalarning bog‘chaga bo‘lgan ishonch darajasi 85 foizdan yuqori bo‘lishi kerak”, “har chorakda kamida 1 ta ochiq mashg‘ulot o‘tkazilishi kerak” kabi aniq natijalar rejalashtiriladi. Ularni amalga oshirishga esa jamoa jalb qilinadi. Bu yondashuvda rahbar faoliyatni shunchaki boshqarmaydi, balki uni tahlil qiladi, xulosa chiqaradi, taqqoslaydi va yangilaydi. U faoliyatda “qanchalik foydali?” degan savolga javob izlaydi. Zamonaviy boshqaruvda yana bir muhim yondashuv bu ijodiy va innovatsion fikrlash asosida qaror qabul qilishdir. Endilikda an’anaviy uslublar o‘rnini yangicha, moslashuvchan va o‘zgaruvchan yondashuvlar egallamoqda. Rahbar loyihaviy fikrlaydi, sinov-salkam usulida innovatsiyalarni joriy qiladi, feedback asosida yangilanishlar kiritadi. “Design thinking” yondashuvi — ya’ni foydalanuvchi nuqtayi nazaridan qaror qabul qilish, kichik prototiplarni sinab ko‘rib, ularni takomillashtirish — maktabgacha ta’lim muassasalari boshqaruvida tobora keng qo‘llanmoqda. Bu orqali har bir dars, har bir muammo va har bir resurs innovatsion ko‘z bilan baholanadi. Masalan, har kuni ertalabki “Assalomu alaykum” marosimi ham bolaning emotsional rivoji nuqtayi nazaridan yangicha tashkil etiladi: bolalarning ismlari aytiladi, ular bilan alohida ko‘z bilan aloqa qilinadi, ijobiy tasdiqlar ishlatiladi. Bu oddiy misol, lekin zamonaviy boshqaruv shunchalik mayda detallarni ham o‘zgartirishga tayyor bo‘ladi. Boshqaruvning zamonaviy yo‘nalishlaridan yana biri bu — ota-onalar bilan sheriklik tamoyilidir. Ota-onalar endilikda shunchaki xizmat iste’molchisi emas, balki bog‘chaning to‘laqonli hamkori sifatida ko‘riladi. Rahbar ota-onalar ishtirokini rejalashtirishda, tahlil qilishda, baholashda jalb qiladi. Ular bilan doimiy ravishda suhbatlar o‘tkaziladi, so‘rovnomalar olinadi, ota-onalar kengashi orqali muhim qarorlar muhokama qilinadi. Bu tendensiya orqali tashkilot ochiq va ishonchli muhitga ega bo‘ladi, bolalar rivoji haqidagi muhim ma’lumotlar ota-onalar bilan birgalikda ko‘rib chiqiladi, ota-onalarning ham tarbiyaviy ko‘nikmalari oshiriladi. Bu holat zamonaviy boshqaruvda ishonchli sheriklikning o‘sib borayotganini ko‘rsatadi. Shuningdek, maktabgacha ta’limni boshqarishning zamonaviy yondashuvida sifatni uzluksiz nazorat qilish, ya’ni ichki monitoring tizimini joriy qilish tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Ichki monitoring orqali rahbar dars sifatini, bolalar ishtirokini, tarbiyachining metodik mahoratini, ijtimoiy faolligini, ota-onalarning e’tiborini, xodimlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni tizimli tahlil qiladi. Bu tahlillar har chorakda, oyda yoki haftada amalga oshiriladi. Monitoring natijalari esa baholash uchun emas, balki rivojlantirish uchun, kamchiliklarni aniqlab, o‘z vaqtida to‘g‘rilash uchun ishlatiladi. Bu zamonaviy tendensiya orqali bog‘cha ichki o‘sish mexanizmini ishlab chiqadi. Yuqorida sanab o‘tilgan zamonaviy tendensiyalarning barchasi boshqaruvda yangi davr boshlanganini ko‘rsatadi. Rahbar faqat ma’muriy topshiriqlarni emas, balki jamoaning salohiyatini, resurslar oqimini, pedagogik yondashuvlarni va jamiyatning umidlarini boshqaradi. U hozirgi zamonning lideriga aylanadi – ilhom beruvchi, tahlil qiluvchi, qaror qabul qiluvchi va o‘rnak bo‘luvchi shaxs. Ana shunday yondashuv orqaligina maktabgacha ta’lim tashkilotlari zamonaviy, innovatsion va barqaror rivojlanish sari yo‘naltiriladi.
5. Ta’lim muhitini zamonaviylashtirish
Ta’lim muhitini zamonaviylashtirish — bu maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarning har tomonlama rivojlanishi uchun qulay, xavfsiz, ilhomlantiruvchi va innovatsion sharoitlarni yaratish demakdir. Bugungi kunda pedagogik jarayonlar, texnologik rivojlanish, psixologik yondashuvlar va bolalar manfaatlari asosida shakllanayotgan yangi boshqaruv paradigmalari ta’lim muhitiga yangicha yondashishni talab etmoqda. Maktabgacha yoshdagi bola uchun atrof-muhit nafaqat darslar o‘tkaziladigan joy, balki o‘yin, kuzatish, muloqot, mustaqil harakat va kashfiyotlar manbai hisoblanadi. Shu boisdan ta’lim muhitini zamonaviylashtirish boshqaruvning ustuvor strategik yo‘nalishlaridan biri bo‘lib bormoqda. Zamonaviy ta’lim muhiti deganda, avvalo, bola markazda bo‘lgan, uning rivojlanishiga moslashtirilgan, ochiq, moslashuvchan, xavfsiz va estetik jihatdan boyitilgan muhit tushuniladi. Bu muhitda bolaning jismoniy, aqliy, ijtimoiy, emotsional, nutqiy va estetik rivoji uchun barcha sharoitlar yaratilgan bo‘lishi zarur. An’anaviy boshqaruvda muhit ko‘proq sinf xona markazida tashkil etilgan bo‘lsa, hozirgi zamonaviy yondashuvlarda muhit bolani markazga qo‘ygan holda tashkil qilinadi. Bu esa darslar va mashg‘ulotlarning turfa shaklda tashkil etilishi, har bir bolaning qiziqishi, ehtiyoji va individual imkoniyatlariga mos yondashuvlarni talab qiladi. Maktabgacha ta’lim muhitining zamonaviy ko‘rinishida eng muhim tamoyillardan biri bu harakatchanlik va moslashuvchanlikdir. Muassasadagi xona, maydon, jihoz va materiallar o‘zgaruvchan, ko‘p funksiyali va bolalarning faol ishtirokini rag‘batlantiruvchi tarzda bo‘lishi kerak. Masalan, o‘quv mashg‘ulotlari o‘tkaziladigan xona ertalabda ertak terapiyasi uchun yumshoq burchakka aylanishi, tushdan keyin esa konstruktor yig‘ish yoki teatr sahnasi sifatida xizmat qilishi mumkin. Har bir element o‘z funksiyasidan tashqari, bolalarning mustaqil harakatlanishiga, mustaqil tanlov qilishiga imkon yaratadi. Bu holat esa bolani avvalambor fikrlovchi, mustaqil va tashabbuskor shaxs sifatida shakllantiradi. Zamonaviy muhitda yana bir muhim omil bu estetik va emotsional qulaylikdir. Ta’lim muhiti bolaning ruhiy holatiga bevosita ta’sir qiladi. Shu boisdan rasm, rang, yorug‘lik, ovoz, hid kabi elementlar ehtiyotkorlik bilan tanlanadi. Ranglar juda yorqin emas, sokin va tabiiy bo‘lishi kerak. Muzika va tabiat tovushlari bilan boyitilgan fon, psixologik ranglar uyg‘unligi, yumshoq pol qoplamalari, o‘rindiqlarning bolaning yoshi va o‘lchamiga mosligi — bularning barchasi muhitning ijobiy emotsional fonini belgilaydi. Tashkilot rahbari ta’lim muhitini rejalashtirishda pedagoglar, psixologlar va ota-onalar bilan hamkorlikda harakat qilishi kerak. Chunki muhit faqat go‘zallik emas, balki did, madaniyat, tozalik va ilhom manbaidir. Bugungi kundagi yana bir ustuvor yondashuv bu raqamli muhitni tashkil etishdir. Raqamli muhit deganda, bolalar va tarbiyachilar foydalanishi mumkin bo‘lgan zamonaviy texnologiyalar, interaktiv doskalar, raqamli monitorlar, o‘yin konsollari, AR va VR dasturlar, media vositalari tushuniladi. Albatta, bu vositalardan foydalanish me’yorda bo‘lishi zarur, ammo ular orqali o‘quv materiallari vizual va emotsional jihatdan boyitiladi. Masalan, hayvonlar haqida dars o‘tayotganda bolalar real tasvirlar yoki animatsiyalar yordamida ko‘rish imkoniga ega bo‘lishi, bu esa ularning diqqat, eslab qolish va tushunish qobiliyatini oshiradi. Shu bilan birga, raqamli vositalar orqali masofaviy ta’lim, ota-onalar bilan onlayn muloqot, monitoring va baholash, bolalarning ijodiy ishlari bilan ota-onalarni tanishtirish imkoniyatlari ham yaratiladi. Raqamli vositalarni integratsiya qilishda rahbarning axborot texnologiyalari sohasidagi bilimlari, zarur jihozlar va internetga ulangan infratuzilma bo‘lishi zarur. Zamonaviy ta’lim muhitining ajralmas qismi bu bolaning qiziqishlariga moslashtirilgan o‘yin va didaktik muhitdir. Bu muhitda bolaning tanlov erkinligi, tajriba qilishga bo‘lgan rag‘bati, o‘z-o‘zini ifoda etish imkoniyati muhim o‘rin tutadi. Bolalarning yosh xususiyatlari, qiziqishlari va rivojlanish darajalariga mos keladigan o‘yinchoqlar, konstruktiv materiallar, kitoblar, musiqiy asboblar, dramatik rollar uchun jihozlar bo‘lishi shart. Muhitda bola o‘z ixtiyori bilan harakat qilish, o‘yin shakllarini tanlash, do‘stlari bilan muloqot qilish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Montessori, Reggio Emilia, Waldorf kabi metodik yondashuvlarda bu tamoyillar muhitning markaziy jihati sifatida qaraladi. Ta’lim muhitini zamonaviylashtirishda yana bir asosiy jihat bu inklyuzivlik tamoyilidir. Zamonaviy muassasa muhitida nogironligi bo‘lgan bolalar uchun alohida sharoitlar yaratilgan bo‘lishi lozim. Maxsus harakatlanish yo‘lakchalari, past balandlikdagi mebellar, nuqtali belgilar, vizual belgilashlar, taktil jihozlar, maxsus darslik va materiallar mavjud bo‘lishi kerak. Inklyuziv muhit bu — ijtimoiy adolat, teng imkoniyatlar va hurmat tamoyillarining muhim aksidir. Bunday muhitda har bir bola o‘zini teng a’zo sifatida his qiladi, o‘z qadr-qimmatini anglaydi va to‘laqonli rivojlanadi. Bu holat rahbardan faqat moddiy sharoit emas, balki butun jamoaning madaniyati va qadriyatlar tizimini shakllantirishni ham talab qiladi. Shuningdek, zamonaviy ta’lim muhitida ijtimoiy hamkorlik muhiti ham muhim rol o‘ynaydi. Ota-onalar, mahalla faollari, nodavlat tashkilotlar, yoshlar markazlari, homiylar va boshqa ijtimoiy subyektlar bilan hamkorlikda tashkil etilgan makonlar – kutubxonalar, ko‘rgazmalar, ochiq maydonchalar, bog‘cha teatr sahnalari, ekskursiyalar muhitning boyligi va o‘zgaruvchanligini ko‘rsatadi. Bu esa bolada ijtimoiy muloqot ko‘nikmalarini shakllantirishga, ularni jamiyat hayotiga tayyorlashga xizmat qiladi. Shu tariqa, maktabgacha ta’lim muassasasi nafaqat ta’lim beruvchi, balki tarbiyaviy va madaniy markazga aylanadi. Ta’lim muhiti deganda nafaqat bino ichidagi fizika makoni, balki tashqi — atrof-muhit, hovli, ochiq maydon, tabiat burchagi ham tushuniladi. So‘nggi yillarda ekologik muhitga e’tibor kuchaygan. Yashil hududlar, tabiat bilan ishlash burchaklari, kichik issiqxonalar, qush uyasi, baliqlar akvariumi, daraxt ekish aksiyalari, chiqindilarni saralash tizimi, “Yashil maktab” loyihalari ta’lim muhitini ekotarbiya jihatidan zamonaviylashtirish imkonini bermoqda. Tabiat burchagidagi o‘yinlar, eksperimentlar, bolalarning kuzatuvlar olib borishi ularning qiziqishini kuchaytiradi, ijtimoiy mas’uliyatni rivojlantiradi. Shu bilan birga, ta’lim muhitini zamonaviylashtirishda psixologik xavfsizlik ham yetakchi rol o‘ynaydi. Har bir bola o‘zini erkin, qadrlangan, eshitilgan deb his qilishi uchun maktabgacha ta’lim muassasasining ichki muhitida bag‘rikenglik, hurmat, quloq solish, tanqid emas, konstruktiv fikr almashuv ustuvor bo‘lishi kerak. Pedagogik xodimlar bolalar bilan muomalada yumshoqlik, xushmuomalalik, barqarorlik, o‘zini nazorat qila olish kabi fazilatlarni namoyon qilganida, muhit ijobiy psixologik tus oladi. Rahbar esa bu tamoyillarni tizimlashtirib, ichki madaniyat darajasini doimiy nazorat qilib boradi. Ta’lim muhitini zamonaviylashtirish nafaqat bolalar, balki xodimlar va ota-onalar uchun ham qulay sharoit yaratishga xizmat qiladi. Rahbarlik zamonaviy yondashuvi bu muhitni shunchaki binoni obodonlashtirish deb emas, balki bola salomatligi, ruhiy barqarorligi, ijtimoiylashuvi, kashfiyotchiligi, mustaqilligi va jamiyatga tayyorlanishi uchun zarur bo‘lgan makon deb tushunadi. Ana shunday muhitda o‘sgan bola — kelajakda zamonaviy, ochiq, ijtimoiy faol, ilmga chanqoq va mustahkam irodali inson bo‘lib voyaga yetadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. “Ta’lim to‘g‘risida” Qonun, O‘zbekiston Respublikasi, yangi tahriri, 2020-yil.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-60-son Farmoni, “Maktabgacha taʼlim tizimini 2022–2026-yillarda rivojlantirish bo‘yicha strategiya”, 2022-yil 8-avgust.
3. Vazirlar Mahkamasining 750-son Qarori, “Maktabgacha taʼlim tashkilotlari faoliyatini tashkil etish tartibi”, 2021-yil 15-dekabr.
4. To‘xtayeva G. (2022). “Maktabgacha ta’limda menejment”. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
5. Sattorov A. (2021). “Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruv asoslari”. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
6. Kurbanova D. (2020). “Ta’lim tizimida strategik menejment asoslari”. Toshkent: Ilm ziyo nashriyoti.
7. OECD (2021). "Providing Quality Early Childhood Education and Care". Paris: OECD Publishing.
8. UNESCO (2020). "Strategic Planning in Early Childhood Care and Education". Paris.
9. UNICEF Uzbekistan (2022). "Early Learning and School Readiness: A Strategic Approach". Tashkent Office.