Mavzu- Maktabgacha taʼlimda boshqaruv psixologiyasi
Reja
1. Boshqaruv psixologiyasining mazmuni va maktabgacha ta’limdagi roli
2. Rahbar shaxsining psixologik xususiyatlari va jamoaga ta’siri
3. Ta’lim jamoasida psixologik iqlim va emotsional barqarorlikni shakllantirish
4. Psixologik yondashuvlar asosida nizolarni boshqarish va motivatsiyani oshirish
1. Boshqaruv psixologiyasining mazmuni va maktabgacha ta’limdagi roli
Boshqaruv psixologiyasi — bu tashkilotda boshqaruv faoliyatining psixologik jihatlarini o‘rganadigan, rahbar va hodimlar, rahbar va jamoa o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni tahlil qiladigan va samarali psixologik yondashuvlarni ishlab chiqadigan muhim fan sohasi hisoblanadi. U pedagogik boshqaruv tizimida, ayniqsa, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida katta o‘rin tutadi. Chunki ushbu bosqichda rahbarlik nafaqat tashkiliy va ma’muriy faoliyatni, balki psixologik yetakchilikni ham o‘z ichiga oladi. Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlovchi jamoaning salohiyatini to‘liq namoyon qilishda rahbarning psixologik savodxonligi, emotsional intellekti va kommunikativ kompetensiyasi alohida ahamiyat kasb etadi.
Boshqaruv psixologiyasi maktabgacha ta’lim tizimida bir nechta yo‘nalishda o‘zini namoyon qiladi. Birinchidan, u rahbarning o‘z-o‘zini tahlil qilish, o‘z kuchli va zaif tomonlarini anglash, stress holatlarini nazorat qilish, qarorlar qabul qilishdagi ruhiy barqarorligini ta’minlaydi. Ikkinchidan, psixologik yondashuvlar yordamida jamoaning ichki muhitini baholash, xodimlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni tahlil qilish va rivojlantirish imkoniyati paydo bo‘ladi. Bu esa o‘z navbatida maktabgacha ta’lim tashkilotida sog‘lom psixologik muhitni shakllantirishga xizmat qiladi. Uchinchi jihat, boshqaruv psixologiyasi rahbarga pedagogik jamoaning ehtiyojlari, motivatsion holati, kasbiy o‘sishiga bo‘lgan ehtiyojlari haqida chuqur ma’lumot beradi. Bu bilimlar asosida rahbar o‘z boshqaruv uslublarini moslashtiradi, o‘zgaruvchan sharoitga tez moslashadi va o‘z jamoasini samarali boshqaradi.
Maktabgacha ta’limdagi boshqaruv psixologiyasining asosiy vazifasi — bu rahbar shaxsining boshqaruvdagi psixologik tayyorgarligi, jamoa a’zolarining emotsional barqarorligi va ijtimoiy moslashuvchanligini ta’minlashdir. Bu bilan birga, psixologik jihatdan pishiq jamoa bolalar bilan samarali ishlashga, ijodiy yondashishga va o‘z faoliyatini yangilashga intiladi. Shunday qilib, boshqaruv psixologiyasi maktabgacha ta’lim sifatini oshirishda ichki omil sifatida muhim o‘rin egallaydi.
Maktabgacha ta’limda boshqaruv psixologiyasini amaliy jihatdan qo‘llash rahbardan yuqori darajadagi emotsional hushyorlik, ijtimoiy empatiya va psixologik moslashuvchanlikni talab qiladi. Rahbar har bir xodimning psixologik holatini inobatga olgan holda, unga individual yondashuvi orqali uning imkoniyatlarini to‘liq ro‘yobga chiqarishi mumkin. Bu ayniqsa metodistlar, tarbiyachilar, psixologlar va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar o‘rtasidagi professional aloqalarni muvofiqlashtirishda ahamiyatlidir. Bunday yondashuvlar jamoada o‘zaro hurmat, ishonch, ochiqlik va kasbiy hamkorlik muhitini yaratadi.
Psixologik jihatdan pishiq rahbar shunchaki buyruq beruvchi emas, balki yetakchi, ruhiy barqarorlik manbai, motivatsiya beruvchi shaxs sifatida faoliyat yuritadi. U o‘z xodimlariga nafaqat topshiriq beradi, balki ularning qiziqishlarini tinglaydi, muammolarini tushunadi va ularga professional hamda emotsional ko‘mak beradi. Aynan shunday psixologik yondashuv tufayli maktabgacha ta’lim tashkilotlari doimiy rivojlanish yo‘liga kiradi, yangiliklarni tezroq qabul qiladi va sifatli ta’lim muhiti shakllanadi.
Shuningdek, boshqaruv psixologiyasi orqali rahbar o‘zining kommunikatsion madaniyatini rivojlantiradi. Bu esa aniq va ta’sirchan muloqot, jamoa bilan o‘zaro tushunish, qarama-qarshiliklarni konstruktiv yo‘l bilan hal qilish imkonini beradi. Masalan, maktabgacha ta’lim tashkilotida biror muammo yuzaga kelsa, psixologik jihatdan tayyor rahbar uni zudlik bilan tahlil qiladi, ziddiyatlarning ildizini topadi va vaziyatni bartaraf etish uchun aniq psixologik strategiyalarni qo‘llaydi. Bu jarayonda hamdardlik, xolislik, ishonch va tenglik prinsiplari asosiy rol o‘ynaydi.
Shu bilan birga, boshqaruv psixologiyasi rahbar va jamoa o‘rtasidagi muloqotda ijtimoiy rol va ierarxiya elementlarini anglashni, ularni professional darajada boshqarishni ham talab qiladi. Jamoaning turli tabaqalari (yosh, tajriba, kasbiy tayyorgarlik darajasi bo‘yicha) o‘rtasida yuzaga keluvchi ruhiy tafovutlar boshqaruv jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi uchun, rahbar ularni ongli ravishda boshqarishi, umumiy maqsad sari yo‘naltirishi kerak. Bu esa yuqori darajadagi psixologik kompetensiyani talab qiladi.
Yana bir muhim jihat shundaki, boshqaruv psixologiyasi bolalar bilan ishlovchi pedagoglarning ruhiy sog‘lig‘ini asrash va ularning professional charchoq sindromiga tushib qolmasligiga yordam beradigan muhim instrumentlarga ega. Agar rahbar ushbu xavf belgilarini erta aniqlab, zarur yordam choralarini ko‘rsa, bu nafaqat pedagogning, balki butun jamoaning faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, bu jarayonda ruhiy tayanch guruhlari, psixologik treninglar va motivatsion dasturlar muhim rol o‘ynaydi.
Boshqaruv psixologiyasi — bu maktabgacha ta’lim rahbarining kundalik ish faoliyatida ustuvor o‘rin tutadigan, nafaqat jamoani samarali boshqarish, balki unga ruhiy tayanch bo‘lish, ijtimoiy-psixologik muvozanatni yaratish, yangiliklarga ochiqlik va tashabbuskorlik muhitini shakllantirishga xizmat qiladigan muhim fan yo‘nalishidir. Har bir maktabgacha ta’lim rahbari ushbu sohada muntazam bilimini yangilab, amaliy psixologik yondashuvlarni egallashi lozim.
2. Rahbar shaxsining psixologik xususiyatlari va jamoaga ta’siri
Ta’lim tashkilotida boshqaruv samaradorligi ko‘p jihatdan rahbar shaxsining psixologik xususiyatlari bilan belgilanadi. Rahbar nafaqat ma’muriy vazifalarni bajaruvchi shaxs, balki jamoada psixologik muhitni shakllantiruvchi, xodimlarning emotsional holatiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi yetakchidir. Shu sababli rahbar shaxsining xarakteri, temperament tipi, muloqot madaniyati, qaror qabul qilish uslubi va stressga munosabati ta’lim jamoasining umumiy ruhiy holatini belgilovchi asosiy omillardan hisoblanadi.
Rahbarning psixologik portreti avvalo uning shaxsiy fazilatlari orqali namoyon bo‘ladi. Bular jumlasiga mas’uliyatlilik, barqarorlik, adolatparvarlik, empatiya, o‘zini boshqara olish, tashabbuskorlik kabi sifatlar kiradi. Ushbu fazilatlar rivojlangan rahbar jamoa a’zolari bilan ishonchli munosabat o‘rnatadi, xodimlarning fikrini hurmat qiladi va ularni umumiy maqsad sari yo‘naltira oladi. Aksincha, impulsiv, hissiyotlarini nazorat qila olmaydigan, adolatsiz rahbar jamoada qo‘rquv, befarqlik yoki norozilik kayfiyatini yuzaga keltiradi.
Rahbar shaxsining muhim psixologik xususiyatlaridan biri bu emotsional barqarorlikdir. Ta’lim tizimida rahbar doimiy bosim, mas’uliyat va turli manfaatlar to‘qnashuvi sharoitida faoliyat yuritadi. Shunday vaziyatlarda o‘z hissiyotlarini boshqara olgan rahbar jamoada barqarorlikni saqlab qoladi. Agar rahbar stressli vaziyatlarda jahldorlik, keskinlik yoki beqarorlik namoyon etsa, bu holat tezda jamoaga ko‘chadi va umumiy psixologik iqlimni izdan chiqaradi. Shu bois rahbarning emotsional muvozanati jamoaning ruhiy salomatligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Empatiya — rahbar shaxsida alohida ahamiyat kasb etuvchi psixologik sifatdir. Empatik rahbar xodimlarning ichki kechinmalarini his qila oladi, ularning muammolariga befarq bo‘lmaydi va individual yondashuvni qo‘llaydi. Ta’lim jamoasida har bir pedagogning kasbiy va shaxsiy holati turlicha bo‘lib, buni tushunish rahbardan yuqori darajadagi psixologik sezgirlikni talab etadi. Empatiyaga ega rahbar jamoada o‘zaro ishonchni kuchaytiradi, xodimlarning emotsional holatini barqarorlashtiradi va ularning ishga bo‘lgan motivatsiyasini oshiradi.
Rahbarning muloqot uslubi ham jamoaga kuchli psixologik ta’sir ko‘rsatadi. Ochiq, samimiy va hurmatga asoslangan muloqot jamoada sog‘lom munosabatlarni shakllantiradi. Rahbar tomonidan tanqidning konstruktiv tarzda bildirilishi, fikrlar almashinuvi uchun sharoit yaratilishi xodimlarda o‘ziga ishonch hissini kuchaytiradi. Aksincha, buyruqbozlik, keskin tanqid, xodimlarni omma oldida kamsitish jamoada psixologik zo‘riqish va yashirin qarshilikni yuzaga keltiradi. Shu sababli rahbarning nutq madaniyati va muloqot kompetensiyasi ta’lim jamoasining psixologik holatiga bevosita ta’sir etadi.
Rahbar shaxsining jamoaga ta’siri uning boshqaruv uslubi orqali yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Avtoritar boshqaruv uslubi hukmron bo‘lgan jamoalarda tashabbus pasayadi, xodimlar faqat buyruq bajarishga yo‘naltiriladi. Bunday muhitda ijodkorlik va ochiq fikrlash cheklanadi. Demokratik boshqaruv uslubi esa jamoa a’zolarini qaror qabul qilish jarayoniga jalb etadi, mas’uliyatni bo‘lishadi va hamkorlikni kuchaytiradi. Natijada jamoada psixologik iqlim ijobiylashadi, xodimlar o‘zini jamoaning muhim a’zosi sifatida his qiladi.
Rahbarning qaror qabul qilishdagi psixologik yondashuvi ham jamoaga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Puxta o‘ylangan, adolatli va ochiq qarorlar xodimlar tomonidan ijobiy qabul qilinadi. Agar rahbar qarorlarni tushuntirmasdan, xodimlar fikrini inobatga olmasdan qabul qilsa, jamoada norozilik va ishonchsizlik kuchayadi. Shuning uchun rahbarning qaror qabul qilish jarayonida psixologik omillarni hisobga olishi, xodimlarning emotsional reaksiyalarini oldindan baholashi muhimdir.
Ta’lim tashkilotida rahbarning shaxsiy namuna ko‘rsatishi ham katta psixologik ahamiyatga ega. Rahbar o‘z xatti-harakati, mehnatga munosabati, intizomi va madaniyati bilan jamoaga o‘rnak bo‘ladi. Agar rahbar mas’uliyatli, intizomli va ochiq bo‘lsa, jamoa ham ushbu qadriyatlarni qabul qiladi. Aksincha, rahbarning beparvoligi yoki ikkiyuzlamachiligi jamoada salbiy kayfiyatni yuzaga keltiradi. Shu bois rahbarning shaxsiy fazilatlari jamoaning psixologik iqlimiga bevosita ko‘chadi.
Motivatsiyalash qobiliyati rahbar shaxsining yana bir muhim psixologik xususiyatidir. Ta’lim jamoasida xodimlarni faqat moddiy rag‘bat bilan emas, balki ma’naviy qo‘llab-quvvatlash orqali ham ruhlantirish zarur. Rahbar tomonidan bildirilgan ishonch, e’tirof va qo‘llab-quvvatlash xodimlarda ijobiy emotsiyalarni kuchaytiradi, ularning kasbiy faolligini oshiradi. Motivatsiya yetarli bo‘lmagan jamoada esa befarqlik, tashabbussizlik va emotsional charchash holatlari kuzatiladi.
Rahbar shaxsining nizolarni boshqarish qobiliyati ham jamoaga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ta’lim jamoasida turli fikrlar va qarashlar mavjud bo‘lgani sababli nizolar muqarrar. Psixologik jihatdan yetuk rahbar nizolarni keskinlashtirmasdan, murosali yo‘l bilan hal etadi. U nizoni shaxsga emas, muammoga qaratadi va tomonlarni tinglashga harakat qiladi. Bunday yondashuv jamoada adolat va xavfsizlik hissini mustahkamlaydi.
Ta’lim tashkilotida rahbarning psixologik xususiyatlari nafaqat pedagoglarga, balki tarbiyalanuvchilar va ota-onalar bilan munosabatlarga ham ta’sir ko‘rsatadi. Barqaror, ochiq va empatik rahbar boshchiligidagi jamoada ta’lim-tarbiya jarayoni izchil va samarali tashkil etiladi. Rahbar shaxsining ijobiy psixologik ta’siri jamoada umumiy maqsad sari birlashish, o‘zaro hurmat va hamkorlikni kuchaytiradi.
Shu tariqa, rahbar shaxsining psixologik xususiyatlari ta’lim jamoasining ruhiy holati, emotsional barqarorligi va umumiy samaradorligini belgilovchi asosiy omil hisoblanadi. Rahbar o‘z psixologik fazilatlarini ongli ravishda rivojlantirib borsa, jamoada sog‘lom psixologik iqlim shakllanadi va ta’lim jarayonining sifati yuksaladi.
3. Ta’lim jamoasida psixologik iqlim va emotsional barqarorlikni shakllantirish
Ta’lim tashkilotida samarali faoliyat yuritish, pedagoglar va xodimlarning kasbiy faoliyatidan qoniqishi, o‘quv-tarbiya jarayonining barqarorligi bevosita psixologik iqlim va emotsional barqarorlik darajasiga bog‘liq. Ta’lim jamoasi — bu turli xarakterga, tajribaga, yosh va kasbiy ehtiyojlarga ega bo‘lgan shaxslar birlashmasi bo‘lib, ularning o‘zaro munosabatlari muayyan psixologik muhitni vujudga keltiradi. Ushbu muhit ijobiy bo‘lsa, jamoada hamkorlik, ishonch va o‘zaro hurmat mustahkamlanadi, aks holda ziddiyatlar, stress va kasbiy charchash holatlari kuchayadi.Psixologik iqlim tushunchasi jamoa a’zolari o‘rtasidagi hissiy munosabatlar, o‘zaro muloqot sifati, jamoada hukm surayotgan ruhiy holat bilan tavsiflanadi. Ta’lim jamoasida sog‘lom psixologik iqlim mavjud bo‘lsa, pedagoglar o‘z fikrini erkin bildiradi, tashabbus ko‘rsatadi, yangilikka ochiq bo‘ladi. Bunday muhitda rahbar va xodimlar o‘rtasida ochiq muloqot, adolatli boshqaruv, psixologik xavfsizlik ta’minlanadi. Psixologik iqlimning ijobiyligi pedagoglarning kasbiy o‘sishi, ta’lim sifati va jamoaning umumiy samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.Ta’lim jamoasida psixologik iqlimni shakllantirishda rahbar shaxsining roli alohida ahamiyatga ega. Rahbarning boshqaruv uslubi, xodimlarga munosabati, muammolarni hal etishdagi yondashuvi jamoa kayfiyatini belgilovchi asosiy omillardan hisoblanadi. Avtoritar boshqaruv uslubi hukmron bo‘lgan jamoalarda ko‘pincha qo‘rquv, befarqlik yoki yashirin norozilik holatlari kuzatiladi. Aksincha, demokratik va hamkorlikka asoslangan boshqaruv jamoada ishonchni kuchaytiradi, emotsional barqarorlikni ta’minlaydi. Rahbar tomonidan xodimlarning mehnatini tan olish, ularni rag‘batlantirish, muammolarni birgalikda muhokama qilish ijobiy psixologik iqlimni mustahkamlaydi.Emotsional barqarorlik — bu shaxsning stressli vaziyatlarda o‘z his-tuyg‘ularini nazorat qila olishi, muvozanatni saqlashi va kasbiy faoliyatini izchil davom ettirish qobiliyatidir. Ta’lim sohasida faoliyat yurituvchi pedagoglar doimiy muloqot, mas’uliyat va yuqori emotsional yuklama sharoitida ishlaydi. Shu sababli ularning emotsional barqarorligini ta’minlash muhim pedagogik-psixologik vazifa hisoblanadi. Emotsional jihatdan barqaror pedagog bolalar bilan ishlashda sabrli, vazmin va adolatli bo‘ladi, nizoli vaziyatlarda konstruktiv yechim topa oladi.
Ta’lim jamoasida emotsional barqarorlikka ta’sir etuvchi omillar orasida mehnat sharoitlari, ish yuklamasi, jamoaviy munosabatlar, kasbiy qo‘llab-quvvatlash va psixologik yordam tizimi muhim o‘rin tutadi. Haddan tashqari yuklama, vaqt tanqisligi, rahbar yoki hamkasblar tomonidan yetarli e’tibor berilmasligi emotsional zo‘riqishga olib keladi. Natijada pedagoglarda charchash, befarqlik, hatto kasbni tark etish istagi paydo bo‘lishi mumkin. Shuning uchun ta’lim tashkilotida stressni kamaytirishga qaratilgan tizimli choralar ishlab chiqilishi lozim.
Psixologik iqlim va emotsional barqarorlikni shakllantirish jarayoni uzluksiz va tizimli yondashuvni talab etadi. Avvalo, jamoada mavjud muhitni tahlil qilish, xodimlarning ehtiyojlari va muammolarini aniqlash zarur. So‘rovnomalar, suhbatlar, kuzatuvlar orqali jamoaning ruhiy holati baholanadi. Ushbu ma’lumotlar asosida aniq maqsad va vazifalar belgilanib, psixologik iqlimni yaxshilashga qaratilgan chora-tadbirlar rejalashtiriladi.Ta’lim jamoasida sog‘lom muhitni ta’minlashda jamoaviy tadbirlar, trening va seminarlar, psixologik mashg‘ulotlar samarali vosita hisoblanadi. Bunday faoliyatlar xodimlar o‘rtasidagi muloqotni faollashtiradi, o‘zaro tushunishni kuchaytiradi va emotsional yaqinlikni ta’minlaydi. Ayniqsa, stressni boshqarish, nizolarni hal etish, emotsional intellektni rivojlantirishga qaratilgan treninglar pedagoglar uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu mashg‘ulotlar pedagoglarga o‘z his-tuyg‘ularini anglash, boshqarish va boshqalarning emotsional holatini to‘g‘ri baholash ko‘nikmalarini shakllantiradi.Emotsional intellekt tushunchasi ta’lim jamoasida alohida e’tiborga loyiq. Emotsional intellekti rivojlangan pedagog va rahbarlar jamoada ijobiy kayfiyat yaratadi, ziddiyatlarni keskinlashmasdan hal etadi, bolalar va ota-onalar bilan samarali muloqot o‘rnatadi. Shu bois ta’lim tashkilotlarida emotsional intellektni rivojlantirishga qaratilgan metodik ishlar tizimli ravishda olib borilishi lozim. Bu jarayonda psixologlar, metodistlar va rahbarlar hamkorligi muhim rol o‘ynaydi.Ta’lim jamoasida psixologik iqlimni mustahkamlashda kasbiy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari ham muhim ahamiyatga ega. Yosh pedagoglarni tajribali ustozlarga biriktirish, mentorlik tizimini yo‘lga qo‘yish orqali ularning kasbiy va emotsional moslashuvi yengillashtiriladi. Bu jarayonda pedagog o‘zini yolg‘iz his qilmaydi, muammolarini muhokama qilish va maslahat olish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Natijada emotsional barqarorlik oshadi, jamoaga bo‘lgan ishonch kuchayadi.Shuningdek, rag‘batlantirish va e’tirof etish tizimi psixologik iqlimni yaxshilashda muhim omil hisoblanadi. Pedagoglar mehnatining e’tirof etilishi, kichik yutuqlarning ham qadrlanishi ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi, ijobiy emotsiyalarni kuchaytiradi. Moddiy rag‘batlantirish bilan bir qatorda ma’naviy qo‘llab-quvvatlash, minnatdorchilik bildirish, jamoa oldida e’tirof etish ham katta ahamiyatga ega.Ta’lim jamoasida psixologik iqlim va emotsional barqarorlikni ta’minlashda psixologik xizmat faoliyati muhim o‘rin tutadi. Tashkilot psixologi tomonidan individual va guruhli maslahatlar, profilaktik mashg‘ulotlar o‘tkazilishi xodimlarning ruhiy holatini barqarorlashtirishga xizmat qiladi. Psixologik yordam tizimi muntazam va ochiq bo‘lsa, pedagoglar muammolarini yashirmaydi, o‘z vaqtida yordam oladi. Bu esa jamoada ishonch va xavfsizlik muhitini mustahkamlaydi.
4.Psixologik yondashuvlar asosida nizolarni boshqarish va motivatsiyani oshirish
Maktabgacha taʼlim muassasalarida boshqaruv samaradorligini taʼminlashda psixologik yondashuvlar muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday yondashuvlar rahbarning shaxsiy fazilatlari, jamoa bilan muloqot qilish uslublari, xodimlarning psixologik ehtiyojlarini tushunishi va ularga mos tarzda rahbarlik qilishi orqali o‘z aksini topadi. Psixologik yondashuv deganda, rahbarning boshqaruv faoliyatida inson omiliga e’tibor qaratishi, qarorlar qabul qilishda jamoa a’zolarining ruhiy holatini inobatga olishi, motivatsiya, emotsional barqarorlik, ishonch va empatiya kabi omillar asosida harakat qilishi tushuniladi.
Zamonaviy taʼlim tizimida rahbarning faqat rasmiy farmoyishlar bilan emas, balki psixologik iqlimni boshqarish orqali natijaga erishish tamoyili ustuvor ahamiyatga ega bo‘lib bormoqda. Ayniqsa, maktabgacha taʼlim tashkilotida pedagoglar, tarbiyachilar va texnik xodimlar o‘rtasidagi munosabatlar ko‘p jihatdan rahbarning psixologik saviyasiga bog‘liq bo‘ladi. Psixologik jihatdan sezgir, muloqotga ochiq, empatik va adolatli rahbarlar jamoa ichida sog‘lom iqlim yaratadi. Bunday muhitda har bir xodim o‘zini qadrlangan his etadi va o‘z faoliyatini ijodkorlik bilan amalga oshiradi.Motivatsiya psixologik yondashuvlarning eng muhim tarkibiy qismidir. Rahbar har bir xodimning ichki motivatsiyasini aniqlay olishi va uni to‘g‘ri yo‘naltira olishi zarur. Masalan, bir xodim uchun moddiy rag‘bat muhim bo‘lsa, boshqasi uchun e’tirof va ijtimoiy maqom ustuvor bo‘lishi mumkin. Shuningdek, boshqaruvda emotsional intellekt darajasi yuqori bo‘lgan rahbarlar ziddiyatli vaziyatlarda oqilona qarorlar qabul qila oladi. Ular o‘z his-tuyg‘ularini nazorat qiladi, boshqalar his-tuyg‘usini ham sezadi va ularga nisbatan to‘g‘ri munosabat bildiradi.
Stressni boshqarish ham samarali psixologik yondashuvlardan biridir. Maktabgacha taʼlim sohasida ishlovchi xodimlar, ayniqsa, yosh bolalar bilan ishlagani sababli, doimiy emotsional zo‘riqish holatida bo‘lishi mumkin. Bunday holatlarda rahbar o‘z jamoasining psixologik holatini kuzatishi, stress manbalarini aniqlashi va uni kamaytirish bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘rishi lozim. Bu choralarga ish yuklamasini adolatli taqsimlash, dam olish imkoniyatlari yaratish, do‘stona muloqot madaniyatini targ‘ib qilish kiradi. Shu orqali jamoada ruhiy salomatlikni taʼminlash va natijada ish unumdorligini oshirish mumkin bo‘ladi.
Fidoyilik va sadoqat hissini shakllantirish ham boshqaruvdagi psixologik yondashuvlar yordamida amalga oshadi. Rahbar o‘z harakati, nutqi, qaror va harakatlari bilan jamoaga ijobiy ruhiyat singdira olsa, bu ularda tashkilotga sadoqat hissini uyg‘otadi. Ayniqsa, rahbar o‘zining namunali faoliyati bilan xodimlarga psixologik namuna bo‘la olsa, bu muassasaning umumiy iqlimiga ijobiy ta’sir qiladi.
Ochiq muloqot va fikrlar xilma-xilligini qadrlash psixologik yondashuvlarning asosiy tamoyillaridan biridir. Maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbari jamoaning har bir a’zosini tinglashi, ularga fikr bildirish imkonini berishi, tanqidiy fikrlarni qabul qilishi orqali psixologik xavfsizlik muhitini yaratadi. Bu esa innovatsiyalar, yangicha yondashuvlar va tashkilot rivoji uchun qulay sharoit bo‘lib xizmat qiladi.Psixologik yondashuvlar orqali qaror qabul qilish jarayoni ham boshqaruvning samaradorligiga ta’sir qiladi. Agar rahbar har bir qaror oldidan xodimlar bilan maslahatlashsa, ularning shaxsiy manfaatlarini va ruhiy holatini hisobga olsa, qarorlar samaraliroq va amaliyotga yaqin bo‘ladi. Natijada xodimlar bunday qarorlarni bajarayotganda o‘zini tashabbuskor va mas’ul his etadi, bu esa ijobiy natijalarga olib keladi.Shuningdek, xodimlarni qo‘llab-quvvatlash, ularga mehr-muhabbat ko‘rsatish, ularning shaxsiy hayoti, kayfiyati bilan qiziqish ham psixologik yondashuvlardir. Har bir xodim o‘z rahbaridan mehr ko‘rsa, unga bo‘lgan ishonchi ortadi va bu tashkilot ichidagi ishonchli munosabatlar zanjirini hosil qiladi.
Yuqoridagi barcha yondashuvlar maktabgacha taʼlim muassasalarida boshqaruv jarayonini insonparvarlik ruhida olib borishga xizmat qiladi. Bu nafaqat xodimlar o‘rtasidagi munosabatlarga, balki bolalarga ko‘rsatilayotgan taʼlim va tarbiyaning sifatiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Demak, boshqaruvda psixologik yondashuvlardan oqilona foydalanish orqali tashkilotning ichki salohiyatini kuchaytirish, barqarorlikni ta’minlash va ta’lim sifatini yuksaltirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. To‘xtayeva G. (2022). Maktabgacha ta’limda menejment. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
2. Xudoyberdiyev M. (2020). Pedagogik jamoani boshqarish. Toshkent: Yangi asr avlodi.
3. Sattorov A. (2021). Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruv asoslari. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
4. Abdullayeva S.R. (2019). Pedagogik psixologiya asoslari. Toshkent: Ilm Ziyo.
5. Robbins S.P., Judge T.A. (2018). Organizational Behavior (17th ed.). London: Pearson Education.
6. Goleman D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. New York: Bantam Books.
7. Yukl G. (2013). Leadership in Organizations (8th ed.). Boston: Pearson.
8. Bolin F., Pan Y. (2021). "Emotional labor and leadership effectiveness in early childhood education", Early Childhood Education Journal, 49(4), 565–578.
9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 6-apreldagi PF–6195-sonli Farmoni: “Maktabgacha taʼlim tizimini rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida” // Lex.uz
10. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 30-dekabrdagi 1032-sonli qarori: “Maktabgacha taʼlim tizimi psixologik xizmatini tashkil etish tartibi to‘g‘risida” // Lex.uz