Mavzu: Korrupsiyaviy xavf-xatarlarni oldini olish va bartaraf etish .
Reja:
1. Umumiy o‘rta ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohatlar mazmun-mohiyati.
2. Halollik vaksinasi.
3. Maktablarda korrupsion holatlar va keltirib chiqaruvchi omillar.
4. Korrupsion xavf xatarlarni aniqlash va ularga barham berishda rahbar mas’uliyati.
1. Umumiy o‘rta ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohatlar mazmun-mohiyati.
Korrupsiyaviy xavf-xatarlarni oldini olish va bartaraf etish masalasi umumiy o‘rta ta’lim tizimida davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. So‘nggi yillarda ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar nafaqat ta’lim sifati va mazmunini oshirishga, balki boshqaruvda ochiqlik, shaffoflik, hisobdorlik va halollik tamoyillarini qaror toptirishga qaratilgan. Umumiy o‘rta ta’lim muassasalari jamiyatning eng muhim ijtimoiy institutlaridan biri bo‘lib, bu sohada korrupsiyaning mavjudligi ta’lim sifati, adolatli baholash, pedagogik muhit va jamiyat ishonchiga bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli korrupsiyaga qarshi kurashish masalasi ta’lim siyosatida alohida strategik yo‘nalish sifatida shakllangan.
Korrupsiya tushunchasi umumiy o‘rta ta’lim tizimida asosan xizmat mavqeidan shaxsiy manfaatlar yo‘lida foydalanish, qonuniy bo‘lmagan qarorlar qabul qilish, baholash jarayonida adolatsizlik, ishga qabul qilishda tanish-bilishchilik, moddiy va nomoddiy manfaat evaziga huquqiy me’yorlarni buzish kabi holatlar orqali namoyon bo‘ladi. Islohotlarning mazmun-mohiyati aynan ana shu holatlarni tizimli ravishda bartaraf etish, korrupsiyaviy omillarni keltirib chiqaruvchi sabablarni yo‘qotish va korrupsiyaga nisbatan murosasiz muhitni shakllantirishdan iborat.
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar avvalo huquqiy asoslarni takomillashtirish bilan chambarchas bog‘liq. Ta’lim sohasida faoliyat yurituvchi rahbar va pedagog xodimlarning huquq va majburiyatlari aniq belgilanishi, ularning javobgarligi kuchaytirilishi, manfaatlar to‘qnashuvining oldini olish mexanizmlarining joriy etilishi korrupsiyaviy xavf-xatarlarni kamaytirishga xizmat qilmoqda. Huquqiy tartibga solish orqali ta’lim muassasasida har bir qarorning qonuniy asosda qabul qilinishi ta’minlanadi va subyektivlikka yo‘l qo‘yilmaydi.
Islohotlarning muhim yo‘nalishlaridan biri boshqaruv tizimini modernizatsiya qilish hisoblanadi. An’anaviy buyruqbozlikka asoslangan boshqaruvdan voz kechilib, natijaga yo‘naltirilgan boshqaruv, strategik rejalashtirish, ichki nazorat va audit tizimi joriy etilmoqda. Maktab direktorining faoliyati endilikda faqatgina tashkiliy ishlar bilan cheklanib qolmasdan, balki moliyaviy intizom, kadrlar siyosati, baholash tizimi va jamoatchilik bilan ishlashdagi shaffoflik orqali baholanmoqda. Bu esa rahbarning shaxsiy qarorlariga bog‘liq korrupsiyaviy xavf-xatarlarni sezilarli darajada kamaytiradi.
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishda raqamlashtirish jarayonlari alohida ahamiyat kasb etmoqda. Ta’lim jarayonini boshqarish, o‘quvchilarni qabul qilish, baholash, attestatsiya, hujjat aylanishi va hisobotlarning elektron shaklga o‘tkazilishi inson omilining haddan tashqari ustunligini kamaytiradi. Elektron platformalar, avtomatlashtirilgan baholash tizimlari, onlayn monitoring vositalari orqali noqonuniy aralashuvlar, yashirin kelishuvlar va subyektiv qarorlar qabul qilish imkoniyatlari qisqaradi. Raqamli texnologiyalar shaffoflikni ta’minlabgina qolmay, jamoatchilik nazoratini ham kuchaytiradi.
Islohotlarning mazmun-mohiyatida kadrlar siyosatini tubdan qayta ko‘rib chiqish muhim o‘rin tutadi. Pedagog va rahbar kadrlarni tanlashda professional kompetensiya, ma’naviy-axloqiy fazilatlar, halollik va mas’uliyatlilik mezonlari asos qilib olinmoqda. Ishga qabul qilish va lavozimga tayinlash jarayonlarida ochiq tanlovlar, test sinovlari, suhbatlarning shaffof tashkil etilishi korrupsiyaviy holatlarning oldini olishga xizmat qiladi. Bu jarayonda tanish-bilishchilik, subyektiv baholash va noqonuniy kelishuvlarga barham beriladi.
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashish islohotlari moliyaviy boshqaruvni ochiq va nazorat qilinadigan tizimga aylantirishga ham qaratilgan. Byudjet mablag‘larining rejalashtirilishi, taqsimlanishi va sarflanishi ustidan ichki va tashqi nazorat mexanizmlarining kuchaytirilishi maktab miqyosida moliyaviy intizomni ta’minlaydi. Xarid jarayonlarida ochiq tenderlar, elektron savdolar va hisobotlarning jamoatchilikka e’lon qilinishi mablag‘lardan maqsadsiz foydalanish xavfini kamaytiradi. Moliyaviy shaffoflik ta’lim muassasasida ishonch muhitini mustahkamlaydi.
Islohotlarning yana bir muhim jihati ta’lim jarayonida adolatli baholash tizimini shakllantirishdir. Baholash jarayonida korrupsiya ko‘rinishlari eng ko‘p uchraydigan sohalardan biri bo‘lib, bu o‘quvchilarning bilimga bo‘lgan munosabatini susaytiradi va adolatsizlik hissini kuchaytiradi. Shu sababli baholash mezonlarining aniq belgilanishi, standartlashtirilgan testlar, tashqi monitoring va mustaqil baholash mexanizmlarining joriy etilishi muhim ahamiyatga ega. Adolat, xolislik va shaffoflik baholash tizimining asosiy tamoyillariga aylantirilmoqda.
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashish islohotlari jamoatchilik ishtirokini kengaytirish orqali ham amalga oshirilmoqda. Ota-onalar qo‘mitalari, kuzatuv kengashlari, nodavlat tashkilotlar va ommaviy axborot vositalarining ta’lim muassasasi faoliyatiga jalb etilishi ochiqlikni ta’minlaydi. Jamoatchilik nazorati korrupsiyaviy holatlarni erta aniqlash va ularga tezkor munosabat bildirish imkonini yaratadi. Bu jarayon ta’lim muassasasida “yopiq tizim” shakllanishining oldini oladi.
Islohotlarning mazmun-mohiyati shundan iboratki, korrupsiyaga qarshi kurash faqatgina jazolash choralariga asoslanmaydi, balki profilaktika, ma’rifiy yondashuv va madaniy muhitni o‘zgartirish orqali olib boriladi. Ta’lim muassasalarida halollik, vijdon, mas’uliyat, qonuniylik kabi qadriyatlarni targ‘ib qilish, pedagog va o‘quvchilarda korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish muhim vazifaga aylangan. Bu borada ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar, treninglar va targ‘ibot ishlari tizimli yo‘lga qo‘yilmoqda.
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan korrupsiyaga qarshi islohotlarning yana bir muhim jihati rahbarlarning shaxsiy mas’uliyatini oshirish bilan bog‘liq. Maktab direktori va uning o‘rinbosarlari faoliyatida shaffoflik, ochiqlik va hisobdorlik asosiy mezon sifatida belgilanmoqda. Rahbarning shaxsiy namunasining kuchayishi, halol boshqaruv uslubini namoyon etishi jamoada korrupsiyaviy xatti-harakatlarga nisbatan qat’iy munosabatni shakllantiradi. Rahbarning mas’uliyatsizligi esa korrupsiyaviy xavf-xatarlarning kuchayishiga olib kelishi mumkin.
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar ta’limni boshqarish falsafasini tubdan yangilashga qaratilgan tizimli jarayon sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ushbu islohotlarning asosiy mazmuni ta’lim muassasalarida inson omiliga haddan tashqari tayanishga asoslangan boshqaruv mexanizmlarini qisqartirish, qaror qabul qilishda subyektivlikni bartaraf etish va boshqaruv faoliyatini aniq me’yorlar asosida tashkil etishga qaratilgan. Ta’lim tizimida korrupsiyaviy holatlar ko‘pincha aniq qoidalar yo‘qligi, vakolatlarning chegaralanmaganligi va nazorat mexanizmlarining sustligi bilan bog‘liq bo‘lgani sababli islohotlar aynan shu omillarni yo‘qotishga yo‘naltirilgan.
Korrupsiyaga qarshi islohotlarning muhim mazmuniy jihati – ta’lim boshqaruvida vakolat va mas’uliyat muvozanatini ta’minlashdir. Umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida rahbar, pedagog, metodist va texnik xodimlarning funksional vazifalari aniq belgilanishi korrupsiyaviy xavf-xatarlarning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir lavozim egasining majburiyatlari va vakolatlari hujjatlar asosida aniqlashtirilishi, qaror qabul qilish jarayonida jamoaviylik tamoyilining kuchaytirilishi yakka shaxs manfaatiga asoslangan harakatlarni cheklaydi.
Islohotlarning mazmun-mohiyatida boshqaruv qarorlarini qabul qilishda ochiq mexanizmlarni joriy etish alohida o‘rin tutadi. Umumiy o‘rta ta’lim tizimida muhim qarorlar – moliyaviy rejalashtirish, o‘quv yuklamalarini taqsimlash, ichki baholash natijalarini tahlil qilish kabi masalalar ochiq muhokama asosida hal etilishi korrupsiyaviy xatarlarni kamaytiradi. Qarorlarning yopiq muhitda qabul qilinishi manfaatlar to‘qnashuviga zamin yaratishi mumkin bo‘lsa, ochiqlik esa mas’uliyatni kuchaytiradi.
Islohotlarning yana bir muhim yo‘nalishi – nazorat va hisobdorlik institutlarini kuchaytirishdir. Umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida ichki nazorat tizimining joriy etilishi rahbar faoliyatini tizimli ravishda baholab borish imkonini beradi. Ichki nazorat faqat tekshiruv yoki jazolash vositasi sifatida emas, balki profilaktik mexanizm sifatida ishlashi ko‘zda tutilmoqda. Nazorat jarayonida aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan tavsiyalar korrupsiyaviy holatlarning oldini olishga xizmat qiladi.
Korrupsiyaga qarshi islohotlarning mazmuni ta’lim tizimida axborot ochiqligini ta’minlash bilan bevosita bog‘liq. Umumiy o‘rta ta’lim muassasalari faoliyati to‘g‘risidagi muhim ma’lumotlarning jamoatchilik uchun ochiq bo‘lishi – maktab byudjeti, rivojlanish rejasi, ta’lim sifati ko‘rsatkichlari – yashirin kelishuvlar va noqonuniy harakatlar ehtimolini kamaytiradi. Axborot yashirilgan joyda korrupsiya rivojlanishi ehtimoli yuqori bo‘lishi inobatga olinib, ochiqlik islohotlarning asosiy tamoyillaridan biri sifatida qaralmoqda.
Korrupsiyaga qarshi islohotlar doirasida ta’lim tizimida ma’naviy-axloqiy muhitni mustahkamlash ham muhim strategik vazifa hisoblanadi. Umumiy o‘rta ta’lim muassasalari nafaqat bilim beruvchi, balki shaxsni tarbiyalovchi ijtimoiy makon bo‘lgani sababli halollik va vijdoniylik qadriyatlari boshqaruv faoliyatining ajralmas qismiga aylantirilmoqda. Rahbar va pedagoglarning axloqiy mas’uliyati kuchaytirilishi, xizmat etikasi qoidalariga amal qilinishi korrupsiyaviy xatti-harakatlarga nisbatan ichki to‘siqni shakllantiradi.
Islohotlarning mazmun-mohiyatida ta’lim muassasasida sog‘lom tashkiliy madaniyatni shakllantirish muhim o‘rin egallaydi. Jamoada adolatli munosabatlar, ochiq muloqot va o‘zaro hurmat ustuvor bo‘lgan muhitda korrupsiyaviy holatlar rivojlanishi qiyinlashadi. Umumiy o‘rta ta’lim muassasasida xodimlarning fikri inobatga olinadigan, tashabbuslar qo‘llab-quvvatlanadigan boshqaruv uslubi korrupsiyaviy xavf-xatarlarning kamayishiga olib keladi.
Korrupsiyaga qarshi islohotlarning muhim jihati – ta’lim tizimida shaxsiy manfaat bilan xizmat manfaatini qat’iy ajratish tamoyilini qaror toptirishdir. Rahbar va pedagoglar faoliyatida xizmat mavqeidan shaxsiy foyda olishga yo‘l qo‘yilmasligi, manfaatlar to‘qnashuvi holatlarining oldini olish bo‘yicha aniq tartiblarning mavjudligi tizim barqarorligini ta’minlaydi. Bu borada manfaatlar to‘qnashuvini e’lon qilish, shaffof qarorlar qabul qilish amaliyoti kengayib bormoqda.
Islohotlarning mazmun-mohiyatida o‘qituvchilar mehnatini adolatli baholash va rag‘batlantirish tizimini takomillashtirish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Mehnat natijalarining xolis baholanmasligi, rag‘batlantirishda subyektiv yondashuvlar korrupsiyaviy xavf-xatarlarni kuchaytiruvchi omil hisoblanadi. Shu sababli baholash mezonlarining aniq belgilanishi, ochiq e’lon qilinishi va natijalarning tushunarli bo‘lishi islohotlarning muhim tarkibiy qismiga aylangan.
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi islohotlarning mazmuni o‘quvchi manfaatlarini ustuvor qo‘yish bilan ham bog‘liq. Ta’lim jarayonida o‘quvchi huquqlarining himoyalanishi, baholashda adolat, teng imkoniyatlar va shaffoflik ta’minlanishi korrupsiyaviy holatlarning oldini oladi. O‘quvchi va ota-onalarning murojaatlari bilan ishlash tizimining takomillashuvi ta’lim muassasasi faoliyatida hisobdorlikni kuchaytiradi.
Islohotlarning muhim yo‘nalishlaridan yana biri ta’lim muassasalarida hujjatlar bilan ishlash tizimini soddalashtirishdir. Ortiqcha hujjatbozlik va murakkab tartiblar korrupsiyaviy kelishuvlar uchun qulay sharoit yaratishi mumkin. Shu bois hujjat aylanishining optimallashtirilishi, aniq va tushunarli reglamentlarning joriy etilishi boshqaruvda qonuniylikni mustahkamlaydi va noqonuniy harakatlar ehtimolini kamaytiradi.
Korrupsiyaga qarshi islohotlarning mazmun-mohiyati umumiy o‘rta ta’lim tizimida ishonch muhitini shakllantirishga qaratilgan. Ta’lim muassasasi faoliyatiga nisbatan jamiyat ishonchining ortishi, rahbar va pedagoglarning mas’uliyatli faoliyati orqali ta’minlanadi. Ishonch mavjud bo‘lgan muhitda korrupsiyaviy xatti-harakatlar jamoa tomonidan qabul qilinmaydi va ularga qarshi ichki qarshilik shakllanadi.
2. Halollik vaksinasi.
“Halollik vaksinasi” tushunchasi umumiy o‘rta ta’lim tizimida korrupsiyaning oldini olishga qaratilgan ma’naviy-psixologik va tashkiliy ta’sir mexanizmlarining majmuasi sifatida qaraladi. Ushbu yondashuv jazoga asoslangan nazorat modelidan farqli ravishda, shaxs ongida halollikni ichki ehtiyoj va kasbiy qadriyat darajasiga ko‘tarishni maqsad qiladi. Halollik vaksinasi ta’lim muassasasida korrupsiyaga qarshi immunitetni shakllantirish, ya’ni xodim va o‘quvchilarning ongida noqonuniy xatti-harakatlarga nisbatan ichki qarshilikni kuchaytirishga xizmat qiladi.
Halollik vaksinasining asosiy mazmuni shundan iboratki, korrupsiyaga qarshi kurash tashqi majburiyat yoki qo‘rquv asosida emas, balki ichki e’tiqod, kasbiy vijdon va axloqiy mas’uliyat orqali amalga oshiriladi. Umumiy o‘rta ta’lim muassasasida faoliyat yurituvchi rahbar va pedagoglar uchun halollik kasbiy kompetensiyaning ajralmas qismi sifatida talqin etiladi. Bu yondashuvda halol bo‘lish faqatgina qonunga rioya qilish emas, balki pedagogik faoliyatning ichki mezoniga aylanishi lozim.
Halollik vaksinasi tizimining muhim jihati rahbar shaxsidan boshlanadigan ma’naviy ta’sir zanjiri bilan bog‘liq. Maktab direktori va boshqaruv jamoasi o‘z faoliyatida shaffoflik, adolat va prinsipiallikni namoyon etgan taqdirda, bu holat pedagogik jamoada axloqiy me’yor sifatida qabul qilinadi. Rahbarning har bir qarori, munosabati va xulq-atvori jamoa uchun yozilmagan qoida vazifasini bajaradi. Shu sababli halollik vaksinasi avvalo boshqaruv subyektlarining shaxsiy namunasini mustahkamlashga yo‘naltiriladi.
Halollik vaksinasi ta’lim muassasasida axloqiy muhitni ongli ravishda shakllantirishni nazarda tutadi. Bu jarayonda halollik, adolat, mas’uliyat, qonuniylik kabi tushunchalar shunchaki shior darajasida emas, balki kundalik ish jarayonining ajralmas qismiga aylantiriladi. Pedagoglar o‘rtasida xizmat etikasi qoidalariga amal qilish, manfaatlar to‘qnashuviga yo‘l qo‘ymaslik va kasbiy mas’uliyatni chuqur anglash madaniyati shakllantiriladi.
Halollik vaksinasi doirasida ta’lim muassasasida axloqiy me’yorlarni mustahkamlovchi ichki mexanizmlar ishlab chiqiladi. Bular xodimlar uchun axloq kodekslari, ichki tartib-qoidalar, kasbiy xulq-atvor standartlari orqali ifodalanadi. Ushbu hujjatlar jazolash vositasi sifatida emas, balki yo‘naltiruvchi va ogohlantiruvchi mexanizm sifatida amal qiladi. Natijada xodim o‘z xatti-harakatining oqibatlarini oldindan anglab, ongli tanlov qiladi.
Halollik vaksinasi pedagogik jamoada psixologik barqarorlikni ta’minlash bilan ham uzviy bog‘liq. Noaniqlik, adolatsizlik yoki subyektiv munosabat hukmron bo‘lgan muhitda korrupsiyaviy holatlarga moyillik kuchayadi. Aksincha, adolatli va ochiq muhitda xodim o‘z mehnatining qadrlanishiga ishonch hosil qiladi va noqonuniy yo‘llarga ehtiyoj sezmaydi. Shu bois halollik vaksinasi sog‘lom psixologik iqlimni shakllantirishni ham o‘z ichiga oladi.
Halollik vaksinasi tizimida o‘quvchilar bilan olib boriladigan tarbiyaviy ishlar alohida ahamiyatga ega. Umumiy o‘rta ta’lim muassasasida halollik faqat kattalarga qo‘yiladigan talab emas, balki o‘quvchilarning shaxs sifatida shakllanishida asosiy qadriyat sifatida qaraladi. Baholashdagi adolat, teng imkoniyatlar, ochiq munosabatlar orqali o‘quvchilarda halol mehnat va adolatli raqobatga bo‘lgan ijobiy munosabat shakllanadi. Bu esa uzoq muddatda jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz avlodni voyaga yetkazishga xizmat qiladi.
Halollik vaksinasi jamoada norasmiy korrupsiyaviy “qoidalar”ning shakllanishiga qarshi kurashish vositasi sifatida ham namoyon bo‘ladi. Ba’zi hollarda noqonuniy holatlar “odatiy” yoki “hamma qiladigan ish” sifatida qabul qilinishi mumkin. Halollik vaksinasi aynan ana shu noto‘g‘ri ijtimoiy normalarni inkor etadi va jamoa ongida halollikni yagona maqbul xulq modeli sifatida mustahkamlaydi. Bu jarayonda jamoaning faol pozitsiyasi muhim o‘rin tutadi.
Halollik vaksinasi doirasida ochiq muloqot va fikr bildirish madaniyatini rivojlantirish muhim hisoblanadi. Ta’lim muassasasida xodimlar o‘z fikrini erkin bildira oladigan, muammolarni yashirmasdan muhokama qiladigan muhit shakllantirilsa, korrupsiyaviy xavf-xatarlar erta bosqichda aniqlanadi. Ochiq muloqot mavjud bo‘lgan joyda yashirin kelishuvlar va norasmiy bosim mexanizmlari o‘z-o‘zidan zaiflashadi.
Halollik vaksinasi korrupsiyaga qarshi ichki nazoratning ma’naviy asosini yaratadi. Bu nazorat tashqi tekshiruvlarga bog‘liq bo‘lmasdan, har bir xodimning ichki mas’uliyat hissiga tayangan holda amalga oshadi. Xodim qonunni buzmaslikdan ko‘ra, halollikni o‘z shaxsiy obro‘si va kasbiy sha’ni bilan bog‘lay boshlaydi. Bunday yondashuv korrupsiyaga qarshi kurashning eng barqaror va uzoq muddatli mexanizmi hisoblanadi.
Halollik vaksinasi tushunchasi rag‘batlantirish va e’tirof etish tizimi bilan ham chambarchas bog‘liq. Halol, mas’uliyatli va prinsipial xodimlarning faoliyati jamoa oldida e’tirof etilishi, ijobiy namunalar targ‘ib qilinishi halollik qadriyatining mustahkamlanishiga xizmat qiladi. Rag‘batlantirish faqat moddiy shaklda emas, balki ma’naviy qo‘llab-quvvatlash, ishonch bildirish va professional hurmat orqali ham namoyon bo‘ladi.
Halollik vaksinasi umumiy o‘rta ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi barqaror madaniyatni shakllantirishga qaratilgan uzluksiz jarayon sifatida qaraladi. Bu jarayon bir martalik tadbir yoki hujjat bilan cheklanib qolmaydi, balki ta’lim muassasasining kundalik faoliyatida doimiy ravishda qo‘llaniladigan yondashuvga aylanadi. Halollik vaksinasi orqali ta’lim tizimida qonuniylik, adolat va mas’uliyat ustuvor qadriyat sifatida qaror topadi.
3. Maktablarda korrupsion holatlar va keltirib chiqaruvchi omillar.
Maktablarda korrupsion holatlar ta’lim jarayonining sifati va adolatliligiga bevosita tahdid soluvchi salbiy ijtimoiy hodisa sifatida namoyon bo‘ladi. Korrupsion holatlar ko‘pincha yashirin shaklda, kundalik faoliyat jarayonida “mayda buzilish” sifatida boshlanib, vaqt o‘tishi bilan tizimli muammoga aylanadi. Ular nafaqat moddiy zarar keltiradi, balki pedagogik jamoa, o‘quvchilar va ota-onalar o‘rtasidagi ishonchni yemiradi, ta’lim muassasasining ijtimoiy obro‘siga putur yetkazadi.
Korrupsion holatlarning maktab muhitida paydo bo‘lishi ko‘pincha ochiq jinoyat shaklida emas, balki normaga aylangan noto‘g‘ri amaliyotlar orqali sodir bo‘ladi. Masalan, baholashda adolatsizlik, o‘quvchini himoya qilish bahonasida me’yorlardan chetga chiqish, norasmiy to‘lovlarga ko‘z yumish, xizmat vazifalaridan shaxsiy manfaat yo‘lida foydalanish kabi holatlar asta-sekin korrupsion xulq-atvorning shakllanishiga olib keladi. Bunday vaziyatlarda korrupsiya “muammo” sifatida emas, balki “oddiy holat” sifatida qabul qilina boshlaydi.
Maktablarda uchraydigan korrupsion holatlarning muhim ko‘rinishlaridan biri – baholash jarayonidagi suiste’mollikdir. O‘quvchilarning bilim darajasi emas, balki tashqi omillar asosida baholanishi adolat tamoyilini buzadi. Baholash natijasiga noqonuniy ta’sir o‘tkazish, imtiyozli munosabat ko‘rsatish yoki ayrim o‘quvchilarga nisbatan asossiz yengilliklar yaratish ta’lim jarayonining mohiyatiga zid hisoblanadi. Bu holat o‘quvchilarda halol mehnatga emas, balki norasmiy yo‘llarga ishonchni kuchaytiradi.
Korrupsion holatlarning yana bir keng tarqalgan turi – kadrlar bilan bog‘liq qarorlardagi subyektivlikdir. Ishga qabul qilish, yuklama taqsimoti, rag‘batlantirish yoki lavozimga tavsiya etishda shaffof mezonlarning yo‘qligi korrupsiyaviy omillarni kuchaytiradi. Bunday sharoitda professional malaka va mehnat natijalari emas, balki shaxsiy yaqinlik, norasmiy aloqalar yoki manfaatlar ustuvor bo‘lib qolishi mumkin. Natijada jamoada adolatsizlik hissi kuchayadi va sog‘lom raqobat muhitiga putur yetadi.
Maktablarda korrupsion holatlar moliyaviy jarayonlar bilan bog‘liq faoliyatda ham kuzatiladi. Ta’lim muassasasida mavjud resurslardan foydalanish, ta’mirlash ishlari, xo‘jalik xarajatlari yoki homiylik mablag‘lari bilan ishlashda ochiqlik yetishmasligi noqonuniy harakatlar uchun sharoit yaratadi. Moliyaviy qarorlarning tor doirada qabul qilinishi va hujjatlashtirishning sustligi korrupsion xavf-xatarlarni oshiradi.
Korrupsion holatlarni keltirib chiqaruvchi asosiy omillardan biri – boshqaruvda aniq qoidalar va mexanizmlarning yetarli darajada ishlamasligidir. Agar maktabda qaror qabul qilish tartiblari, javobgarlik chegaralari va nazorat mexanizmlari aniq belgilanmagan bo‘lsa, bu holat subyektivlik va suiste’mollik uchun qulay muhit yaratadi. Tizimli yondashuv yo‘qligi korrupsion holatlarning takrorlanishiga olib keladi.
Korrupsion holatlarning yuzaga kelishiga ta’sir qiluvchi muhim omillardan yana biri psixologik va ijtimoiy bosimdir. Ayrim hollarda pedagoglar yoki rahbarlar tashqi bosim, ota-onalar tomonidan kutilmalar yoki jamoaviy norasmiy talablar ta’sirida noqonuniy qarorlar qabul qilishga majbur bo‘lishi mumkin. Bunday vaziyatlarda shaxsiy prinsipiallik zaiflashib, murosaga borish odati shakllanadi.
Axloqiy me’yorlarning sustligi ham korrupsion holatlarning kuchayishiga sabab bo‘ladi. Agar jamoada halollik, adolat va mas’uliyat qadriyat sifatida mustahkam o‘rnashmagan bo‘lsa, noqonuniy xatti-harakatlar osonlik bilan oqlanadi. “Boshqalar ham shunday qiladi”, “zarari yo‘q”, “vaqtinchalik holat” kabi qarashlar korrupsion xulq-atvorni normallashtiradi va uni ichki jihatdan oqlash mexanizmini shakllantiradi.
Maktablarda korrupsion holatlarni keltirib chiqaruvchi yana bir omil axborot yetishmasligi va huquqiy savodxonlikning pastligidir. Pedagog va xodimlar o‘z huquq va majburiyatlarini to‘liq bilmagan holatlarda, ayrim noqonuniy talablarni “rasmiy tartib” deb qabul qilishlari mumkin. Huquqiy bilimning yetarli emasligi korrupsion munosabatlarni fosh etish emas, balki ularga moslashishga olib keladi.
Nazoratning faqat formal xarakterga ega bo‘lishi ham korrupsion holatlarning yashirin rivojlanishiga xizmat qiladi. Agar tekshiruvlar faqat hujjatlarni tekshirish bilan cheklanib qolsa, real amaliyotdagi muammolar e’tibordan chetda qoladi. Nazorat jarayonining yuzaki olib borilishi korrupsion xatti-harakatlarning aniqlanmasdan qolishiga va takrorlanishiga sabab bo‘ladi.
Maktab muhitida korrupsion holatlarning paydo bo‘lishiga jamoada ochiq muloqotning yetishmasligi ham ta’sir qiladi. Xodimlar o‘z fikrini erkin bildira olmaydigan, muammolarni ochiq ko‘tarishdan cho‘chiydigan muhitda noqonuniy holatlar yashirin tarzda davom etadi. Ochiq fikr bildirish imkoniyati bo‘lmagan joyda korrupsiya “jimlik devori” ortida mustahkamlanadi.
Korrupsion holatlarni keltirib chiqaruvchi omillar orasida shaxsiy manfaatning ustuvorligi ham alohida o‘rin tutadi. Agar xizmat faoliyati jamiyat manfaatlariga emas, balki individual foydaga xizmat qila boshlasa, korrupsiyaviy xatti-harakatlar muqarrar bo‘ladi. Bu holat ayniqsa mas’ul lavozimlarda ishlovchi shaxslarning ichki nazorati sust bo‘lganda kuchayadi.
Maktablarda korrupsion holatlar o‘quvchi va ota-onalar bilan munosabatlar tizimida ham shakllanishi mumkin. Norasmiy talablar, yashirin kelishuvlar yoki majburiy bo‘lmagan xizmatlarni majburiy tusda ko‘rsatish kabi holatlar ta’lim muassasasining ijtimoiy vazifasiga zid hisoblanadi. Bunday holatlar jamiyatda ta’limga nisbatan salbiy munosabatni kuchaytiradi.
Korrupsion holatlar va ularni keltirib chiqaruvchi omillarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, muammo alohida shaxslarga emas, balki muhit va tizimga bog‘liq holda shakllanadi. Agar tizim shaffof, adolatli va aniq qoidalarga asoslangan bo‘lsa, korrupsion holatlar uchun zamin yo‘qoladi. Aksincha, noaniqlik, befarqlik va loqaydlik hukmron bo‘lgan muhitda korrupsiya tabiiy jarayonga aylanadi.
Maktablarda korrupsion holatlar ko‘pincha boshqaruv jarayonlaridagi institutsional zaifliklar natijasida yuzaga keladi. Ushbu holatlar individual xatti-harakatdan ko‘ra, ko‘proq tizim ichidagi muvozanatsizlik, noto‘g‘ri tashkil etilgan jarayonlar va javobgarlik mexanizmlarining yetarli darajada ishlamasligi bilan bog‘liq bo‘ladi. Korrupsiya maktab muhitida bir zumda paydo bo‘lmaydi, balki vaqt davomida shakllanadigan va mustahkamlanadigan jarayon sifatida namoyon bo‘ladi.
Korrupsion holatlarning shakllanishida tashkiliy tartibotlarning murakkabligi muhim omil hisoblanadi. Agar maktabda muayyan masalalarni hal etish uchun ortiqcha bosqichlar, tushunarsiz talablar va noaniq tartiblar mavjud bo‘lsa, norasmiy yo‘llarga murojaat qilish ehtimoli ortadi. Murakkab byurokratik jarayonlar ayrim xodimlarda “tezlashtirish” yoki “yengillashtirish” yo‘llarini izlashga undaydi, bu esa korrupsion xatti-harakatlarga zamin yaratadi.
Maktab muhitida korrupsion holatlarni keltirib chiqaruvchi omillardan biri vakolatlarning haddan tashqari markazlashuvidir. Qaror qabul qilish huquqi faqat bitta yoki tor doiradagi shaxslar qo‘lida jamlanganda, nazorat va muvozanat mexanizmlari zaiflashadi. Bu holat ayrim masalalarda shaxsiy manfaatni ustuvor qo‘yish imkoniyatini oshiradi. Vakolatlarning muvozanatsiz taqsimlanishi korrupsion xatti-harakatlar uchun qulay sharoit yaratadi.
Resurslar tanqisligi ham korrupsion holatlarning kuchayishiga olib keluvchi omil sifatida namoyon bo‘ladi. Maktabda moddiy-texnik bazaning yetarli emasligi, o‘quv qurollari yoki infratuzilma bilan bog‘liq muammolar ayrim hollarda noqonuniy kelishuvlar orqali muammoni hal etishga urinishlarni keltirib chiqaradi. Resurslarni taqsimlashda ustuvorliklarning aniq belgilanmaganligi ham adolatsizlik hissini kuchaytiradi.
Korrupsion holatlar ko‘pincha rag‘bat va jazolash tizimining nomutanosibligi bilan bog‘liq holda yuzaga keladi. Agar halol mehnat va mas’uliyatli faoliyat yetarli darajada baholanmasa, aksincha noqonuniy yo‘l bilan natijaga erishish jazosiz qolsa, bu holat korrupsion xulq-atvorni rag‘batlantiruvchi omilga aylanadi. Jamoada “mehnat bilan emas, yo‘lini topib” muvaffaqiyatga erishish mumkin degan qarash shakllanadi.
Maktablarda korrupsion holatlarning yuzaga kelishiga norasmiy ierarxiya va ta’sir guruhlari ham sabab bo‘lishi mumkin. Rasmiy lavozimidan qat’i nazar, jamoada norasmiy ta’sirga ega bo‘lgan shaxslar qarorlar qabul qilish jarayoniga bevosita yoki bilvosita aralashishi ehtimoli mavjud. Bu holat rasmiy tartiblarning buzilishiga va qarorlarning adolatli qabul qilinmasligiga olib keladi.
Kasbiy tayyorgarlik va boshqaruv savodxonligining pastligi ham korrupsion holatlarni keltirib chiqaruvchi omillar qatoriga kiradi. Boshqaruv kompetensiyalari yetarli darajada rivojlanmagan rahbar yoki mas’ul xodim murakkab vaziyatlarda qonuniy yechim topish o‘rniga, eng oson va tez yo‘lni tanlashi mumkin. Bu esa korrupsion kelishuvlarga olib keluvchi xatarlardan biridir.
Maktab muhitida korrupsion holatlar baholashdan tashqari sohalarda ham yashirin shaklda namoyon bo‘lishi mumkin. Masalan, dars jadvalini tuzish, sinfdan tashqari mashg‘ulotlarga jalb qilish, to‘garaklar faoliyatini tashkil etishda ayrimlarga imtiyoz berish kabi holatlar adolat tamoyiliga zid hisoblanadi. Ushbu holatlar bevosita moliyaviy manfaat bilan bog‘liq bo‘lmasa-da, korrupsion xulq-atvorning shakllanishiga xizmat qiladi.
Axborot almashinuvidagi yopiq muhit korrupsion holatlarning yashirin rivojlanishiga olib keladi. Agar xodimlar qabul qilinayotgan qarorlar, ularning asoslari va natijalari haqida yetarli ma’lumotga ega bo‘lmasa, shubha va norozilik kuchayadi. Axborotning cheklanishi ayrim shaxslar tomonidan noto‘g‘ri talqin qilinib, shaxsiy manfaat yo‘lida foydalanilishi mumkin.
Korrupsion holatlarni keltirib chiqaruvchi omillardan yana biri javobgarlikning noaniqligidir. Agar noto‘g‘ri qaror yoki qonunbuzarlik uchun kim mas’ul ekanligi aniq belgilanmagan bo‘lsa, javobgarlik hissi susayadi. Mas’uliyatning “jamoaviy” yoki “nomigagina” belgilanishi real javob beruvchi shaxsni aniqlashni qiyinlashtiradi va korrupsion xatti-harakatlar jazosiz qolishiga sabab bo‘ladi.
Korrupsion holatlar maktab muhitida ijtimoiy befarqlik fonida ham rivojlanadi. Agar jamoa a’zolari noqonuniy holatlarga loqayd bo‘lsa, ularni ko‘rib turib sukut saqlasa yoki “aralashmaslik”ni afzal ko‘rsa, korrupsiya mustahkamlanadi. Faol fuqarolik pozitsiyasining yetishmasligi korrupsion xatti-harakatlarning davom etishiga sharoit yaratadi.
Maktablarda korrupsion holatlarni kuchaytiruvchi omillardan yana biri tashqi muhit bilan bog‘liq bosimlardir. Ayrim hollarda mahalliy manfaatdor shaxslar, ijtimoiy guruhlar yoki norasmiy tuzilmalar tomonidan ko‘rsatiladigan bosim maktab rahbariyati va xodimlarini noqonuniy qarorlar qabul qilishga undashi mumkin. Bunday vaziyatlarda mustahkam prinsipial pozitsiya bo‘lmasa, korrupsion holatlar yuzaga keladi.
Me’yoriy hujjatlarning murakkab yoki noaniq talqini ham korrupsion xavf-xatarlarni oshiradi. Agar qonun va tartiblar turlicha talqin qilinishi mumkin bo‘lsa, ayrim shaxslar bundan shaxsiy manfaat yo‘lida foydalanishi ehtimoli paydo bo‘ladi. Aniq va tushunarli me’yorlar mavjud bo‘lmagan joyda korrupsion xatti-harakatlar osonroq yashiriladi.
Maktab muhitida korrupsion holatlar o‘quvchilar ongiga ham bilvosita ta’sir ko‘rsatadi. Agar o‘quvchi adolatsizlikni, imtiyozli munosabatni yoki noqonuniy holatlarni kuzatib ulg‘aysa, bu uning kelajakdagi ijtimoiy xulq-atvoriga salbiy ta’sir qiladi. Shu sababli korrupsion holatlar faqat boshqaruv muammosi emas, balki tarbiyaviy xavf sifatida ham qaraladi.
Korrupsion holatlar va ularni keltirib chiqaruvchi omillarni chuqur tahlil qilish maktab boshqaruvida tizimli yondashuv zarurligini ko‘rsatadi. Muammo alohida holatlarni bartaraf etish bilan emas, balki ularni yuzaga keltirayotgan shart-sharoitlarni o‘zgartirish orqali hal etilishi mumkin. Ta’lim muassasasida sog‘lom boshqaruv muhiti shakllanmaguncha korrupsion xavf-xatarlar turli shakllarda namoyon bo‘lib boraveradi.
4.Korrupsion xavf xatarlarni aniqlash va ularga barham berishda rahbar mas’uliyati.
Korrupsion xavf-xatarlarni aniqlash va ularga barham berishda rahbar mas’uliyati maktab boshqaruvida markaziy o‘rin egallaydi. Ta’lim muassasasida rahbar nafaqat tashkiliy jarayonlarni muvofiqlashtiruvchi shaxs, balki butun tizimning axloqiy, huquqiy va boshqaruv barqarorligi uchun javobgar subyekt sifatida namoyon bo‘ladi. Korrupsion holatlarning mavjudligi yoki aksincha, ularning oldi olinishi ko‘p jihatdan rahbarning boshqaruv uslubi, qaror qabul qilish tamoyillari va mas’uliyatni anglash darajasiga bog‘liq bo‘ladi.
Rahbar mas’uliyatining birinchi va muhim jihati – korrupsion xavf-xatarlarni erta bosqichda aniqlash qobiliyatidir. Korrupsiya ko‘pincha ochiq ko‘rinishda emas, balki yashirin signallar orqali namoyon bo‘ladi. Rahbar maktabdagi kundalik jarayonlarni chuqur tahlil qila olishi, noodatiy holatlar, takrorlanayotgan shikoyatlar, norozilik kayfiyati yoki asossiz imtiyozlar kabi belgilarni o‘z vaqtida payqashi zarur. E’tiborsizlik yoki loqaydlik korrupsion xavf-xatarlarning chuqurlashishiga olib keladi.
Korrupsion xavf-xatarlarni aniqlashda rahbarning analitik yondashuvi muhim ahamiyat kasb etadi. Rahbar qarorlarni faqat natija asosida emas, balki ularning qabul qilinish jarayoni, ishtirok etgan shaxslar va motivlar nuqtai nazaridan baholashi lozim. Agar muayyan jarayonda doim bir xil shaxslar ustunlikka ega bo‘layotgan bo‘lsa yoki qarorlar tushuntirishsiz qabul qilinayotgan bo‘lsa, bu holatlar korrupsion xavf sifatida baholanishi kerak.
Rahbar mas’uliyati korrupsion xavf-xatarlarni aniqlash bilangina cheklanmaydi, balki ularni bartaraf etish bo‘yicha qat’iy choralar ko‘rishni ham o‘z ichiga oladi. Aniqlangan xavf omillari yuzasidan sustkashlik qilish yoki muammoni yashirish korrupsion holatlarning tizimlashuviga olib keladi. Rahbar muammoga bevosita va ochiq munosabat bildira olishi, zarur hollarda noqulay qarorlar qabul qilishdan cho‘chimasligi lozim.
Korrupsion xavf-xatarlarni bartaraf etishda rahbarning shaxsiy prinsipialligi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Agar rahbar qonunbuzarliklarga nisbatan murosasiz pozitsiyani egallamasa, jamoada “ruxsat etilganlik” hissi shakllanadi. Aksincha, rahbarning qat’iy va adolatli pozitsiyasi korrupsion xatti-harakatlarga nisbatan ichki to‘siq vazifasini bajaradi. Rahbar o‘zining shaxsiy manfaatlarini xizmat manfaatlaridan ustun qo‘ymasligi orqali jamoaga aniq signal beradi.
Rahbar mas’uliyatining muhim tarkibiy qismi – ichki nazorat tizimini samarali tashkil etishdir. Nazorat faqatgina hujjat tekshirish bilan cheklanib qolmasdan, real jarayonlarni kuzatish, xodimlar bilan muloqot qilish va qarorlar ijrosini baholash orqali amalga oshirilishi kerak. Rahbar nazoratni jazolash vositasi sifatida emas, balki xavf-xatarlarni kamaytirish mexanizmi sifatida yo‘lga qo‘yishi zarur.
Korrupsion xavf-xatarlarni bartaraf etishda rahbarning ochiq muloqotni yo‘lga qo‘yishdagi mas’uliyati alohida o‘rin tutadi. Maktabda xodimlar o‘z muammolarini erkin bayon eta oladigan muhit mavjud bo‘lsa, korrupsion holatlar yashirin qolmaydi. Rahbar xodimlarning fikrini tinglashga tayyor bo‘lishi, tanqidni qabul qila olishi va uni bosim yoki jazolash bilan emas, tahlil va yechim orqali hal qilishi muhimdir.
Rahbarning mas’uliyati jamoada adolat tamoyilini ta’minlash orqali ham namoyon bo‘ladi. Qarorlar qabul qilishda tenglik, xolislik va shaffoflik saqlanmasa, korrupsion xavf-xatarlar kuchayadi. Rahbar barcha xodimlarga nisbatan bir xil mezonlar asosida yondashishi, imtiyozlar va rag‘batlantirishda subyektivlikka yo‘l qo‘ymasligi zarur. Adolatli munosabat korrupsion kelishuvlarga ehtiyojni kamaytiradi.
Korrupsion xavf-xatarlarni aniqlash va bartaraf etishda rahbarning huquqiy savodxonligi ham muhim rol o‘ynaydi. Rahbar amaldagi me’yoriy hujjatlarni chuqur bilmasa, ularni noto‘g‘ri talqin qilishi yoki bilmasdan noqonuniy qarorlar qabul qilishi mumkin. Huquqiy bilimlarning yetarli bo‘lishi rahbarga qonuniy yo‘l bilan murakkab vaziyatlardan chiqish imkonini beradi.
Rahbar mas’uliyati jamoada javobgarlik madaniyatini shakllantirish bilan ham bog‘liq. Har bir xodim o‘z vazifasi va qarori uchun mas’ul ekanligini his qilsa, korrupsion xavf-xatarlar sezilarli darajada kamayadi. Rahbar javobgarlikni faqat quyi bo‘g‘inlarga yuklamasdan, o‘z faoliyati uchun ham ochiq hisobdorlikni namoyon etishi zarur.
Korrupsion xavf-xatarlarni bartaraf etishda rahbarning tashabbuskorligi muhim ahamiyatga ega. Muammoni yuqoridan ko‘rsatma kelishini kutib emas, balki maktab ichida aniqlash va hal etishga intilish rahbarning professional yetukligini ko‘rsatadi. Tashabbuskor rahbar xavf-xatarlarni imkon qadar erta bartaraf etib, ularning chuqurlashishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Rahbar mas’uliyati korrupsion holatlarga nisbatan murosasiz pozitsiyani doimiy ravishda saqlab turishni talab etadi. Bu pozitsiya bir martalik harakat emas, balki kundalik boshqaruv faoliyatida izchil davom etadigan yondashuv bo‘lishi kerak. Izchillik bo‘lmagan joyda xodimlar rahbarning pozitsiyasini jiddiy qabul qilmaydi va bu korrupsion xavf-xatarlarning qayta paydo bo‘lishiga olib keladi.
Korrupsion xavf-xatarlarni aniqlash va ularga barham berishda rahbarning professional obro‘si ham muhim omil hisoblanadi. Obro‘-e’tibor faqat lavozim bilan emas, balki adolatli qarorlar, prinsipiallik va halollik orqali shakllanadi. Bunday rahbar boshqarayotgan jamoada korrupsion xatti-harakatlar ijtimoiy jihatdan qabul qilinmaydigan holatga aylanadi.
Korrupsion xavf-xatarlarni aniqlash va ularni bartaraf etishda rahbar mas’uliyati maktab faoliyatining strategik barqarorligini ta’minlovchi muhim omil hisoblanadi. Rahbarning mas’uliyati faqat mavjud muammolarga javob berish bilan cheklanmaydi, balki kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlarni oldindan ko‘ra bilish va ularning oldini olishni ham o‘z ichiga oladi. Shu ma’noda rahbar korrupsion xavflarni boshqaruvchi subyekt sifatida har bir jarayonni ehtimoliy xatarlar nuqtai nazaridan baholashi lozim.
Rahbar mas’uliyatining muhim jihati – maktabda riskka asoslangan boshqaruv yondashuvini shakllantirishdir. Har bir muhim jarayon – moliyaviy taqsimot, kadrlar bilan ishlash, baholash, resurslardan foydalanish – korrupsion xavf darajasi bo‘yicha tahlil qilinishi kerak. Rahbar bu jarayonlarda “zaif nuqtalar”ni aniqlash orqali profilaktik choralarni ishlab chiqadi. Bunday yondashuv korrupsiyaga qarshi kurashni tasodifiy emas, balki rejalashtirilgan faoliyatga aylantiradi.
Korrupsion xavf-xatarlarni aniqlashda rahbarning tashkiliy kuzatuvchanligi alohida ahamiyat kasb etadi. Rasmiy hujjatlar to‘g‘ri yuritilayotgan bo‘lsa-da, amaliyotdagi tafovutlar, norasmiy kelishuvlar yoki jarayonlarning “tezlashtirilishi” kabi holatlar rahbar tomonidan e’tibordan chetda qolmasligi lozim. Kuzatuvchan rahbar faqat natijani emas, balki unga olib kelgan yo‘lni ham baholaydi.
Rahbar mas’uliyati maktab ichida aniq va tushunarli qoidalar tizimini yaratish orqali ham namoyon bo‘ladi. Noaniq, ikki xil talqin qilinadigan yoki og‘zaki kelishuvlarga asoslangan tartiblar korrupsion xavf-xatarlarni kuchaytiradi. Rahbar tomonidan barcha asosiy jarayonlar uchun yozma, ochiq va tushunarli reglamentlarning joriy etilishi noqonuniy harakatlar uchun imkoniyatni keskin kamaytiradi.
Korrupsion xavf-xatarlarni bartaraf etishda rahbarning mas’uliyati masofani saqlagan holda boshqarish bilan ham bog‘liq. Haddan tashqari yaqin norasmiy munosabatlar, tanlab yondashuv yoki shaxsiy aloqalarga tayanish boshqaruvda xolislikni susaytiradi. Rahbar professional masofani saqlagan holda, barcha xodimlarga nisbatan bir xil munosabatni ta’minlashi korrupsion xatarlarning oldini oladi.
Rahbar mas’uliyati qarorlar izchilligini ta’minlash orqali ham namoyon bo‘ladi. Agar bir xil vaziyatlarda turli qarorlar qabul qilinsa, bu holat shubha va norozilikni keltirib chiqaradi. Izchil bo‘lmagan boshqaruv xodimlarda norasmiy yo‘llar orqali masalani hal qilish mumkin degan tasavvurni shakllantiradi. Shu bois rahbar har bir qarorning mantiqiy asosini saqlashi zarur.
Korrupsion xavf-xatarlarni bartaraf etishda rahbarning vakolatlarni oqilona delegatsiya qilishi ham muhim ahamiyatga ega. Vakolatlarning haddan tashqari markazlashuvi rahbarni yagona qaror qabul qiluvchi shaxsga aylantiradi va bu holat korrupsion bosimlarni kuchaytiradi. Vakolatlarning aniq taqsimlanishi va javobgarlikning belgilanishi korrupsion xavflarni kamaytiradi.
Rahbar mas’uliyati jamoada murosasiz pozitsiyani institutsional darajada mustahkamlashni ham talab etadi. Bu pozitsiya faqat shaxsiy qarash emas, balki maktabning ichki siyosati sifatida namoyon bo‘lishi kerak. Qoidabuzarliklarga nisbatan bir xil munosabat, istisnolar yo‘qligi va qat’iy tartiblar korrupsion xatti-harakatlarning ildiz otishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Korrupsion xavf-xatarlarni aniqlash va ularga barham berishda rahbarning o‘zini o‘zi nazorat qilishi ham muhim omil hisoblanadi. Rahbar o‘z qarorlarini tanqidiy ko‘z bilan baholay olishi, xatolarini tan olishi va ularni tuzatishga tayyor bo‘lishi zarur. O‘zini o‘zi nazorat qilish mexanizmi kuchli bo‘lgan rahbar tashqi nazoratga kamroq muhtoj bo‘ladi.
Rahbar mas’uliyati maktabda ochiq hisobotlilik amaliyotini yo‘lga qo‘yish orqali ham amalga oshiriladi. Qarorlar, tashabbuslar va natijalar haqida jamoaga muntazam axborot berish shaffoflikni oshiradi. Hisobotlilik mavjud bo‘lgan muhitda korrupsion xavf-xatarlar yashirin qolmaydi va jamoa tomonidan tezda seziladi.
Korrupsion xavf-xatarlarni bartaraf etishda rahbarning tanqidga munosabati ham muhim ahamiyatga ega. Tanqidni bosim yoki qarshilik sifatida emas, balki muammoni aniqlash vositasi sifatida qabul qilgan rahbar xavf-xatarlarni erta bosqichda aniqlash imkoniga ega bo‘ladi. Tanqidga ochiqlik korrupsion holatlarning yashirilishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Rahbar mas’uliyati jamoada halollikni talab qilish bilangina cheklanmay, balki uni himoya qilishni ham o‘z ichiga oladi. Halol xodimlar bosimga uchragan yoki norasmiy talablar bilan yuzma-yuz kelgan hollarda rahbar ularni qo‘llab-quvvatlashi zarur. Aks holda halollik zaif pozitsiyaga aylanadi va korrupsion xatti-harakatlar ustunlikka ega bo‘ladi.
Korrupsion xavf-xatarlarni aniqlash va bartaraf etishda rahbarning uzoq muddatli fikrlashi muhim ahamiyat kasb etadi. Qisqa muddatli “muammoni yopish” qarorlari o‘rniga, tizimli va barqaror yechimlarni tanlash korrupsion xavflarning qayta paydo bo‘lishining oldini oladi. Strategik fikrlash rahbar mas’uliyatining eng muhim ko‘rinishlaridan biridir.
Rahbar mas’uliyati maktabni xavfsiz va ishonchli boshqaruv makoniga aylantirish orqali to‘liq namoyon bo‘ladi. Bunday muhitda korrupsion xavf-xatarlar nafaqat aniqlanadi, balki ularning yuzaga kelishi uchun zarur sharoitlar ham mavjud bo‘lmaydi. Rahbarning har bir qarori va munosabati ana shu muhitni shakllantirishga xizmat qiladi.
1-KEYS. “Baholash atrofidagi bosim”
Vaziyat
Maktab direktori sifatida sizga bir nechta ota-onalar murojaat qilib, farzandlarining yakuniy bahosi oshirilishini so‘raydi. Ular bu iltimosni “maktab nufuzi”, “bolaning kelajagi” bilan izohlaydi. Ayrim pedagoglar esa bunday holatlarda “muammosiz ishlash” uchun yon berish kerakligini aytmoqda.
Savol
Ushbu vaziyatda korrupsion xavf nimada va rahbar qanday qaror qabul qilishi kerak?
Namunaviy javob
Bu vaziyatda baholash jarayoniga noqonuniy aralashuv xavfi mavjud. Rahbar baholash mezonlarining yagona va o‘zgarmas ekanini ta’kidlab, qarorni individual emas, tizimli asosda qabul qilishi kerak. Ota-onalarga baholash tartibi rasmiy hujjatlar asosida tushuntiriladi, pedagoglarga esa bosimga berilmaslik bo‘yicha aniq pozitsiya bildiriladi. Bu orqali korrupsion holatning oldi olinadi va adolat tamoyili saqlanadi.
2-KEYS. “Norasmiy sovg‘a”
Vaziyat
Bitiruv sinf o‘quvchilarining ota-onalari maktab rahbariyatiga qimmatbaho sovg‘a topshirishni rejalashtirganini bildiradi. Ular buni “minnatdorchilik belgisi” deb izohlaydi.
Savol
Bu holatni korrupsion xavf sifatida baholash mumkinmi va rahbar qanday yo‘l tutishi lozim?
Namunaviy javob
Ha, bu holat manfaatlar to‘qnashuvi va yashirin rag‘batlantirish sifatida baholanadi. Rahbar sovg‘ani qabul qilmasligi, minnatdorchilikni rasmiy, moddiy bo‘lmagan shakllarda (tashakkurnoma, ochiq e’tirof) bildirish mumkinligini tushuntirishi kerak. Bu qaror orqali “halollik vaksinasi” mustahkamlanadi va kelajakda shunday holatlar takrorlanishining oldi olinadi.
3-KEYS. “Ishga qabul qilishda tavsiya”
Vaziyat
Bo‘sh ish o‘rni uchun hujjat topshirgan nomzodlardan biri yuqori lavozimli tanish orqali sizga tavsiya qilinadi. Boshqa nomzodlar esa professional jihatdan kuchliroq.
Savol
Rahbar bu vaziyatda qanday yo‘l tutishi kerak va korrupsion xavf nimada?
Namunaviy javob
Bu holatda tanish-bilishchilik asosida qaror qabul qilish xavfi mavjud. Rahbar barcha nomzodlarga teng va shaffof mezonlar asosida baho berishi lozim. Tanlov natijalari hujjatlashtiriladi va asoslab beriladi. Bu orqali kadrlar siyosatida adolat ta’minlanadi va korrupsion qaror qabul qilinishining oldi olinadi.
4-KEYS. “Mablag‘ taqsimotidagi shubha”
Vaziyat
Maktabda ta’mirlash ishlari uchun ajratilgan mablag‘ sarflangan, biroq natija kutilgan darajada emas. Ayrim xodimlar mablag‘dan foydalanishda shaffoflik bo‘lmaganini aytmoqda.
Savol
Rahbar bu vaziyatda qanday harakat qilishi kerak?
Namunaviy javob
Rahbar vaziyatni yashirmasdan, ichki tekshiruv va ochiq tahlil o‘tkazishi lozim. Xarajatlar hujjatlar asosida ko‘rib chiqiladi, javobgar shaxslar aniqlanadi. Muhimi, rahbar muammoni inkor etmasdan, uni tizimli hal etishga kirishadi. Bu yondashuv korrupsion holatlarning chuqurlashishiga yo‘l qo‘ymaydi.
5-KEYS. “Jimlik devori”
Vaziyat
Pedagoglar orasida ayrim noqonuniy holatlar borligi haqida mish-mishlar yuradi, biroq hech kim rasmiy murojaat qilmaydi. Xodimlar “muammo ko‘tarilsa, bosim bo‘ladi” deb qo‘rqishadi.
Savol
Rahbar bu holatda korrupsion xavfni qanday aniqlashi va bartaraf etishi mumkin?
Namunaviy javob
Bu vaziyatda asosiy xavf - ochiq muloqotning yo‘qligi. Rahbar ishonchli va xavfsiz muhit yaratishi, xodimlar fikrini bildirishdan qo‘rqmaydigan tizimni yo‘lga qo‘yishi lozim. Anonim murojaat kanallari, ochiq suhbatlar va adolatli munosabat orqali “jimlik devori” buziladi va korrupsion holatlar yuzaga chiqadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi. “Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi Qonun.
– Toshkent, 2017.
Ushbu qonunda korrupsiyaga qarshi kurashning huquqiy asoslari, davlat va ta’lim muassasalari rahbarlarining majburiyatlari hamda profilaktika mexanizmlari belgilangan.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini takomillashtirishga oid farmon va qarorlar.
– Toshkent, 2019–2023 yillar.
Ta’lim tizimida shaffoflikni ta’minlash, boshqaruvni isloh qilish va korrupsiyaviy xavf-xatarlarni kamaytirishga qaratilgan normativ hujjatlar.
3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha qarorlar.
– Toshkent, 2020–2022 yillar.
Umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida ichki nazorat, hisobdorlik va rahbar mas’uliyatini kuchaytirishga oid hujjatlar.
4. O‘zbekiston Respublikasi Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi.
“Davlat va ta’lim muassasalarida korrupsiyaviy xavf-xatarlarni aniqlash va baholash bo‘yicha metodik tavsiyalar”.
– Toshkent, 2021.
Korrupsion xavf-xatarlarni aniqlash va oldini olish bo‘yicha amaliy ko‘rsatmalar.
5. Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi.
“Ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha uslubiy qo‘llanma”.
– Toshkent, 2022.
Maktab rahbarlari va pedagoglar uchun mo‘ljallangan metodik materiallar.
6. Avloniy nomidagi pedagoglarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish instituti.
“Rahbarlar uchun korrupsiyaviy xavf-xatarlarni oldini olish va halollik madaniyatini shakllantirish”. O‘quv-uslubiy qo‘llanma.
– Toshkent, 2023.
7. Pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish institutlari.
“Maktab boshqaruvida shaffoflik va rahbar mas’uliyati”. Metodik qo‘llanma.
– Toshkent, 2021.
8. Mahalliy mualliflar jamoasi.
“Ta’lim muassasalarida korrupsion holatlar va ularning oldini olish mexanizmlari”. Ilmiy-uslubiy maqolalar to‘plami.
– Toshkent, 2020.
9. O‘zbekiston Respublikasi OAV materiallari.
“Ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurash: muammo va yechimlar”.
– Toshkent, 2021–2024 yillar.
10. Avloniy platformasi o‘quv materiallari.
“Korrupsiyaviy xavf-xatarlarni aniqlash va bartaraf etishda rahbar mas’uliyati”.
– Toshkent, 2024.