Mavzu - Maktabda ish yuritish hujjatlari bilan ishlash va hisobdorlik.
Reja
1. Ish yuritish hujjatlari tushunchasi va ularning turlari. Hujjatlarni yuritishning normativ-huquqiy asoslari.
2. Hujjatlarni qabul qilish va rasmiylashtirish tartibi. Ichki hujjatlarni ishlab chiqish. Hujjatlar ijrosini nazorat qilish. Hujjatlarini tizimlashtirish.
3. Hujjatlar yig‘ma jildini shakllantirish va arxivda saqlashga tayyorlash. Hujjatlardagi rekvizitlar va ularni rasmiylashtirish tartibi.
4. Asosiy hujjat turlarini tayyorlash va rasmiylashtirish.
5. Ta’lim muassasasida yuritiladigan qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash.
6. Hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik tamoyillari.
7. Elektron ish yuritish va raqamli nazorat. Tekshiruv va auditga tayyorgarlik. Xodimlarni hujjatlar bilan ishlashga o‘rgatish.
1.Ish yuritish hujjatlari tushunchasi va ularning turlari. Hujjatlarni yuritishning normativ-huquqiy asoslari.
Maktab faoliyatini samarali tashkil etish, boshqaruv jarayonlarini tartibga solish va hisobdorlikni ta’minlashda ish yuritish hujjatlari muhim o‘rin egallaydi. Ish yuritish hujjatlari maktab boshqaruvining huquqiy, tashkiliy va axborotiy asosini tashkil etib, ta’lim muassasasining barcha faoliyat yo‘nalishlarini rasmiy tarzda aks ettiradi. Ushbu hujjatlar orqali rahbarlik qarorlari rasmiylashtiriladi, ijro intizomi ta’minlanadi va maktab faoliyati qonuniylik tamoyiliga muvofiq olib boriladi.
Ish yuritish hujjatlari tushunchasi deganda maktabda boshqaruv, ta’lim-tarbiya, moliyaviy, kadrlar va tashkiliy jarayonlarni rasmiylashtiruvchi hujjatlar majmui tushuniladi. Bu hujjatlar faqat axborotni qayd etish vositasi emas, balki boshqaruvni amalga oshirish, nazorat qilish va baholash mexanizmi sifatida ham xizmat qiladi. Maktabda ish yuritish hujjatlari mavjud bo‘lmagan yoki noto‘g‘ri yuritilgan taqdirda boshqaruvda tartibsizlik, mas’uliyatning noaniqligi va huquqiy muammolar yuzaga keladi.
Maktab ish yuritish tizimida hujjatlar boshqaruv qarorlarini hujjatlashtirish vazifasini bajaradi. Har qanday buyruq, farmoyish yoki ko‘rsatma rasmiy hujjat shaklida mustahkamlanmaguncha boshqaruv qarori to‘liq kuchga ega bo‘lmaydi. Shu sababli ish yuritish hujjatlari maktabda boshqaruvning ajralmas tarkibiy qismi sifatida qaraladi.
Ish yuritish hujjatlari turlariga ko‘ra bir nechta asosiy guruhlarga bo‘linadi. Birinchi navbatda, tashkiliy hujjatlar ajratib ko‘rsatiladi. Ushbu hujjatlar maktabning huquqiy maqomi, tuzilmasi va faoliyat yo‘nalishlarini belgilab beradi. Tashkiliy hujjatlar orqali maktabning ichki tartibi, bo‘limlar o‘rtasidagi munosabatlar va vakolatlar taqsimoti rasmiylashtiriladi.
Ikkinchi guruhni farmoyish hujjatlari tashkil etadi. Farmoyish hujjatlari rahbar tomonidan qabul qilingan boshqaruv qarorlarini amalga oshirishga qaratilgan bo‘lib, ular ijro uchun majburiy hisoblanadi. Ushbu hujjatlar maktab faoliyatida tezkor boshqaruvni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Farmoyish hujjatlarisiz boshqaruv qarorlarini ijro etish tizimli va nazorat qilinadigan holga kelmaydi.
Uchinchi guruh axborot-ma’lumot hujjatlaridan iborat. Bu hujjatlar maktab faoliyati to‘g‘risida ma’lumot berish, hisobotlar tayyorlash va tahliliy jarayonlarni olib borish uchun xizmat qiladi. Axborot-ma’lumot hujjatlari boshqaruv qarorlarini qabul qilishda muhim manba bo‘lib, maktab faoliyatining real holatini aks ettiradi.
Maktab ish yuritish tizimida kadrlar bilan bog‘liq hujjatlar alohida ahamiyatga ega. Ushbu hujjatlar pedagog va boshqa xodimlarning huquq va majburiyatlarini belgilaydi, ularning faoliyatini rasmiylashtiradi va mehnat munosabatlarini huquqiy asosda tartibga soladi. Kadrlar hujjatlari noto‘g‘ri yuritilgan taqdirda mehnat nizolari va huquqiy muammolar yuzaga kelishi ehtimoli ortadi.
Ish yuritish hujjatlari hisobdorlikni ta’minlash vazifasini ham bajaradi. Har bir bajarilgan ish, amalga oshirilgan tadbir yoki qabul qilingan qaror hujjatlar orqali qayd etiladi. Bu esa maktab faoliyatini tahlil qilish, nazorat qilish va baholash imkonini yaratadi. Hujjatlar orqali rahbar o‘z faoliyati bo‘yicha yuqori tashkilotlar oldida hisob beradi.
Maktabda ish yuritish hujjatlari bilan ishlash normativ-huquqiy asoslarga tayanadi. Hujjatlarni yuritish tasodifiy yoki subyektiv yondashuv asosida emas, balki amaldagi qonunchilik va me’yoriy hujjatlar talablariga muvofiq amalga oshiriladi. Normativ-huquqiy asoslar hujjatlarning shakli, mazmuni, yuritish tartibi va saqlanish muddatlarini belgilab beradi.
Hujjatlarni yuritishning normativ-huquqiy asoslari maktab boshqaruvida qonuniylik va izchillikni ta’minlaydi. Rahbar va mas’ul xodimlar hujjatlarni belgilangan talablar asosida yuritganda, boshqaruv jarayoni tartibli va shaffof bo‘ladi. Normativ-huquqiy asosga ega bo‘lmagan hujjatlar boshqaruvda xavf tug‘diradi va huquqiy kuchga ega bo‘lmaydi.
Maktabda ish yuritish hujjatlarini yuritish markazlashtirilgan va tizimli yondashuvni talab qiladi. Hujjatlarning ro‘yxatdan o‘tkazilishi, saqlanishi va arxivlanishi belgilangan tartib asosida amalga oshiriladi. Bu jarayon hujjatlarning yo‘qolib ketishi yoki noto‘g‘ri ishlatilishining oldini oladi. Tizimli ish yuritish maktab boshqaruvining barqarorligini ta’minlaydi.
Ish yuritish hujjatlari bilan ishlashda hujjatlarning huquqiy kuchi muhim ahamiyatga ega. Har bir hujjat belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan bo‘lishi, imzolar va rekvizitlarga ega bo‘lishi zarur. Huquqiy kuchga ega bo‘lmagan hujjatlar boshqaruvda dalil sifatida foydalanilmaydi. Shu sababli hujjatlarni rasmiylashtirish qoidalariga qat’iy rioya etish talab etiladi.
Maktab ish yuritish tizimida hujjatlarni yuritish ijro intizomi bilan bevosita bog‘liq. Har bir hujjatda belgilangan topshiriqlar, muddatlar va mas’ullar aniq ko‘rsatiladi. Bu ijro intizomini mustahkamlaydi va mas’uliyatni aniqlashtiradi. Ijro intizomi hujjatlar asosida nazorat qilinganda, boshqaruv samaradorligi oshadi.
Hujjatlarni yuritishning normativ-huquqiy asoslari rahbarning huquqiy mas’uliyatini belgilaydi. Direktor tomonidan qabul qilingan hujjatlar qonunchilikka zid bo‘lsa, u shaxsan javobgar bo‘ladi. Shu sababli rahbar ish yuritish hujjatlari bilan ishlashda huquqiy bilim va mas’uliyatni birinchi o‘ringa qo‘yishi lozim.
Maktabda ish yuritish hujjatlari nazorat va tekshiruvlar uchun asosiy manba hisoblanadi. Tashqi yoki ichki tekshiruvlar jarayonida hujjatlar maktab faoliyatining qonuniyligini isbotlovchi asosiy dalil sifatida ko‘rib chiqiladi. To‘g‘ri yuritilgan hujjatlar maktabni asossiz e’tirozlar va huquqiy muammolardan himoya qiladi.
Ish yuritish hujjatlarini yuritish jarayonida raqamlashtirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Elektron hujjat aylanishi hujjatlarni tezkor qayta ishlash, saqlash va topishni osonlashtiradi. Raqamlashtirilgan ish yuritish tizimi maktab boshqaruvida shaffoflik va tezkorlikni ta’minlaydi hamda hujjatlar bilan ishlash samaradorligini oshiradi.
Maktab ish yuritish hujjatlari bilan ishlash axborot xavfsizligi masalalari bilan ham bog‘liq. Hujjatlarda shaxsiy ma’lumotlar, xizmat siri va boshqa muhim axborotlar mavjud bo‘lishi mumkin. Shu sababli hujjatlarni saqlash va ulardan foydalanishda belgilangan himoya choralari ko‘rilishi zarur.
Ish yuritish hujjatlari maktabda institutsional xotirani shakllantiradi. Avval qabul qilingan qarorlar, rejalashtirilgan ishlar va amalga oshirilgan tadbirlar hujjatlar orqali saqlanadi. Bu rahbarlar almashganda ham maktab faoliyatining uzluksizligini ta’minlaydi.
Maktabda ish yuritish hujjatlari bilan ishlash va hisobdorlik boshqaruv madaniyatining ko‘rsatkichi hisoblanadi. Hujjatlarga e’tiborli va mas’uliyatli munosabat maktabda tartib, intizom va qonuniylik muhitini shakllantiradi. Shu tariqa ish yuritish hujjatlari maktab boshqaruvida huquqiy va tashkiliy tayanch vazifasini bajaradi.
2. Hujjatlarni qabul qilish va rasmiylashtirish tartibi. Ichki hujjatlarni ishlab chiqish. Hujjatlar ijrosini nazorat qilish. Hujjatlarini tizimlashtirish.
Maktab boshqaruvida ish yuritish jarayonining samaradorligi bevosita hujjatlarni qabul qilish va rasmiylashtirish tartibining to‘g‘ri tashkil etilganiga bog‘liq. Hujjatlarni qabul qilish boshqaruv jarayonining boshlang‘ich va muhim bosqichi bo‘lib, maktabga kelib tushayotgan barcha rasmiy hujjatlar aynan shu bosqichda huquqiy kuchga ega jarayonga kiritiladi. Hujjatlar belgilangan tartibda qabul qilinmasa, ularning mazmuni, ijrosi va nazorati bo‘yicha noaniqliklar yuzaga keladi.
Maktabda hujjatlarni qabul qilish jarayonida rasmiylik va aniqlik tamoyillari ustuvor hisoblanadi. Har bir kelib tushgan hujjatning manbasi, sanasi, raqami va mazmuni aniqlanadi. Hujjatni qabul qilgan mas’ul shaxs tomonidan uning haqiqiyligi, rasmiy shakli va rekvizitlari tekshiriladi. Noto‘g‘ri rasmiylashtirilgan hujjatlar qayta ishlash uchun yuboriladi yoki belgilangan tartibda qaytariladi.
Hujjatlarni qabul qilish bilan bir qatorda hujjatlarni rasmiylashtirish tartibi maktab ish yuritish tizimining muhim bo‘g‘ini hisoblanadi. Rasmiylashtirish jarayonida hujjat belgilangan shaklga keltiriladi, zarur rekvizitlar bilan to‘ldiriladi va huquqiy kuchga ega bo‘ladi. Rasmiylashtirilmagan hujjat boshqaruvda asos bo‘lib xizmat qila olmaydi va ijro uchun majburiy hisoblanmaydi.
Maktab boshqaruvida hujjatlarni rasmiylashtirish normativ-huquqiy talablar asosida amalga oshiriladi. Hujjatning nomi, sanasi, raqami, matni, imzosi va tasdiqlash belgilarining mavjudligi hujjatning huquqiy kuchini belgilaydi. Ushbu talablar bajarilmagan taqdirda hujjatning yuridik ahamiyati pasayadi va boshqaruv jarayonida muammolar yuzaga keladi.
Hujjatlar bilan ishlash jarayonining keyingi muhim bosqichi ichki hujjatlarni ishlab chiqish hisoblanadi. Ichki hujjatlar maktabning kundalik faoliyatini tartibga soluvchi, boshqaruvni muvofiqlashtiruvchi va ichki munosabatlarni rasmiylashtiruvchi hujjatlar majmuasidir. Ichki hujjatlar orqali maktabning ichki tartibi, vazifalar taqsimoti va mas’uliyat aniq belgilanadi.
Ichki hujjatlarni ishlab chiqishda qonuniylik va muvofiqlik tamoyillari asosiy o‘rin tutadi. Har bir ichki hujjat yuqori turuvchi normativ-huquqiy hujjatlarga zid bo‘lmasligi lozim. Ichki hujjatlar mustaqil ravishda ishlab chiqilsa-da, ularning mazmuni davlat ta’lim siyosati va amaldagi qonunchilik talablariga mos bo‘lishi shart.
Maktabda ichki hujjatlarni ishlab chiqish jarayoni boshqaruv ehtiyojlaridan kelib chiqadi. Har bir ichki hujjat muayyan boshqaruv muammosini hal qilishga, jarayonni tartibga solishga yoki faoliyatni optimallashtirishga xizmat qiladi. Asossiz yoki takroriy ichki hujjatlar boshqaruvni murakkablashtiradi va ish yuritish samaradorligini pasaytiradi.
Ichki hujjatlarni ishlab chiqishda rahbarning mas’uliyati muhim ahamiyatga ega. Direktor tomonidan tasdiqlangan ichki hujjatlar maktab jamoasi uchun majburiy hisoblanadi. Shu sababli rahbar ichki hujjatlarni ishlab chiqishda ularning huquqiy oqibatlarini, ijro mexanizmlarini va nazorat tartibini oldindan hisobga olishi lozim.
Hujjatlar bilan ishlash jarayonida hujjatlar ijrosini nazorat qilish boshqaruv samaradorligini ta’minlovchi asosiy mexanizmlardan biridir. Hujjat ijrosi nazoratsiz qoldirilgan taqdirda, qabul qilingan qarorlar amalda bajarilmay qolishi mumkin. Nazorat hujjatlarning hayotiyligini ta’minlaydi va boshqaruv qarorlarini real natijaga aylantiradi.
Hujjatlar ijrosini nazorat qilish tizimli va uzluksiz jarayon sifatida tashkil etilishi lozim. Har bir hujjatda ijrochi, muddat va bajarilishi lozim bo‘lgan vazifalar aniq ko‘rsatiladi. Bu ijrochilarning mas’uliyatini oshiradi va hujjat ijrosini baholash imkonini yaratadi.
Maktabda hujjatlar ijrosini nazorat qilish hisobdorlik madaniyatini shakllantiradi. Ijrochilar belgilangan vazifalarni o‘z vaqtida va sifatli bajarishga intiladi. Nazorat mexanizmi orqali bajarilmagan yoki kechiktirilgan vazifalar aniqlanadi va zarur choralar ko‘riladi. Bu jarayon boshqaruv intizomini mustahkamlaydi.
Hujjatlar ijrosini nazorat qilishda ma’lumotlarning hujjatlashtirilishi muhim ahamiyatga ega. Ijro natijalari bo‘yicha ma’lumotlar rasmiy hujjatlar orqali qayd etiladi. Bu ma’lumotlar keyinchalik tahlil, baholash va qaror qabul qilish jarayonlarida foydalaniladi. Nazorat natijalari hujjatlashtirilmagan taqdirda, boshqaruv jarayoni subyektiv baholashga asoslanib qoladi.
Maktab ish yuritish tizimida hujjatlarni tizimlashtirish alohida ahamiyatga ega. Tizimlashtirish hujjatlarni maqsadli, mantiqiy va qulay tartibda joylashtirishni anglatadi. Tizimlashtirilmagan hujjatlar bilan ishlash vaqtni ko‘p oladi va boshqaruv samaradorligini pasaytiradi.
Hujjatlarni tizimlashtirish jarayonida hujjatlar tasnifi muhim rol o‘ynaydi. Hujjatlar mazmuni, vazifasi va amal qilish muddati bo‘yicha guruhlarga ajratiladi. Bu hujjatlarni tez topish, foydalanish va nazorat qilish imkonini beradi. Tasniflangan hujjatlar boshqaruvda tartib va aniqlikni ta’minlaydi.
Maktabda hujjatlarni tizimlashtirish arxivlash jarayoni bilan chambarchas bog‘liq. Amal qilish muddati tugagan, biroq huquqiy yoki tarixiy ahamiyatga ega hujjatlar belgilangan tartibda arxivga topshiriladi. Arxivlash hujjatlarning saqlanishini ta’minlaydi va ularni keyinchalik zarurat tug‘ilganda foydalanish imkonini yaratadi.
Hujjatlarni tizimlashtirish jarayonida raqamli texnologiyalardan foydalanish tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Elektron hujjat aylanishi hujjatlarni saqlash, izlash va tahlil qilishni osonlashtiradi. Raqamlashtirilgan hujjatlar tizimi maktab boshqaruvida tezkorlik va shaffoflikni oshiradi.
Maktabda hujjatlar bilan ishlash jarayonida axborot xavfsizligini ta’minlash muhim vazifa hisoblanadi. Hujjatlarda shaxsiy ma’lumotlar, xizmat siri yoki boshqaruvga oid muhim axborotlar mavjud bo‘lishi mumkin. Shu sababli hujjatlarni saqlash va ulardan foydalanishda belgilangan himoya choralariga amal qilinishi zarur.
Hujjatlarni qabul qilish, rasmiylashtirish, ichki hujjatlarni ishlab chiqish, ijrosini nazorat qilish va tizimlashtirish yagona boshqaruv zanjirini tashkil etadi. Ushbu jarayonlarning birortasi uzilib qolsa, ish yuritish tizimi to‘liq ishlamaydi. Shu bois maktab rahbari hujjatlar bilan ishlashni alohida emas, balki kompleks boshqaruv mexanizmi sifatida tashkil etishi lozim.
Maktabda hujjatlar bilan ishlash va hisobdorlik rahbarlik madaniyatining ko‘rsatkichi hisoblanadi. Hujjatlarga asoslangan boshqaruv qarorlarining izchilligi, ijro intizomi va tizimlashtirilgan hujjatlar maktab faoliyatining qonuniy, shaffof va samarali olib borilishini ta’minlaydi.
3. Hujjatlar yig‘ma jildini shakllantirish va arxivda saqlashga tayyorlash. Hujjatlardagi rekvizitlar va ularni rasmiylashtirish tartibi.
Maktabda ish yuritish hujjatlari bilan ishlash jarayonida hujjatlar yig‘ma jildini shakllantirish boshqaruv va hisobdorlik tizimining muhim bo‘g‘ini hisoblanadi. Yig‘ma jild hujjatlarni tasodifiy saqlash shakli emas, balki maktab faoliyatining muayyan yo‘nalishi bo‘yicha yaratilgan hujjatlarni yagona tizimga soluvchi rasmiy birlikdir. Hujjatlar yig‘ma jildlari orqali maktab boshqaruvi huquqiy, tashkiliy va tarixiy jihatdan mustahkamlanadi.
Hujjatlar yig‘ma jildi deganda bir xil mazmun, vazifa yoki faoliyat yo‘nalishiga oid hujjatlarning belgilangan tartibda jamlanishi tushuniladi. Maktabda yig‘ma jildlar boshqaruv qarorlari, buyruqlar, rejalar, hisobotlar, kadrlar hujjatlari va boshqa rasmiy hujjatlar bo‘yicha alohida-alohida shakllantiriladi. Yig‘ma jildlarning to‘g‘ri tashkil etilishi hujjatlarni izlash, nazorat qilish va arxivga topshirish jarayonini osonlashtiradi.
Maktabda hujjatlar yig‘ma jildini shakllantirish tizimlilik va izchillik tamoyillariga asoslanadi. Har bir yig‘ma jild aniq nomga, indeksga va davrga ega bo‘lishi kerak. Hujjatlar yig‘ma jildga ularning yaratilgan sanasi va mazmuniga ko‘ra joylashtiriladi. Bu holat hujjatlar tartibini saqlash va keyinchalik ulardan foydalanishni qulaylashtiradi.
Yig‘ma jildni shakllantirish jarayonida hujjatlarni saralash muhim ahamiyatga ega. Har bir hujjat yig‘ma jildga kiritilishidan oldin uning mazmuni, huquqiy ahamiyati va amal qilish muddati aniqlanadi. Tasodifiy yoki takroriy hujjatlarni yig‘ma jildga kiritish ish yuritish tizimini murakkablashtiradi va arxiv ishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Maktabda hujjatlar yig‘ma jildini shakllantirish hujjatlarning saqlanish muddatini belgilash bilan uzviy bog‘liq. Ayrim hujjatlar qisqa muddatli, ayrimlari esa uzoq muddatli yoki doimiy saqlanishi lozim bo‘lgan hujjatlar hisoblanadi. Saqlanish muddati to‘g‘ri belgilanmagan hujjatlar kelgusida huquqiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Hujjatlar yig‘ma jildini shakllantirgandan so‘ng ularni arxivda saqlashga tayyorlash jarayoni boshlanadi. Arxivga tayyorlash hujjatlarni tartibga solish, rasmiylashtirish va saqlanishini ta’minlashga qaratilgan kompleks jarayondir. Maktab arxivi hujjatlarni saqlovchi oddiy joy emas, balki ta’lim muassasasining institutsional xotirasini saqlovchi muhim bo‘linma hisoblanadi.
Arxivda saqlashga tayyorlash jarayonida yig‘ma jildlarni rasmiy holatga keltirish talab etiladi. Jildlar belgilangan qoidalarga muvofiq tikiladi, raqamlanadi va muqovalanadi. Har bir yig‘ma jildning tashqi muqovasida uning nomi, saqlanish muddati va boshqa zarur ma’lumotlar aniq ko‘rsatiladi. Bu arxivda hujjatlarni tez topish va saqlashni osonlashtiradi.
Maktabda hujjatlarni arxivda saqlashga tayyorlash huquqiy mas’uliyat bilan bog‘liq jarayon hisoblanadi. Hujjatlarning yo‘qolishi, buzilishi yoki noto‘g‘ri saqlanishi rahbar va mas’ul xodimlarning javobgarligiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois arxiv ishlarini tashkil etishda belgilangan tartiblarga qat’iy rioya etilishi zarur.
Hujjatlar yig‘ma jildini shakllantirish va arxivda saqlashga tayyorlash jarayonida hujjatlardagi rekvizitlar alohida ahamiyatga ega. Rekvizitlar hujjatning rasmiyligini, huquqiy kuchini va mazmuniy aniqligini ta’minlovchi zarur elementlar hisoblanadi. Rekvizitlarsiz hujjat rasmiy hujjat sifatida e’tirof etilmaydi.
Hujjat rekvizitlari hujjatning kim tomonidan, qachon va qanday asosda tuzilganini ko‘rsatadi. Rekvizitlar orqali hujjatning huquqiy maqomi aniqlanadi va u boshqaruv jarayonida asos bo‘lib xizmat qiladi. Maktabda yuritiladigan barcha rasmiy hujjatlar belgilangan rekvizitlarga ega bo‘lishi shart.
Hujjatlardagi rekvizitlarni rasmiylashtirish normativ-huquqiy talablar asosida amalga oshiriladi. Hujjatning nomi, sanasi, raqami, matni, imzosi va tasdiqlash belgilari hujjatning ajralmas qismi hisoblanadi. Ushbu rekvizitlardan birortasi mavjud bo‘lmasa yoki noto‘g‘ri rasmiylashtirilsa, hujjatning huquqiy kuchi pasayadi.
Maktabda hujjat rekvizitlarini rasmiylashtirish aniqlik va bir xillik tamoyillariga asoslanadi. Bir xil turdagi hujjatlarda rekvizitlar bir xil tartibda joylashtirilishi zarur. Bu ish yuritishda standartlashuvni ta’minlaydi va hujjatlar bilan ishlashni osonlashtiradi.
Hujjat rekvizitlarini to‘g‘ri rasmiylashtirish ijro intizomini mustahkamlashga xizmat qiladi. Rekvizitlar orqali hujjatda ko‘rsatilgan topshiriqlar, mas’ullar va muddatlar aniq belgilanadi. Bu ijrochilarning javobgarligini oshiradi va hujjatlar ijrosini nazorat qilishni yengillashtiradi.
Maktab ish yuritish tizimida rekvizitlarning to‘g‘ri rasmiylashtirilishi nazorat va tekshiruvlar uchun muhim ahamiyatga ega. Tekshiruv jarayonida hujjatlarning rasmiyligi va huquqiy asoslanganligi aynan rekvizitlar orqali aniqlanadi. To‘liq va to‘g‘ri rekvizitlarga ega hujjatlar maktabni asossiz e’tirozlardan himoya qiladi.
Hujjatlardagi rekvizitlarni rasmiylashtirish hisobdorlik tizimi bilan ham uzviy bog‘liq. Hisobotlar, ma’lumotnomalar va tahliliy hujjatlar rekvizitlar orqali rasmiy kuchga ega bo‘ladi. Rekvizitlar mavjud bo‘lmagan hisobotlar boshqaruvda dalil sifatida foydalanilmaydi.
Maktabda hujjatlar yig‘ma jildini shakllantirish jarayonida rekvizitlarning to‘liqligi alohida tekshiriladi. Arxivga topshirilayotgan hujjatlar rekvizitlarsiz yoki noto‘g‘ri rasmiylashtirilgan bo‘lsa, ular qayta ishlash uchun qaytariladi. Bu arxiv ishining sifatini ta’minlaydi.
Hujjatlarni arxivda saqlashga tayyorlash jarayonida rekvizitlar hujjatlarni identifikatsiya qilish vositasi sifatida xizmat qiladi. Hujjatning muallifi, sanasi va raqami orqali u tez va aniq aniqlanadi. Bu arxivdan foydalanish jarayonini soddalashtiradi.
Maktab ish yuritish tizimida hujjatlar yig‘ma jildini shakllantirish va rekvizitlarni rasmiylashtirish boshqaruv madaniyatining muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi. Hujjatlarga bo‘lgan mas’uliyatli munosabat maktabda tartib, intizom va qonuniylik muhitini shakllantiradi.
Hujjatlar yig‘ma jildini shakllantirish va arxivda saqlashga tayyorlash maktab faoliyatining barqarorligini ta’minlaydi. Hujjatlar orqali avval qabul qilingan qarorlar, rejalashtirilgan ishlar va amalga oshirilgan tadbirlar saqlanib qoladi. Bu rahbarlar almashganda ham maktab faoliyatining uzluksizligini kafolatlaydi.
Maktabda hujjatlar bilan ishlash va hisobdorlik tizimi hujjatlar yig‘ma jildini shakllantirish, rekvizitlarni to‘g‘ri rasmiylashtirish va arxiv ishlarini samarali tashkil etish orqali boshqaruvning huquqiy va tashkiliy asoslarini mustahkamlaydi.
4. Asosiy hujjat turlarini tayyorlash va rasmiylashtirish.
Maktab boshqaruvi tizimida asosiy hujjat turlarini tayyorlash va rasmiylashtirish boshqaruvning huquqiy, tashkiliy va amaliy asoslarini belgilovchi muhim jarayon hisoblanadi. Har bir ta’lim muassasasida hujjatlar nafaqat axborotni qayd etish vositasi, balki boshqaruv qarorlarini qonuniylashtiruvchi, ijro intizomini ta’minlovchi va hisobdorlikni mustahkamlovchi asosiy mexanizm sifatida xizmat qiladi. Shu bois maktabda yuritiladigan asosiy hujjat turlarini to‘g‘ri tayyorlash va rasmiylashtirish rahbarlik madaniyatining muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi.
Maktabda ish yuritish jarayonida asosiy hujjat turlari deganda boshqaruv qarorlarini ifodalovchi, maktab faoliyatini tartibga soluvchi va rasmiy munosabatlarni hujjatlashtiruvchi hujjatlar majmui tushuniladi. Ushbu hujjatlar orqali maktabda tashkiliy tuzilma, vazifalar taqsimoti, nazorat va hisobdorlik mexanizmlari shakllanadi. Asosiy hujjatlar mavjud bo‘lmagan yoki noto‘g‘ri rasmiylashtirilgan sharoitda boshqaruv qarorlari kuchsiz va samarasiz bo‘lib qoladi.
Maktab boshqaruvida eng muhim hujjat turlaridan biri buyruqlar hisoblanadi. Buyruqlar rahbar tomonidan qabul qilingan qarorlarni ijroga yo‘naltiruvchi asosiy hujjat bo‘lib, ular majburiy kuchga ega. Buyruqlar orqali kadrlar masalalari, o‘quv-tarbiya jarayoni, tashkiliy ishlar va nazorat vazifalari rasmiylashtiriladi. Buyruqning to‘g‘ri tayyorlanishi uning aniq, tushunarli va huquqiy asosga ega bo‘lishini ta’minlaydi.
Buyruqlarni tayyorlash jarayonida mazmuniy aniqlik va huquqiy asoslanganlik muhim hisoblanadi. Buyruq matnida bajarilishi lozim bo‘lgan vazifalar, mas’ullar va muddatlar aniq ko‘rsatiladi. Noaniq yoki umumiy ifodalar buyruq ijrosini qiyinlashtiradi va ijro intizomini susaytiradi. Shu sababli buyruqlarni rasmiylashtirishda standart talablarga qat’iy amal qilinadi.
Maktab ish yuritish tizimida muhim hujjat turlaridan yana biri farmoyishlar hisoblanadi. Farmoyishlar odatda tezkor boshqaruv masalalarini hal qilishga qaratilgan bo‘lib, qisqa muddatli vazifalarni belgilaydi. Farmoyishlarni tayyorlashda tezkorlik va aniqlik ustuvor bo‘lsa-da, ularning rasmiylashtirilishi ham belgilangan tartib asosida amalga oshiriladi. Rasmiylashtirilmagan farmoyish boshqaruv hujjati sifatida kuchga ega bo‘lmaydi.
Maktab faoliyatida reja hujjatlari asosiy hujjat turlaridan biri sifatida alohida o‘rin tutadi. Yillik, choraklik va oylik rejalar maktab faoliyatining asosiy yo‘nalishlarini belgilaydi. Reja hujjatlari orqali maqsadlar, vazifalar va kutilayotgan natijalar aniq ifodalanadi. Rejalarning to‘g‘ri rasmiylashtirilishi ularning ijrosini nazorat qilish va baholash imkonini yaratadi.
Reja hujjatlarini tayyorlash jarayonida tizimlilik va rejalilik tamoyillari muhim ahamiyatga ega. Rejalar tasodifiy emas, balki maktab rivojlanish strategiyasi va normativ-huquqiy hujjatlar talablariga mos holda ishlab chiqiladi. Reja hujjatlarining rasmiylashtirilishi ularni boshqaruvda asosiy yo‘riqnoma sifatida qo‘llash imkonini beradi.
Maktabda hisobot hujjatlari ham asosiy hujjat turlariga kiradi. Hisobotlar orqali amalga oshirilgan ishlar, erishilgan natijalar va mavjud muammolar rasmiy tarzda aks ettiriladi. Hisobot hujjatlari boshqaruv qarorlarini tahlil qilish va kelgusidagi rejalashtirish uchun muhim axborot manbai hisoblanadi. Hisobotlarning to‘g‘ri rasmiylashtirilishi ularning ishonchliligini ta’minlaydi.
Hisobot hujjatlarini tayyorlashda aniqlik, haqqoniylik va hujjatlarga tayanganlik muhim hisoblanadi. Rasmiylashtirilmagan yoki asoslanmagan hisobotlar boshqaruvda noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli hisobot hujjatlari normativ-huquqiy talablarga mos holda rasmiylashtiriladi.
Maktab boshqaruvida yo‘riqnomalar va nizomlar ham asosiy hujjat turlari sirasiga kiradi. Ushbu hujjatlar maktab ichki tartibini, xodimlarning huquq va majburiyatlarini, faoliyat yo‘nalishlarini belgilaydi. Yo‘riqnomalar va nizomlar orqali boshqaruv jarayonlari standartlashtiriladi va tartibga solinadi.
Yo‘riqnomalar va nizomlarni tayyorlash jarayonida qonuniylik va muvofiqlik tamoyillari ustuvor bo‘lishi shart. Ushbu hujjatlar yuqori turuvchi normativ-huquqiy hujjatlarga zid bo‘lmasligi lozim. To‘g‘ri rasmiylashtirilgan yo‘riqnomalar maktabda nizoli vaziyatlarning oldini olishga xizmat qiladi.
Maktab ish yuritish tizimida ma’lumotnomalar, dalolatnomalar va bayonnomalar ham asosiy hujjat turlaridan hisoblanadi. Ushbu hujjatlar ma’lum holat, jarayon yoki qarorlarni qayd etish uchun xizmat qiladi. Dalolatnomalar va bayonnomalar orqali muhim voqealar hujjatlashtiriladi va ular keyinchalik huquqiy dalil sifatida foydalaniladi.
Ushbu hujjatlarni rasmiylashtirishda aniqlik va xolislik muhim ahamiyatga ega. Dalolatnoma yoki bayonnomada keltirilgan ma’lumotlar aniq va ishonchli bo‘lishi shart. Noto‘g‘ri yoki to‘liq bo‘lmagan ma’lumotlar hujjatning huquqiy kuchini pasaytiradi.
Maktab boshqaruvida arizalar va murojaatlar ham muhim hujjat turlaridan biridir. Pedagoglar, xodimlar va ota-onalar tomonidan beriladigan arizalar orqali rasmiy munosabatlar shakllanadi. Arizalarning to‘g‘ri rasmiylashtirilishi va belgilangan tartibda ko‘rib chiqilishi maktabda huquqiy madaniyatni shakllantiradi.
Asosiy hujjat turlarini tayyorlash va rasmiylashtirish jarayonida hujjat rekvizitlari alohida e’tiborga olinadi. Hujjatning nomi, sanasi, raqami, matni, imzosi va tasdiqlash belgilarining mavjudligi hujjatning rasmiyligini belgilaydi. Rekvizitlarsiz hujjat boshqaruvda huquqiy kuchga ega bo‘lmaydi.
Maktabda asosiy hujjat turlarini rasmiylashtirish standartlashuvni ta’minlaydi. Bir xil turdagi hujjatlar bir xil shakl va talablarga muvofiq rasmiylashtirilganda, ish yuritish jarayoni soddalashadi. Standartlashuv hujjatlar bilan ishlashda xatoliklarni kamaytiradi va samaradorlikni oshiradi.
Hujjatlarni tayyorlash va rasmiylashtirish jarayonida ijro intizomi mustahkamlanadi. Aniq va to‘g‘ri rasmiylashtirilgan hujjatlar ijrochilar uchun tushunarli bo‘ladi va vazifalarning o‘z vaqtida bajarilishini ta’minlaydi. Ijro intizomi hujjatlar orqali nazorat qilinganda boshqaruv samaradorligi oshadi.
Maktab boshqaruvida asosiy hujjat turlarini tayyorlash hisobdorlik tizimini shakllantirishga xizmat qiladi. Hujjatlar orqali amalga oshirilgan ishlar, qabul qilingan qarorlar va ularning natijalari qayd etiladi. Bu maktab rahbarining yuqori tashkilotlar va jamoatchilik oldida hisob berish imkonini yaratadi.
Asosiy hujjat turlarini to‘g‘ri tayyorlash va rasmiylashtirish rahbarning huquqiy savodxonligini namoyon etadi. Hujjatlarga asoslangan boshqaruv qarorlari maktab faoliyatining qonuniy va barqaror olib borilishini ta’minlaydi. Shu tariqa ish yuritish hujjatlari maktab boshqaruvida huquqiy va tashkiliy tayanch vazifasini bajaradi.
5. Ta’lim muassasasida yuritiladigan qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash.
Ta’lim muassasasida ish yuritish tizimining eng muhim va mas’uliyatli yo‘nalishlaridan biri qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash hisoblanadi. Ushbu hujjatlar maktab faoliyatida alohida huquqiy ahamiyatga ega bo‘lib, ularning noto‘g‘ri yuritilishi, yo‘qolishi yoki ruxsatsiz foydalanilishi jiddiy huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash maktab boshqaruvida alohida tartib, yuqori mas’uliyat va aniq reglament asosida tashkil etiladi.
Qat’iy nazoratdagi hujjatlar deganda saqlanishi, hisobga olinishi va foydalanilishi maxsus tartib asosida amalga oshiriladigan, yuqori darajadagi huquqiy va tashkiliy ahamiyatga ega bo‘lgan rasmiy hujjatlar tushuniladi. Ushbu hujjatlar ta’lim muassasasining huquqiy maqomi, kadrlar masalalari, moliyaviy faoliyati va o‘quv jarayonining muhim jihatlarini tasdiqlovchi asosiy dalil vazifasini bajaradi. Qat’iy nazoratdagi hujjatlar oddiy ish hujjatlaridan farqli ravishda doimiy kuzatuv, maxsus ro‘yxatga olish va nazorat mexanizmlarini talab qiladi.
Ta’lim muassasasida qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash qonuniylik va javobgarlik tamoyillariga asoslanadi. Har bir bunday hujjat bo‘yicha mas’ul shaxslar belgilanadi, saqlash joyi aniqlanadi va foydalanish tartibi qat’iy cheklanadi. Bu hujjatlar bilan ishlashda shaxsiy tashabbus yoki og‘zaki ko‘rsatmalar emas, balki faqat belgilangan normativ-huquqiy talablar asosida harakat qilinadi.
Maktabda qat’iy nazoratdagi hujjatlar alohida hisobga olish tizimi orqali yuritiladi. Har bir hujjat maxsus ro‘yxatga olinadi, unga individual raqam beriladi va uning harakati qayd etib boriladi. Ushbu hisobga olish tizimi hujjatning qachon, kim tomonidan va qanday maqsadda foydalanilganini aniqlash imkonini beradi. Bu jarayon hujjatlarning xavfsizligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash jarayonida mas’uliyatni aniq taqsimlash muhim ahamiyatga ega. Maktab rahbari tomonidan bunday hujjatlar uchun mas’ul xodimlar belgilanadi. Mas’ul shaxs hujjatlarning saqlanishi, rasmiylashtirilishi va belgilangan tartibda foydalanilishi uchun shaxsan javobgar hisoblanadi. Mas’uliyatning aniq belgilanishi hujjatlar bilan ishlashda tartib va intizomni ta’minlaydi.
Ta’lim muassasasida qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash maxfiylik rejimini talab etadi. Ushbu hujjatlarda shaxsiy ma’lumotlar, xizmat siriga oid axborotlar yoki moliyaviy ma’lumotlar bo‘lishi mumkin. Shu sababli hujjatlarning mazmuni bilan faqat vakolatli shaxslar tanishishi mumkin. Maxfiylik qoidalarining buzilishi huquqiy javobgarlikka sabab bo‘ladi.
Qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash jarayonida hujjatlarni saqlash sharoitlari alohida e’tiborga olinadi. Hujjatlar maxsus joylarda, xavfsizlik talablariga javob beradigan sharoitda saqlanishi lozim. Saqlash joylariga kirish cheklangan bo‘lib, ruxsatsiz shaxslarning kirishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Saqlash sharoitlarining to‘g‘ri tashkil etilishi hujjatlarning buzilishi yoki yo‘qolishining oldini oladi.
Maktabda qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash ichki nazorat tizimi bilan chambarchas bog‘liq. Ichki nazorat orqali hujjatlarning mavjudligi, holati va hisobga olinishi muntazam tekshirib boriladi. Nazorat jarayoni hujjatlarning o‘z vaqtida rasmiylashtirilishi va belgilangan tartibda yuritilishini ta’minlaydi. Ichki nazorat natijalari hujjatlashtiriladi va zarur hollarda tuzatishlar kiritiladi.
Qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash jarayonida hujjatlarning harakati doimiy ravishda kuzatiladi. Hujjatning qabul qilinishi, vaqtincha foydalanish uchun berilishi va qaytarilishi alohida qayd etiladi. Bu harakatlar maxsus jurnal yoki elektron tizim orqali rasmiylashtiriladi. Hujjat harakati ustidan nazorat hujjatlarning yo‘qolishi yoki ruxsatsiz ishlatilishining oldini oladi.
Ta’lim muassasasida qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash arxivlash jarayoni bilan ham uzviy bog‘liq. Amal qilish muddati tugagan yoki faol foydalanilmaydigan hujjatlar belgilangan tartibda arxivga topshiriladi. Arxivga topshirish jarayoni hujjatlarning to‘liqligi, rasmiylashtirilganligi va rekvizitlari tekshirilgan holda amalga oshiriladi. Arxivlash hujjatlarning uzoq muddat saqlanishini ta’minlaydi.
Qat’iy nazoratdagi hujjatlarni arxivda saqlash institutsional xotirani shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu hujjatlar orqali maktab faoliyatining muhim bosqichlari, qabul qilingan qarorlar va amalga oshirilgan jarayonlar hujjatlashtiriladi. Bu rahbarlar almashganda ham ta’lim muassasasi faoliyatining uzluksizligini ta’minlaydi.
Maktabda qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash tekshiruvlar va audit jarayonlari uchun muhim ahamiyatga ega. Tashqi yoki ichki tekshiruvlar jarayonida aynan ushbu hujjatlar maktab faoliyatining qonuniyligini isbotlovchi asosiy manba sifatida ko‘rib chiqiladi. Hujjatlarning to‘g‘ri yuritilishi tekshiruv natijalarining ijobiy bo‘lishiga xizmat qiladi.
Qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlashda raqamlashtirish imkoniyatlari tobora kengayib bormoqda. Elektron ro‘yxatga olish, raqamli nazorat va elektron arxiv tizimlari hujjatlar bilan ishlashni yanada qulay va shaffof qiladi. Biroq raqamlashtirish jarayonida ham xavfsizlik va maxfiylik talablari qat’iy saqlanishi lozim.
Ta’lim muassasasida qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash rahbarning huquqiy savodxonligini talab etadi. Direktor va mas’ul xodimlar ushbu hujjatlarning huquqiy ahamiyatini, saqlash va yuritish tartibini chuqur bilishi lozim. Huquqiy savodxonlik yetarli bo‘lmagan hollarda hujjatlar bilan ishlashda xatolar yuzaga kelishi mumkin.
Qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash jarayonida intizom va tartib muhim o‘rin tutadi. Har bir belgilangan qoida va tartibga rioya etilishi hujjatlarning xavfsizligi va ishonchliligini ta’minlaydi. Intizomli ish yuritish maktab boshqaruvida ishonch muhitini shakllantiradi.
Maktabda qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash hisobdorlik tizimini mustahkamlashga xizmat qiladi. Hujjatlar orqali qabul qilingan qarorlar, amalga oshirilgan ishlar va ularning natijalari aniq qayd etiladi. Bu rahbar va mas’ul xodimlarning faoliyati ustidan nazoratni kuchaytiradi.
Qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash jarayonida xodimlarning mas’uliyati oshadi. Har bir xodim hujjatlar bilan ishlashda belgilangan tartiblarga rioya etishi zarurligini anglaydi. Bu maktabda huquqiy madaniyat va mas’uliyatli munosabatni shakllantiradi.
Ta’lim muassasasida qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash boshqaruv barqarorligini ta’minlaydi. Hujjatlarga asoslangan boshqaruv qarorlari tasodifiylikni kamaytiradi va maktab faoliyatini prognoz qilinadigan holga keltiradi. Shu tariqa qat’iy nazoratdagi hujjatlar maktab boshqaruvida huquqiy va tashkiliy tayanch vazifasini bajaradi.
Qat’iy nazoratdagi hujjatlar bilan ishlash maktabda ish yuritish va hisobdorlik tizimining eng mas’uliyatli yo‘nalishi bo‘lib, u boshqaruvning qonuniy, shaffof va izchil olib borilishini ta’minlaydi.
6. Hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik tamoyillari.
Maktab boshqaruvida hujjatlar bilan ishlash jarayoni hisobdorlik tamoyillari asosida tashkil etilmagan taqdirda, boshqaruvning samaradorligi, qonuniyligi va shaffofligi ta’minlanmaydi. Hisobdorlik hujjatlar bilan ishlashda faqatgina hisobot berish majburiyati emas, balki qarorlar, harakatlar va natijalar uchun mas’uliyatni aniq belgilovchi boshqaruv mexanizmi hisoblanadi. Maktabda hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik tamoyillari rahbarlik faoliyatining huquqiy va tashkiliy poydevorini mustahkamlaydi.
Hisobdorlik tushunchasi hujjatlar orqali bajarilgan ishlar, qabul qilingan qarorlar va ularning natijalari bo‘yicha javob berish imkoniyatini anglatadi. Maktab boshqaruvida hisobdorlik hujjatlar asosida shakllanadi, chunki hujjatlashtirilmagan faoliyat boshqaruvda mavjud bo‘lmagan faoliyat sifatida qaraladi. Shu sababli hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik tamoyillariga amal qilish rahbar va mas’ul xodimlar uchun majburiy hisoblanadi.
Hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlikning asosiy tamoyillaridan biri qonuniylik tamoyilidir. Har bir hujjat amaldagi normativ-huquqiy hujjatlarga mos holda tayyorlanishi, rasmiylashtirilishi va yuritilishi shart. Qonuniylik tamoyili hujjatlarning huquqiy kuchini ta’minlaydi va boshqaruv qarorlarining asoslanganligini mustahkamlaydi. Qonuniy asosga ega bo‘lmagan hujjatlar hisobdorlikni ta’minlay olmaydi.
Maktabda hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik aniqlik va shaffoflik tamoyillariga tayanadi. Hujjatlarda keltirilgan ma’lumotlar aniq, tushunarli va tekshiriladigan bo‘lishi zarur. Noaniq yoki umumiy ifodalar hisobdorlikni susaytiradi, chunki bunday hujjatlar asosida kim, qachon va nima uchun javobgar ekanligini aniqlash qiyinlashadi. Shaffof hujjatlar boshqaruv jarayonini ochiq va nazorat qilinadigan holga keltiradi.
Hisobdorlik tamoyillaridan yana biri mas’uliyatni aniq belgilashdir. Hujjatlarda vazifalarni bajaruvchi shaxslar, ularning vakolatlari va javobgarligi aniq ko‘rsatilishi lozim. Mas’uliyati belgilanmagan hujjatlar ijro intizomini zaiflashtiradi va boshqaruvda javobgarlikni yo‘qqa chiqaradi. Maktabda har bir hujjat aniq mas’ul shaxs bilan bog‘langan holda yuritilishi hisobdorlikni ta’minlaydi.
Hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik hujjatlashtirishning uzluksizligi tamoyiliga asoslanadi. Boshqaruv jarayonining har bir bosqichi hujjatlar orqali qayd etilishi lozim. Qaror qabul qilish, ijro, nazorat va natijalarni baholash jarayonlari hujjatlashtirilgan taqdirda, hisobdorlik tizimi to‘liq ishlaydi. Uzluksiz hujjatlashtirish boshqaruv faoliyatining izchilligini ta’minlaydi.
Maktab boshqaruvida hisobdorlik tamoyillaridan biri tekshiruvchanlikdir. Hujjatlar istalgan vaqtda tekshirish, tahlil qilish va baholash imkonini berishi kerak. Tekshiruvchan hujjatlar orqali boshqaruv qarorlarining to‘g‘riligi va ijrosi baholanadi. Agar hujjatlar tekshiruv uchun yaroqsiz bo‘lsa, hisobdorlik tizimi samarasiz bo‘lib qoladi.
Hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik tizimlilik tamoyiliga tayangan holda tashkil etiladi. Hujjatlar tartibsiz, tasodifiy yoki alohida-alohida yuritilsa, ularning asosida hisobdorlikni ta’minlash qiyinlashadi. Tizimli ish yuritish hujjatlarning o‘zaro bog‘liqligini ta’minlaydi va boshqaruv jarayonini yaxlit holga keltiradi.
Hisobdorlik tamoyillarining muhim jihatlaridan biri ijro intizomini ta’minlashdir. Hujjatlarda belgilangan vazifalar o‘z vaqtida va to‘liq bajarilishi lozim. Ijro intizomi hujjatlar orqali nazorat qilinadi va baholanadi. Ijro intizomi mavjud bo‘lmagan muassasada hisobdorlik faqat rasmiy ko‘rinishda qolib ketadi.
Maktabda hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik nazorat mexanizmlari bilan uzviy bog‘liq. Ichki va tashqi nazorat hujjatlar asosida amalga oshiriladi. Nazorat hujjatlarning mavjudligi, to‘g‘riligini va ijrosini tekshirishga qaratilgan bo‘lib, u hisobdorlikni real jarayonga aylantiradi. Nazorat mexanizmlarining samarali ishlashi hujjatlar bilan ishlash sifatiga bog‘liq.
Hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik tamoyillaridan biri hisobotdorlikdir. Har bir muhim faoliyat yo‘nalishi bo‘yicha hisobot hujjatlari tayyorlanadi va belgilangan tartibda taqdim etiladi. Hisobotlar faqat ma’lumot berish emas, balki faoliyatni tahlil qilish va baholash vositasi sifatida qaraladi. Hisobot hujjatlari hisobdorlikning yakuniy bosqichini tashkil etadi.
Maktab boshqaruvida hisobdorlik dalillarga asoslanganlik tamoyiliga tayangan holda amalga oshiriladi. Qarorlar va hisobotlar subyektiv fikrlarga emas, balki hujjatlar, raqamlar va faktlarga asoslanishi zarur. Dalillarga asoslangan hujjatlar boshqaruv qarorlarining ishonchliligini oshiradi va hisobdorlikni kuchaytiradi.
Hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik vaqtida bajarilish tamoyilini ham o‘z ichiga oladi. Hujjatlarning kechiktirilishi yoki belgilangan muddatlarda rasmiylashtirilmasligi boshqaruv jarayonini sekinlashtiradi va hisobdorlikni susaytiradi. Vaqtida yuritilgan hujjatlar boshqaruvni tezkor va samarali qiladi.
Maktabda hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik axborotning haqqoniyligi tamoyiliga asoslanadi. Hujjatlarda keltirilgan ma’lumotlar real holatni aks ettirishi shart. Soxta yoki buzib ko‘rsatilgan ma’lumotlar hisobdorlik tizimini izdan chiqaradi va huquqiy oqibatlarga olib keladi. Haqqoniylik hujjatlar bilan ishlashning asosiy axloqiy mezonidir.
Hisobdorlik tamoyillaridan biri vakolat va javobgarlik muvozanatini ta’minlashdir. Hujjatlarda berilgan vakolatlar ularning javobgarligi bilan muvozanatlashgan bo‘lishi kerak. Vakolati bor, ammo javobgarligi belgilanmagan shaxslar hisobdorlik tizimini zaiflashtiradi. Shu bois hujjatlar orqali vakolat va javobgarlik aniq uyg‘unlashtiriladi.
Maktabda hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik ochiqlik tamoyiliga ham tayanadi. Ochiqlik hujjatlarning belgilangan doirada jamoatchilik, pedagoglar yoki mas’ul shaxslar uchun tushunarli va ochiq bo‘lishini anglatadi. Ochiqlik hisobdorlikni kuchaytiradi va boshqaruvga ishonchni oshiradi.
Hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik saqlanish va izchillik tamoyillari bilan mustahkamlanadi. Hujjatlar belgilangan muddat davomida saqlanishi va ularning izchilligi ta’minlanishi zarur. Yo‘qolgan yoki tartibsiz hujjatlar hisobdorlikni imkonsiz qiladi. Shu sababli hujjatlarni saqlash va arxivlash ham hisobdorlik tizimining muhim qismi hisoblanadi.
Maktab boshqaruvida hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik raqamlashtirish jarayonlari orqali yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Elektron hujjat aylanishi hujjatlarni kuzatish, nazorat qilish va tahlil qilish imkoniyatlarini kengaytiradi. Raqamli tizimlar hisobdorlikni tezkor va shaffof qiladi, biroq ular ham belgilangan tartib va qoidalarga asoslanishi shart.
Hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik rahbarning shaxsiy mas’uliyati bilan chambarchas bog‘liq. Direktor hujjatlar bilan ishlashda shaxsiy namuna ko‘rsatgan taqdirda, jamoada hisobdorlik madaniyati shakllanadi. Rahbarning hujjatlarga bo‘lgan munosabati butun muassasa faoliyatiga ta’sir ko‘rsatadi.
Maktabda hujjatlar bilan ishlashda hisobdorlik tamoyillari boshqaruvni tartibli, nazorat qilinadigan va huquqiy asoslangan holga keltiradi. Hisobdorlik hujjatlar orqali boshqaruv qarorlarini real natijaga aylantiradi va maktab faoliyatining izchil olib borilishini ta’minlaydi.
7. Elektron ish yuritish va raqamli nazorat. Tekshiruv va auditga tayyorgarlik. Xodimlarni hujjatlar bilan ishlashga o‘rgatish.
Zamonaviy maktab boshqaruvida ish yuritish jarayonlari tobora elektron ish yuritish va raqamli nazorat tizimlariga tayanib borilmoqda. Raqamli texnologiyalarni boshqaruv jarayonlariga joriy etish hujjatlar bilan ishlashni tezkor, shaffof va nazorat qilinadigan holga keltiradi. Elektron ish yuritish maktab faoliyatida hujjatlar aylanishini soddalashtirish, inson omiliga bog‘liq xatoliklarni kamaytirish va hisobdorlikni kuchaytirish imkonini beradi. Shu bois elektron ish yuritish tizimi maktab boshqaruvining ajralmas tarkibiy qismi sifatida qaralmoqda.
Elektron ish yuritish deganda hujjatlarni yaratish, rasmiylashtirish, saqlash, uzatish va nazorat qilish jarayonlarining raqamli platformalar orqali amalga oshirilishi tushuniladi. Elektron ish yuritish qog‘oz hujjatlardan butunlay voz kechishni emas, balki ularni zamonaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirishni nazarda tutadi. Maktabda elektron ish yuritish joriy etilganda hujjatlar bilan ishlash tezligi oshadi va boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayoni optimallashtiriladi.
Elektron ish yuritish tizimi maktab boshqaruvida ma’lumotlarning yagona bazasini shakllantirishga xizmat qiladi. Barcha buyruqlar, rejalashtirish hujjatlari, hisobotlar va ichki me’yoriy hujjatlar yagona elektron muhitda saqlanadi. Bu hujjatlarni izlash, tahlil qilish va solishtirish imkoniyatlarini kengaytiradi. Yagona elektron baza maktab faoliyatining har bir yo‘nalishini uzviy bog‘langan holda boshqarishga yordam beradi.
Maktabda elektron ish yuritish raqamli nazorat mexanizmlari bilan chambarchas bog‘liq. Raqamli nazorat hujjatlarning ijrosi, muddatlarga rioya qilinishi va mas’ullar faoliyatini real vaqt rejimida kuzatish imkonini beradi. Bu nazorat shakli an’anaviy nazoratdan farqli ravishda tezkor, aniq va obyektiv hisoblanadi. Raqamli nazorat orqali kechikishlar, bajarilmagan topshiriqlar va mas’uliyatsizlik holatlari o‘z vaqtida aniqlanadi.
Raqamli nazorat maktab boshqaruvida hisobdorlik tamoyillarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Har bir hujjat bo‘yicha kim mas’ul ekani, qaysi bosqichda ekanligi va qachon bajarilishi lozimligi aniq ko‘rinadi. Bu holat boshqaruv jarayonida shaxsiy munosabatlar emas, balki aniq ma’lumotlar va raqamli dalillar asosida qaror qabul qilish imkonini yaratadi.
Elektron ish yuritish va raqamli nazorat tizimlari tekshiruv va auditga tayyorgarlik jarayonini sezilarli darajada yengillashtiradi. Tekshiruvlar vaqtida zarur hujjatlarni tezkor topish, ularning to‘liqligi va rasmiyligini tekshirish imkoniyati paydo bo‘ladi. Raqamli tizimda saqlanayotgan hujjatlar tizimlashtirilgan bo‘lgani sababli tekshiruv jarayoni kam vaqt talab qiladi va kamroq stress bilan o‘tadi.
Maktabda tekshiruv va auditga tayyorgarlik doimiy jarayon sifatida tashkil etilishi zarur. Tekshiruv faqat tashqi nazorat paytida emas, balki kundalik boshqaruv jarayonida ham inobatga olinishi kerak. Elektron ish yuritish tizimi bu jarayonni doimiy va uzluksiz olib borish imkonini beradi. Hujjatlar muntazam yangilanib, belgilangan talablarga muvofiq yuritilib boriladi.
Tekshiruv va auditga tayyorgarlikda hujjatlarning to‘liqligi va aniqligi muhim ahamiyatga ega. Elektron ish yuritish tizimi hujjatlarda rekvizitlarning mavjudligi, imzolar va tasdiqlash belgilarini nazorat qilish imkonini beradi. To‘liq rasmiylashtirilmagan hujjatlar tizim tomonidan aniqlanadi va tuzatish kiritish zarurati yuzaga keladi. Bu holat tekshiruv vaqtida kamchiliklarning oldini olishga xizmat qiladi.
Raqamli nazorat tekshiruv jarayonida subyektiv baholashni kamaytiradi. Auditorlar yoki tekshiruvchilar aniq raqamli ma’lumotlarga tayangan holda xulosa chiqaradi. Bu maktab faoliyatining xolis baholanishini ta’minlaydi. Raqamli tizimlar orqali olingan ma’lumotlar boshqaruv qarorlarini himoya qiluvchi dalil vazifasini bajaradi.
Elektron ish yuritish tizimining samarali ishlashi xodimlarning hujjatlar bilan ishlash ko‘nikmalariga bevosita bog‘liq. Shu sababli maktabda xodimlarni hujjatlar bilan ishlashga o‘rgatish muhim boshqaruv vazifalaridan biri hisoblanadi. Xodimlar hujjatlarni nafaqat to‘g‘ri rasmiylashtirishni, balki ularni elektron tizimda yuritish qoidalarini ham bilishi lozim.
Xodimlarni hujjatlar bilan ishlashga o‘rgatish uzluksiz kasbiy rivojlanish jarayonining bir qismi sifatida tashkil etiladi. Bir martalik trening yoki qisqa yo‘riqnoma yetarli bo‘lmaydi. Elektron ish yuritish tizimlari yangilanib borar ekan, xodimlarning bilim va ko‘nikmalari ham doimiy ravishda yangilanib borilishi zarur. Bu jarayon maktabda o‘rganishga yo‘naltirilgan boshqaruv madaniyatini shakllantiradi.
Maktabda xodimlarni hujjatlar bilan ishlashga o‘rgatishda amaliy mashg‘ulotlar muhim o‘rin tutadi. Nazariy bilimlardan ko‘ra, real hujjatlar bilan ishlash, elektron tizimlarda hujjat yaratish, rasmiylashtirish va nazorat qilish jarayonlari samaraliroq hisoblanadi. Amaliy mashg‘ulotlar xodimlarning ishonchini oshiradi va xatoliklar sonini kamaytiradi.
Xodimlarni hujjatlar bilan ishlashga o‘rgatish jarayonida standartlashuv tamoyiliga alohida e’tibor qaratiladi. Bir xil turdagi hujjatlarni bir xil tartibda tayyorlash va rasmiylashtirish bo‘yicha aniq ko‘rsatmalar beriladi. Standartlashuv hujjatlar bilan ishlashda chalkashliklarni kamaytiradi va elektron tizimdan samarali foydalanishni ta’minlaydi.
Elektron ish yuritish va raqamli nazorat tizimlarida ishlashni o‘rganish mas’uliyat va intizomni oshiradi. Xodimlar har bir hujjat tizimda qayd etilishini, ularning harakati kuzatilishini anglagan holda ish yuritishga yanada mas’uliyat bilan yondashadi. Bu holat maktabda ijro intizomini mustahkamlaydi.
Maktabda xodimlarni hujjatlar bilan ishlashga o‘rgatish axborot xavfsizligi masalalarini ham o‘z ichiga oladi. Elektron hujjatlar bilan ishlashda maxfiy ma’lumotlarni himoya qilish, parollar va kirish huquqlarini to‘g‘ri boshqarish muhim ahamiyatga ega. Xodimlar axborot xavfsizligi qoidalarini bilmagan taqdirda, elektron ish yuritish tizimi xavf ostida qolishi mumkin.
Elektron ish yuritish va raqamli nazorat maktab boshqaruvida boshqaruv qarorlarining sifatini oshiradi. Raqamli ma’lumotlar asosida tahlil o‘tkazish, muammolarni aniqlash va strategik qarorlar qabul qilish imkoniyati kengayadi. Bu maktabni faqat hujjat yurituvchi emas, balki ma’lumotlarga asoslangan boshqaruvni amalga oshiruvchi tashkilotga aylantiradi.
Tekshiruv va auditga tayyorgarlik elektron ish yuritish orqali stresssiz jarayonga aylanadi. Hujjatlar tizimli va to‘liq bo‘lgani sababli rahbar va xodimlar tekshiruvni xavf emas, balki faoliyatni baholash vositasi sifatida qabul qiladi. Bu boshqaruv madaniyatini ijobiy tomonga o‘zgartiradi.
Elektron ish yuritish tizimi maktabda ochiqlik va shaffoflikni ta’minlaydi. Hujjatlar bilan ishlash jarayoni yashirin yoki subyektiv bo‘lmay, belgilangan qoidalar asosida amalga oshiriladi. Shaffoflik esa jamoada ishonch muhitini shakllantiradi.
Xodimlarni hujjatlar bilan ishlashga o‘rgatish orqali maktabda institutsional bilim shakllanadi. Yangi xodimlar ishga kelganda mavjud tizim asosida tez moslashadi va ish yuritish madaniyati uzluksiz davom etadi. Bu maktab faoliyatining barqarorligini ta’minlaydi.
Elektron ish yuritish, raqamli nazorat, tekshiruv va auditga tayyorgarlik hamda xodimlarni hujjatlar bilan ishlashga o‘rgatish maktab boshqaruvida yagona hisobdorlik tizimini shakllantiradi. Ushbu tizim hujjatlar orqali boshqaruv qarorlarini real natijaga aylantiradi va maktab faoliyatining qonuniy, samarali va izchil olib borilishini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Ta’lim muassasalarida ish yuritish
Ismoilov R. — Toshkent: Innovatsion rivojlanish nashriyoti, 2021.
(Ish yuritish hujjatlari, rasmiylashtirish, rekvizitlar, arxivlash)
2. Maktab boshqaruvida hujjatlar bilan ishlash
Abduqodirov A. — Toshkent: Pedagogika, 2020.
(Hujjatlarni qabul qilish, ijro nazorati, tizimlashtirish)
3. Pedagogik menejment
Xudoyberdiyev M. — Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
(Boshqaruv, hisobdorlik, hujjatlar asosida nazorat)
4. Ta’lim muassasasini boshqarish asoslari
Sattorov A. — Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
(Maktab boshqaruvi, normativ-huquqiy asoslar)
5. Ish yuritish va arxiv ishi
Karimov B. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
(Yig‘ma jildlar, saqlash muddati, arxivga tayyorlash)
6. Ta’limda nazorat va hisobdorlik
To‘xtayeva G. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
(Hisobdorlik tamoyillari, hujjatlar orqali nazorat)
7. Elektron hujjat aylanishi
Rasulov Sh. — Toshkent: Axborot texnologiyalari, 2021.
(Elektron ish yuritish, raqamli nazorat)
8. Educational Administration and Management
Bush T. — London: SAGE Publications, 2019.
(Ta’lim muassasalarida hujjatlar va hisobdorlik)
9. School Governance and Accountability
Davies B. — London: Routledge, 2018.
(Audit, tekshiruv, hujjatlar orqali boshqaruv)
10. Records Management in Education
Shepherd E., Yeo G. — London: Facet Publishing, 2020.
(Hujjatlar turlari, saqlash, nazorat va raqamlashtirish)