1.3. Mavzu: Boshqaruv psixologiyasi.
Reja:
1. Rahbar shaxsining psixologik portreti: rahbarning xarakter tiplari, yetakchilik uslublari, emotsional intellekt va uning maktab boshqaruvidagi roli, stressga chidamlilik, konfliktlarga moslashuvchanlik.
2. O‘qituvchilar jamoasi psixologiyasi: o‘qituvchilarning motivatsiyasi va unga ta’sir etuvchi omillar, Jamoada ijtimoiy-psixologik muhitni shakllantirish, pedagoglar bilan individual ishlash usullari, burnout (charchash sindromi)ni oldini olish.
3. O‘quvchilar bilan ishlash psixologiyasi: yosh psixologiyasi (boshlang‘ich-o‘rta-yuqori sinf), o‘quvchilarda intizomdagi psixologik omillar, inkluziv ta’lim jarayonidagi psixologik yondashuvlar, murakkab tabiatli o‘quvchilar bilan ishlashning psixologik modellari.
4. Stressni boshqarish va hissiyotlarni nazorat qilish: rahbar uchun stress manbalari va ularni kamaytirish usullari, hissiyotlarni boshqarish texnikalari, maktabdagi murakkab vaziyatlarda o‘zini tutish.
Boshqaruv psixologiyasi ta’lim muassasasini samarali boshqarishda rahbar shaxsining ichki psixologik resurslari, xulq-atvori, qaror qabul qilish mexanizmlari va jamoa bilan o‘zaro munosabatlarini ilmiy asosda tushuntirib beruvchi muhim fanlararo yo‘nalish hisoblanadi. Maktab boshqaruvida bu yo‘nalish faqat nazariy bilimlar majmui emas, balki rahbarning kundalik faoliyatida bevosita namoyon bo‘ladigan psixologik kompetensiyalar tizimi sifatida qaraladi. Ta’lim muassasasi rahbari pedagogik jarayonning tashkilotchisi, jamoaning yetakchisi, strategik qarorlar qabul qiluvchi shaxs bo‘lgani sababli uning shaxsiy psixologik xususiyatlari boshqaruv samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Rahbar shaxsining psixologik portreti tushunchasi boshqaruv psixologiyasining markaziy kategoriyalaridan biri bo‘lib, u rahbarning individual-psixologik xususiyatlari, xarakteri, emotsional holati, yetakchilik qobiliyatlari va ijtimoiy moslashuvchanligini kompleks tarzda tavsiflaydi. Maktab rahbari nafaqat hujjatlar bilan ishlovchi ma’mur, balki pedagoglar, o‘quvchilar va ota-onalar bilan doimiy psixologik muloqotda bo‘ladigan shaxsdir. Shu sababli rahbar shaxsining psixologik barqarorligi, o‘zini tuta bilishi va boshqalarni tushunish qobiliyati muhim ahamiyat kasb etadi.
Rahbarning xarakter tiplari uning boshqaruvdagi xatti-harakatlari, qaror qabul qilish uslubi va jamoa bilan munosabatlarida yaqqol namoyon bo‘ladi. Psixologik adabiyotlarda rahbarlar xarakteri turli mezonlar asosida tasniflanadi. Amaliy maktab boshqaruvida ko‘proq uchraydigan tiplarga muvozanatli, dominant, emosional, ratsional, avtoritar moyillikka ega va demokratik yo‘nalishdagi rahbarlar kiradi. Muvozanatli xarakterga ega rahbarlar vaziyatni chuqur tahlil qilish, his-tuyg‘ularni nazorat qilish va jamoa manfaatini ustuvor qo‘yish qobiliyati bilan ajralib turadi. Bunday rahbarlar odatda barqaror boshqaruv muhitini shakllantiradi.
Dominant xarakterli rahbarlar esa tezkor qaror qabul qilish, tashabbuskorlik va qat’iyatlilik bilan tavsiflanadi. Ular inqirozli vaziyatlarda foydali bo‘lishi mumkin, biroq haddan tashqari buyruqbozlik jamoada psixologik bosimni kuchaytirishi ehtimoli mavjud. Emosional xarakterga ega rahbarlar jamoa kayfiyatiga sezgir bo‘lib, empatiya ko‘rsatishda kuchli, biroq ba’zan hissiyotlarga berilib ketish xavfi ham mavjud. Ratsional xarakterli rahbarlar esa faktlar, tahlil va mantiqqa tayanadi, bu esa boshqaruv qarorlarining asosli bo‘lishini ta’minlaydi.
Rahbar shaxsining xarakter tipi bevosita uning yetakchilik uslublari bilan bog‘liqdir. Yetakchilik uslubi rahbarning jamoani boshqarishdagi asosiy psixologik strategiyasini ifodalaydi. Maktab boshqaruvida yetakchilik uslublari odatda avtoritar, demokratik va liberal shakllarda namoyon bo‘ladi. Avtoritar uslub qat’iy nazorat, buyruq va ko‘rsatmalarga asoslanadi. Bu uslub qisqa muddatda intizomni ta’minlashi mumkin, biroq uzoq muddatda pedagoglarning ichki motivatsiyasini pasaytiradi.
Demokratik yetakchilik uslubi jamoa fikrini inobatga olish, hamkorlik va ochiq muloqotga tayanadi. Maktab sharoitida ushbu uslub pedagogik jamoaning faolligini oshiradi, ijodkorlik va mas’uliyat hissini kuchaytiradi. Liberal uslub esa pedagoglarga keng erkinlik berishga asoslanadi, biroq nazoratning yetarli emasligi boshqaruvda tartibsizlikka olib kelishi mumkin. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, samarali maktab rahbari vaziyatga mos ravishda turli yetakchilik uslublarini uyg‘unlashtira olishi lozim.
Zamonaviy boshqaruv psixologiyasida rahbar uchun eng muhim kompetensiyalardan biri sifatida emotsional intellekt tushunchasi alohida o‘rin egallaydi. Emotsional intellekt rahbarning o‘z hissiyotlarini anglash, boshqarish va boshqalarning emotsional holatini to‘g‘ri tushunish qobiliyatini ifodalaydi. Maktab boshqaruvida emotsional intellekt yuqori bo‘lgan rahbarlar jamoa bilan samarali muloqot o‘rnatadi, nizolarni keskinlashtirmasdan hal qiladi va pedagoglarning ichki ehtiyojlarini sezadi.
Emotsional intellektning asosiy komponentlari o‘zini anglash, o‘zini boshqarish, ijtimoiy sezgirlik va munosabatlarni boshqarishdan iborat. O‘zini anglash rahbarga o‘z kuchli va zaif tomonlarini tan olish imkonini beradi. O‘zini boshqarish esa stressli vaziyatlarda hissiyotlarga berilmasdan, oqilona qaror qabul qilishni ta’minlaydi. Ijtimoiy sezgirlik pedagoglar, o‘quvchilar va ota-onalarning emotsional holatini tushunishga yordam beradi. Munosabatlarni boshqarish esa jamoada ijobiy psixologik muhit yaratishda muhim rol o‘ynaydi.
Maktab rahbari faoliyatida stressga chidamlilik alohida ahamiyatga ega bo‘lgan psixologik sifat hisoblanadi. Ta’lim muassasasida doimiy ravishda mas’uliyatli qarorlar, tekshiruvlar, hujjatli hisobotlar, jamoa muammolari va ota-onalar bilan muloqot rahbarda yuqori darajadagi psixologik bosimni yuzaga keltiradi. Stressga chidamli rahbar bunday vaziyatlarda ruhiy muvozanatni saqlab qoladi, ish unumdorligini pasaytirmaydi va salbiy hissiyotlarni jamoaga ko‘chirmaydi.
Stressga chidamlilik rahbarning ichki psixologik resurslari, irodaviy sifatlari va stressni boshqarish strategiyalariga bog‘liq. Boshqaruv psixologiyasida stressni konstruktiv tarzda yengish usullari sifatida rejalashtirish, prioritetlarni belgilash, emotsional bo‘shanish va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari ta’kidlanadi. Maktab rahbari o‘z vaqtini to‘g‘ri taqsimlay olishi, ortiqcha yuklamalarni delegatsiya qilishi va dam olishga e’tibor qaratishi orqali stress darajasini kamaytirishi mumkin.
Rahbar shaxsining muhim psixologik ko‘rsatkichlaridan yana biri konfliktlarga moslashuvchanlikdir. Maktab jamoasi turli xarakterga, tajribaga va qarashlarga ega bo‘lgan pedagoglardan iborat bo‘lgani sababli nizoli vaziyatlar muqarrar hisoblanadi. Konfliktlarga moslashuvchan rahbar nizolarni shaxsiy qarama-qarshilik sifatida emas, balki rivojlanish imkoniyati sifatida qabul qiladi. U nizoning ildiz sabablarini aniqlaydi va uni konstruktiv yo‘l bilan hal qilishga intiladi.
Konfliktlarga moslashuvchanlik rahbarning psixologik moslashuvchanligi, muloqot madaniyati va empatiya darajasiga bog‘liq. Maktab boshqaruvida konfliktlar ko‘pincha mehnat taqsimoti, baholash masalalari, yuklama yoki shaxslararo munosabatlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Rahbar bunday vaziyatlarda betaraf pozitsiyani saqlagan holda, barcha tomonlarning fikrini tinglashi va adolatli qaror qabul qilishi lozim. Bu esa jamoada rahbarga bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi.
Boshqaruv psixologiyasi nuqtayi nazaridan qaralganda, rahbar shaxsining psixologik portreti doimiy ravishda rivojlanib boruvchi tizim hisoblanadi. Rahbar o‘z ustida ishlashi, psixologik bilimlarini oshirishi va refleksiya orqali o‘z faoliyatini tahlil qilishi zarur. Maktab boshqaruvida yuqori natijalarga erishish rahbarning faqat tashkiliy qobiliyatlariga emas, balki uning psixologik yetukligi, emotsional barqarorligi va ijtimoiy kompetensiyalariga ham bog‘liqdir. Shu bois boshqaruv psixologiyasi rahbar tayyorlash va malakasini oshirish jarayonlarida muhim o‘rin tutadi.
Maktab rahbari shaxsining boshqaruvdagi muvaffaqiyati ko‘p jihatdan uning psixologik refleksiya qobiliyatiga bog‘liq bo‘ladi. Refleksiya rahbarning o‘z faoliyati, qarorlari va xulq-atvorini tahlil qilish, o‘z xatolarini tan olish hamda kelgusida ularni bartaraf etish imkonini beruvchi ichki psixologik mexanizmdir. Refleksiv rahbar maktabdagi vaziyatlarni biryoqlama emas, balki turli nuqtai nazarlardan baholay oladi. Bu holat pedagogik jamoa bilan ishlashda subyektivlikning kamayishiga va boshqaruv qarorlarining asosli bo‘lishiga xizmat qiladi.
Rahbar shaxsining psixologik portretini shakllantiruvchi muhim jihatlardan biri bu uning motivatsion yo‘nalganligidir. Rahbarning ichki motivlari – mas’uliyat hissi, o‘zini namoyon qilish ehtiyoji, ijtimoiy foyda keltirish istagi – maktab boshqaruvida barqarorlikni ta’minlaydi. Agar rahbar faoliyati faqat tashqi rag‘bat yoki lavozim manfaatlariga asoslangan bo‘lsa, bu uzoq muddatda professional charchash va befarqlikka olib kelishi mumkin. Ichki motivatsiyasi kuchli rahbar esa murakkab vaziyatlarda ham o‘z kasbiy pozitsiyasini saqlab qoladi.
Boshqaruv psixologiyasida rahbar shaxsining qaror qabul qilish psixologiyasi alohida ahamiyatga ega. Maktab rahbari tomonidan qabul qilinadigan qarorlar ko‘pincha pedagoglar faoliyati, o‘quvchilar taqdiri va ta’lim sifati bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi. Qaror qabul qilish jarayonida rahbarning hissiy holati, oldingi tajribasi va shaxsiy qadriyatlari muhim rol o‘ynaydi. Psixologik jihatdan yetuk rahbar impulsiv qarorlardan qochadi, muqobil variantlarni solishtiradi va ehtimoliy oqibatlarni oldindan baholaydi.
Rahbar shaxsining boshqaruvdagi samaradorligini belgilovchi omillardan yana biri bu psixologik moslashuvchanlikdir. Ta’lim tizimidagi islohotlar, normativ hujjatlardagi o‘zgarishlar va jamoa tarkibidagi yangilanishlar rahbardan tez moslashishni talab etadi. Psixologik moslashuvchan rahbar yangiliklarni tahdid sifatida emas, balki rivojlanish imkoniyati sifatida qabul qiladi. Bu sifat maktab jamoasida innovatsion muhitni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Maktab rahbarining shaxsiy psixologik xususiyatlari uning kommunikativ kompetensiyasi bilan uzviy bog‘liqdir. Kommunikativ kompetensiya nafaqat aniq va tushunarli gapira olish, balki faol tinglash, muloqot davomida emotsional holatni nazorat qilish va suhbatdoshni tushuna olishni ham o‘z ichiga oladi. Samarali kommunikatsiya rahbar va pedagoglar o‘rtasida ishonchli munosabatlarni shakllantiradi, noto‘g‘ri talqinlar va yashirin noroziliklarning oldini oladi.
Boshqaruv psixologiyasi nuqtayi nazaridan rahbarning avtoriteti rasmiy lavozim bilan emas, balki shaxsiy psixologik sifatlar bilan belgilanadi. Psixologik avtoritet adolatli munosabat, barqaror xulq-atvor va so‘z bilan amal birligiga asoslanadi. Maktab jamoasi rahbarni shaxs sifatida qabul qilganda, uning ko‘rsatmalari majburiyat emas, balki hamkorlik taklifi sifatida idrok etiladi. Bu esa boshqaruv jarayonida majburiylikni kamaytirib, ichki intizomni kuchaytiradi.
Rahbar shaxsining psixologik portretida professional empatiya muhim o‘rin tutadi. Empatiya rahbarning pedagoglar muammolarini his etishi, ularning kasbiy va shaxsiy holatini tushunishi orqali namoyon bo‘ladi. Professional empatiya haddan tashqari hissiyotga berilish emas, balki vaziyatni anglagan holda oqilona yordam ko‘rsatish qobiliyatidir. Empatiyaga ega rahbar jamoada psixologik xavfsizlik muhitini yaratadi, bu esa pedagoglarning ochiq fikr bildirishiga imkon beradi.
Maktab rahbari faoliyatida psixologik charchash va uning oldini olish masalasi ham muhim hisoblanadi. Doimiy mas’uliyat, vaqt tanqisligi va ko‘p funksiyali vazifalar rahbarning emotsional holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Psixologik jihatdan yetuk rahbar o‘z resurslarini to‘g‘ri boshqaradi, shaxsiy va kasbiy hayot muvozanatini saqlashga intiladi. Bu holat uzoq muddatli samarali boshqaruvning muhim shartlaridan biridir.
Rahbarning o‘z-o‘zini boshqarish qobiliyati boshqaruv psixologiyasining asosiy komponentlaridan biri hisoblanadi. O‘z-o‘zini boshqarish rahbarning impulslarini nazorat qilishi, salbiy emotsiyalarni konstruktiv yo‘naltira olishi va muammoli vaziyatlarda muvozanatni saqlashi bilan ifodalanadi. Maktab boshqaruvida bu sifat ayniqsa tanqidiy vaziyatlarda muhim bo‘lib, jamoaning ruhiy holatini barqaror saqlashga xizmat qiladi.
Boshqaruv psixologiyasi doirasida rahbar shaxsining ijtimoiy mas’uliyati ham muhim psixologik ko‘rsatkich sifatida qaraladi. Rahbar o‘z qarorlari orqali nafaqat jamoa, balki o‘quvchilar va ota-onalar oldida ham mas’ul ekanligini anglab yetishi zarur. Ijtimoiy mas’uliyat hissi kuchli rahbar maktabni shaxsiy manfaat emas, balki ijtimoiy institut sifatida boshqaradi. Bu yondashuv ta’lim muassasasining ijtimoiy nufuzini oshirishga xizmat qiladi.
2. O‘qituvchilar jamoasi psixologiyasi
Maktab boshqaruvida o‘qituvchilar jamoasi psixologiyasi ta’lim sifati, pedagogik barqarorlik va muassasaning umumiy rivojlanishiga bevosita ta’sir etuvchi muhim omil hisoblanadi. O‘qituvchilar jamoasi faqat kasbiy vazifalarni bajaruvchi ijrochilar yig‘indisi emas, balki o‘ziga xos ijtimoiy-psixologik tizim bo‘lib, unda shaxslararo munosabatlar, umumiy qadriyatlar, norasmiy yetakchilik va emotsional muhit muhim o‘rin egallaydi. Rahbar tomonidan ushbu jamoaning psixologik xususiyatlarini chuqur tushunish va hisobga olish maktab boshqaruvida samaradorlikni ta’minlaydi.
O‘qituvchilarning motivatsiyasi jamoa psixologiyasining markaziy kategoriyalaridan biri hisoblanadi. Motivatsiya pedagogning kasbiy faoliyatga bo‘lgan ichki va tashqi rag‘batlari majmuini ifodalaydi. Ichki motivatsiya pedagogning kasbga bo‘lgan qiziqishi, bolalar bilan ishlashdan olinadigan ma’naviy qoniqish, o‘zini rivojlantirish ehtiyoji bilan bog‘liq bo‘lsa, tashqi motivatsiya moddiy rag‘bat, lavozim, ijtimoiy e’tirof va rahbar tomonidan beriladigan baholash orqali shakllanadi. Maktab boshqaruvida motivatsiyaning ushbu ikki turi o‘zaro muvozanatda bo‘lishi muhim hisoblanadi.
O‘qituvchilar motivatsiyasiga ta’sir etuvchi omillar ko‘p qirrali bo‘lib, ular tashkiliy, psixologik va ijtimoiy omillar sifatida namoyon bo‘ladi. Tashkiliy omillarga mehnat sharoitlari, ish yuklamasining adolatliligi, baholash mezonlarining shaffofligi kiradi. Psixologik omillar pedagogning o‘zini jamoada qadrlangan his qilishi, rahbar tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi va kasbiy erkinlik darajasi bilan bog‘liq. Ijtimoiy omillar esa jamoa ichidagi munosabatlar, norasmiy guruhlar va umumiy psixologik muhit orqali shakllanadi.
Rahbar tomonidan o‘qituvchilar motivatsiyasini oshirishda psixologik rag‘batlantirish mexanizmlaridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Faqat moddiy mukofotlar bilan cheklanish pedagogik faoliyatning murakkab psixologik tabiatini to‘liq qamrab olmaydi. Pedagog uchun o‘z mehnatining e’tirof etilishi, ishonch bildirilishi va mustaqil qaror qabul qilish imkoniyati kuchli rag‘bat bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli rahbar har bir o‘qituvchining individual motivatsion ehtiyojlarini hisobga olishi zarur.
O‘qituvchilar jamoasida ijtimoiy-psixologik muhit maktabdagi umumiy ishchanlik darajasi va ta’lim jarayonining sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ijtimoiy-psixologik muhit deganda jamoa a’zolari o‘rtasidagi hissiy holat, o‘zaro ishonch darajasi, qo‘llab-quvvatlash va hamkorlik muhiti tushuniladi. Ijobiy muhit shakllangan jamoada pedagoglar ochiq muloqot qiladi, tajriba almashadi va muammolarni birgalikda hal etishga intiladi.
Rahbar ijtimoiy-psixologik muhitni shakllantirishda yetakchi psixologik rolni bajaradi. Uning xulq-atvori, muloqot uslubi va qaror qabul qilish yondashuvi jamoaning umumiy kayfiyatini belgilaydi. Adolatli, ochiq va barqaror rahbar jamoada ishonch muhitini yaratadi. Aksincha, keskin tanqid, biryoqlama qarorlar va e’tiborsizlik psixologik tanglikni kuchaytiradi.
Ijtimoiy-psixologik muhitni mustahkamlashda jamoaviy qadriyatlarni shakllantirish muhim hisoblanadi. Maktab jamoasi umumiy maqsad va vazifalarni anglagan holda faoliyat yuritganda, individual manfaatlar jamoa manfaatlari bilan uyg‘unlashadi. Rahbar bu jarayonda maktabning missiyasi, qadriyatlari va rivojlanish strategiyasini pedagoglarga tushunarli va qabul qilinadigan tarzda yetkazishi lozim.
O‘qituvchilar bilan individual ishlash usullari boshqaruv psixologiyasining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Har bir pedagogning shaxsiy tajribasi, xarakteri, motivatsiyasi va psixologik holati turlicha bo‘lgani sababli bir xil yondashuv barcha uchun samarali bo‘la olmaydi. Individual ishlash rahbarning pedagogga shaxs sifatida munosabatda bo‘lishini, uning ehtiyoj va imkoniyatlarini hisobga olishini talab etadi.
Individual ishlash usullariga individual suhbatlar, psixologik kuzatuv, kasbiy rivojlanish rejalarini tuzish va mentorlilik kiradi. Individual suhbatlar orqali rahbar pedagogning kasbiy qoniqish darajasi, muammolari va rejalari haqida ma’lumot oladi. Psixologik kuzatuv esa pedagogning jamoada tutgan o‘rni, stressga munosabati va muloqot xususiyatlarini aniqlash imkonini beradi.
Pedagoglar bilan individual ishlash jarayonida rahbarning empatiya va faol tinglash qobiliyati muhim rol o‘ynaydi. Pedagog o‘zini eshitilgan va tushunilgan deb his qilganda, rahbarga nisbatan ishonch kuchayadi. Bu esa muammolarni erta bosqichda aniqlash va ularning chuqurlashib ketishining oldini olish imkonini beradi.
O‘qituvchilar jamoasida dolzarb muammolardan biri burnout (kasbiy charchash sindromi) hisoblanadi. Burnout pedagogning uzoq muddatli stress, yuqori mas’uliyat va hissiy zo‘riqish natijasida kasbiy faoliyatga bo‘lgan qiziqishi pasayishi bilan tavsiflanadi. Ushbu holat o‘qituvchida emotsional holdan toyish, befarqlik va o‘z ishiga nisbatan salbiy munosabatni yuzaga keltiradi.
Burnoutning asosiy belgilari emotsional charchash, depersonalizatsiya va kasbiy samaradorlikning pasayishidan iborat. Emotsional charchash pedagogning doimiy holdan toyganligini his qilishi bilan namoyon bo‘ladi. Depersonalizatsiya esa o‘quvchilar va hamkasblarga nisbatan sovuqqon munosabatda bo‘lish orqali ko‘rinadi. Kasbiy samaradorlikning pasayishi esa o‘qituvchining o‘z ishidan qoniqmasligi va o‘zini foydasiz his qilishi bilan bog‘liq.
Burnoutning oldini olish maktab rahbari zimmasidagi muhim psixologik vazifalardan biridir. Rahbar tomonidan psixologik profilaktika choralari amalga oshirilganda, kasbiy charchash xavfi sezilarli darajada kamayadi. Bunday choralarga ish yuklamasini adolatli taqsimlash, pedagoglarni qo‘llab-quvvatlash, dam olish va kasbiy rivojlanish imkoniyatlarini yaratish kiradi.
Burnoutni oldini olishda jamoada psixologik xavfsizlik muhitini shakllantirish muhim hisoblanadi. Pedagog o‘z muammolari haqida ochiq gapira oladigan, xatolar uchun jazolanmaydigan muhitda ishlaganda, stress darajasi pasayadi. Rahbar bunday muhitni yaratishda tanqidni konstruktiv shaklda berishi, pedagoglarni ayblash emas, balki rivojlantirishga yo‘naltirilgan yondashuvni tanlashi lozim.
Shuningdek, pedagoglarning kasbiy o‘sishini qo‘llab-quvvatlash burnoutga qarshi samarali vosita hisoblanadi. Treninglar, seminarlar, tajriba almashish va metodik yordam pedagogning o‘z kasbiga bo‘lgan qiziqishini tiklaydi. Rahbar tomonidan pedagogning yutuqlari e’tirof etilishi esa uning ichki motivatsiyasini mustahkamlaydi.
O‘qituvchilar jamoasi psixologiyasini samarali boshqarish rahbardan nafaqat tashkiliy bilimlarni, balki chuqur psixologik kompetensiyalarni talab etadi. Motivatsiya, ijtimoiy-psixologik muhit, individual yondashuv va burnout profilaktikasi o‘zaro bog‘liq jarayonlar bo‘lib, ularning uyg‘unligi maktab boshqaruvida barqarorlik va yuqori natijalarni ta’minlaydi.
O‘qituvchilar jamoasi psixologiyasini boshqarishda rahbar uchun muhim masalalardan biri bu jamoaning rivojlanish bosqichlarini to‘g‘ri anglashdir. Har qanday pedagogik jamoa o‘z faoliyati davomida shakllanish, moslashuv, barqarorlashuv va ba’zan inqiroz bosqichlaridan o‘tadi. Har bir bosqichda jamoa a’zolarining psixologik ehtiyojlari, munosabatlari va motivatsion holati turlicha bo‘ladi. Rahbar ushbu bosqichlarni hisobga olgan holda boshqaruv yondashuvini moslashtira olgandagina jamoa ichidagi psixologik muvozanat saqlanadi.
Jamoaning dastlabki bosqichlarida o‘qituvchilar ko‘proq aniqlik, barqarorlik va rahbar yo‘riqnomalariga ehtiyoj sezadi. Bu davrda rahbar tomonidan aniq talablar va psixologik tayanch muhim hisoblanadi. Jamoa barqarorlashgan sari pedagoglar o‘zaro yaqinlashadi, norasmiy munosabatlar kuchayadi va mustaqillik ehtiyoji ortadi. Agar rahbar bu jarayonda haddan tashqari nazoratni saqlab qolsa, bu psixologik qarshilikka sabab bo‘lishi mumkin.
O‘qituvchilar jamoasida norasmiy guruhlar va norasmiy yetakchilar mavjudligi tabiiy psixologik hodisa hisoblanadi. Norasmiy yetakchilar jamoa ichida yuqori obro‘ga ega bo‘lib, boshqalarning fikriga ta’sir ko‘rsatadi. Rahbar ushbu shaxslarni raqib sifatida emas, balki psixologik resurs sifatida ko‘ra olishi lozim. Norasmiy yetakchilar bilan hamkorlik qilish orqali jamoaga ta’sir ko‘rsatish ancha samarali bo‘ladi.
Jamoa psixologiyasida muhim tushunchalardan biri bu ijtimoiy identifikatsiyadir. O‘qituvchi o‘zini maktab jamoasining muhim a’zosi sifatida his qilganda, uning mas’uliyati va sodiqligi ortadi. Agar pedagog o‘zini jamoaga begona deb his qilsa, motivatsiya pasayadi va kasbiy befarqlik yuzaga keladi. Shu sababli rahbar har bir pedagogning jamoaga daxldorlik hissini kuchaytirishga e’tibor qaratishi zarur.
Pedagoglar motivatsiyasini chuqurroq tahlil qilishda kasbiy ma’no tushunchasi alohida ahamiyat kasb etadi. O‘qituvchi o‘z faoliyatining ijtimoiy va shaxsiy ahamiyatini anglagan holda ishlasa, tashqi qiyinchiliklarga qaramay, kasbiy barqarorlikni saqlab qoladi. Rahbar pedagogga uning mehnati faqat dars o‘tish bilan cheklanmasligini, balki shaxs tarbiyalashga xizmat qilayotganini eslatib turishi orqali ichki motivatsiyani kuchaytirishi mumkin.
O‘qituvchilar jamoasida psixologik adolat hissi muhim o‘rin tutadi. Adolat faqat ish yuklamasi yoki mukofotlar bilan bog‘liq emas, balki munosabat, e’tibor va baholash jarayonida ham namoyon bo‘ladi. Agar pedagoglar rahbar qarorlarini subyektiv deb hisoblasa, bu jamoada norozilik va ishonchsizlikni kuchaytiradi. Rahbar qarorlarining ochiq va asosli bo‘lishi psixologik adolatni ta’minlaydi.
Pedagoglar bilan individual ishlash jarayonida rahbarning psixologik masofani to‘g‘ri saqlashi muhim hisoblanadi. Haddan tashqari rasmiy munosabat sovuqlikka olib kelishi mumkin, ortiqcha yaqinlik esa professional chegaralarning buzilishiga sabab bo‘ladi. Psixologik jihatdan yetuk rahbar har bir pedagog bilan mos masofani topa oladi va shu orqali sog‘lom ish munosabatlarini shakllantiradi.
Individual yondashuvda kasbiy hayot davrlarini hisobga olish ham muhim. Yosh pedagoglar ko‘proq qo‘llab-quvvatlash va yo‘naltirishga muhtoj bo‘lsa, tajribali o‘qituvchilar e’tirof va hurmatga ehtiyoj sezadi. Uzoq yillik tajribaga ega pedagoglarni e’tiborsiz qoldirish ularning ichki motivatsiyasini pasaytiradi va jamoaga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Burnout profilaktikasida rahbar tomonidan psixologik yuklamani muvozanatlash alohida ahamiyatga ega. Faqat ish hajmini kamaytirish emas, balki ish mazmunini diversifikatsiya qilish ham muhimdir. Bir xil vazifalarning uzoq vaqt davomida takrorlanishi psixologik holdan toyishga olib keladi. Pedagogga turli faoliyat turlarida ishtirok etish imkoniyatini berish kasbiy qiziqishni saqlab qoladi.
Burnoutni oldini olishda kasbiy chegaralarni himoyalash tushunchasi ham muhim. Pedagogning ish va shaxsiy hayot o‘rtasidagi chegaralar buzilganda, psixologik charchash tezlashadi. Rahbar tomonidan doimiy ravishda ortiqcha vazifalar yuklanishi yoki ish vaqtidan tashqari talablar qo‘yilishi burnout xavfini oshiradi. Psixologik jihatdan mas’uliyatli rahbar pedagogning shaxsiy resurslarini hisobga oladi.
Jamoada burnoutning erta belgilarini aniqlash uchun rahbar psixologik signallarga e’tibor qaratishi lozim. Bular pedagogning faolligining pasayishi, ijtimoiy chekinish, kinoya, sovuqqonlik yoki befarqlik kabi holatlar orqali namoyon bo‘ladi. Ushbu belgilarni vaqtida aniqlash individual profilaktika choralarini ko‘rish imkonini beradi.
O‘qituvchilar jamoasi psixologiyasini samarali boshqarish rahbardan doimiy psixologik sezgirlik, moslashuvchanlik va insoniy yondashuvni talab etadi. Jamoa bilan ishlashda faqat buyruq va nazoratga tayanish yetarli emas, balki har bir pedagogning ichki holati, ehtiyojlari va kasbiy yo‘lini tushunish zarur. Aynan shu yondashuv maktab jamoasida barqarorlik va yuqori samaradorlikni ta’minlaydi.
KEYS 1. Motivatsiyaning pasayishi va befarqlik
So‘nggi ikki yil davomida maktabda bir xil o‘qituvchilar rag‘batlantirilmoqda, faoliyatida sezilarli yangilik bo‘lmagan pedagoglar esa e’tibordan chetda qolmoqda. Natijada ayrim o‘qituvchilar darslarga faqat majburiyat sifatida yondasha boshlagan, tashabbus kamaygan, metodik ishlarda faollik pasaygan. Jamoada “baribir farqi yo‘q” degan kayfiyat shakllanmoqda.
Namunaviy yechim
Bu holatda muammo motivatsion adolatning buzilishi bilan bog‘liq. Rahbar motivatsiyani faqat natija bilan emas, balki jarayon, sa’y-harakat va rivojlanish dinamikasi orqali ham baholashi lozim. Rag‘batlantirish mezonlari ochiq va tushunarli bo‘lishi, kichik yutuqlar ham e’tirof etilishi zarur. Rahbar psixologik rag‘batlantirish (e’tirof, ishonch, imkoniyat berish) orqali pedagoglarning ichki motivatsiyasini qayta faollashtiradi.
KEYS 2. Jamoada salbiy ijtimoiy-psixologik muhit
Pedagoglar o‘rtasida norasmiy guruhlar paydo bo‘lgan, mish-mishlar ko‘paygan, ayrim o‘qituvchilar bir-biriga ishonmay qo‘ygan. Metodik yig‘ilishlar sovuq muhitda o‘tadi, ochiq fikr bildirishdan qochiladi. Rahbar vaziyatni “oddiy kelishmovchilik” deb baholaydi.
Namunaviy yechim
Muammo ijtimoiy-psixologik muhitning buzilishi bilan bog‘liq. Rahbar jamoada ochiq muloqot maydonini yaratishi, nizolarni yashirmasdan konstruktiv muhokama qilishga sharoit yaratishi zarur. Jamoaviy tadbirlar, birgalikdagi loyihalar orqali jamoaviy identifikatsiya mustahkamlanadi. Rahbar o‘z xulqi bilan ishonch modelini ko‘rsatishi muhim.
KEYS 3. Pedagog bilan individual ishlashdagi xato
Yosh o‘qituvchi dars berishda qiynalayotgani seziladi, biroq rahbar uni jamoa oldida tanqid qiladi. Natijada pedagog o‘ziga ishonchini yo‘qotadi, savollar berishdan qo‘rqadi va kasbiy faoliyatdan soviy boshlaydi.
Namunaviy yechim
Bu holatda rahbar individual yondashuv tamoyilini buzgan. To‘g‘ri yechim — pedagog bilan individual suhbat, mentorlilik va qo‘llab-quvvatlovchi teskari aloqa. Yosh pedagoglar uchun tanqid yopiq muhitda, rivojlantiruvchi shaklda berilishi lozim. Rahbarning empatiya va psixologik masofani to‘g‘ri saqlashi pedagogning kasbiy o‘sishini ta’minlaydi.
KEYS 4. Tajribali o‘qituvchining yashirin noroziligi
Ko‘p yillik tajribaga ega o‘qituvchi darslarini sifatli o‘tadi, biroq metodik ishlarda qatnashmay qo‘ygan, faolligi pasaygan. Rahbar buni “charchoq” deb baholaydi va e’tibor bermaydi.
Namunaviy yechim
Bu holatda kasbiy e’tirof yetishmasligi kuzatiladi. Tajribali pedagoglar uchun moddiy rag‘batdan ko‘ra hurmat, maslahat so‘ralishi, yetakchilik roli muhimroq bo‘ladi. Rahbar bunday o‘qituvchini mentor, metodik yo‘lboshchi sifatida jalb etishi orqali uning ichki motivatsiyasini tiklaydi va jamoaga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
KEYS 5. Burnout (kasbiy charchash) belgilari
Bir necha o‘qituvchi tez-tez kasallik ta’tiliga chiqmoqda, darslarga befarqlik kuchaygan, kinoya va sovuqqonlik paydo bo‘lgan. Rahbar esa vaziyatni intizom muammosi deb baholab, nazoratni kuchaytiradi.
Namunaviy yechim
Bu vaziyatda aniq burnout belgilari mavjud. Nazoratni kuchaytirish emas, balki psixologik profilaktika choralarini ko‘rish zarur. Ish yuklamasini qayta ko‘rib chiqish, dam olish imkoniyatlari yaratish, emotsional qo‘llab-quvvatlash muhim. Rahbar psixologik xavfsizlik muhitini ta’minlab, pedagoglarga yordam so‘rashdan qo‘rqmaslik hissini shakllantiradi.
KEYS 6. Jamoada o‘zgarishlarga qarshilik
Maktabda yangi baholash tizimi joriy etilmoqda. Ayrim o‘qituvchilar bunga ochiq qarshi chiqmaydi, biroq ichki qarshilik ko‘rsatib, yangilikni sust joriy etadi.
Namunaviy yechim
Bu holatda muammo psixologik tayyorgarlik yetishmasligi bilan bog‘liq. Rahbar o‘zgarishlarni majburiy talab sifatida emas, balki umumiy manfaat sifatida tushuntirishi lozim. Treninglar, muhokamalar va sinov bosqichlari orqali pedagoglar o‘zgarishga moslashadi. Psixologik qo‘llab-quvvatlash qarshilikni kamaytiradi.
3. 3. O‘quvchilar bilan ishlash psixologiyasi: yosh psixologiyasi (boshlang‘ich-o‘rta-yuqori sinf), o‘quvchilarda intizomdagi psixologik omillar, inkluziv ta’lim jarayonidagi psixologik yondashuvlar, murakkab tabiatli o‘quvchilar bilan ishlashning psixologik modellari.
Maktab ta’lim jarayonida o‘quvchilar bilan ishlash psixologiyasi pedagogik samaradorlikning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Har bir o‘quvchi individual psixologik xususiyatlarga, rivojlanish tezligiga, ijtimoiy tajribaga va emotsional holatga ega bo‘lgan shaxs sifatida qaralishi lozim. O‘quvchilar bilan ishlashda faqat bilim berish emas, balki ularning psixologik rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash, xulq-atvorini tushunish va ijtimoiy moslashuvini ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli o‘qituvchi va rahbarlar yosh psixologiyasi, intizomiy omillar, inkluziv yondashuv va murakkab tabiatli o‘quvchilar bilan ishlash modellarini chuqur bilishi zarur.
O‘quvchilar bilan ishlash psixologiyasining asosini yosh psixologiyasi tashkil etadi. Yosh psixologiyasi bolaning ma’lum yosh davrida psixik rivojlanish qonuniyatlari, ehtiyojlari va xulq-atvor xususiyatlarini o‘rganadi. Maktab tizimida yosh psixologiyasi shartli ravishda boshlang‘ich, o‘rta va yuqori sinf bosqichlariga ajratiladi. Har bir bosqich o‘ziga xos psixologik talab va yondashuvlarni taqozo etadi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari psixologiyasi emotsional sezgirlik, taqlidga moyillik va kattalarga kuchli bog‘liqlik bilan tavsiflanadi. Bu yoshdagi bolalar uchun o‘qituvchi shunchaki bilim manbai emas, balki psixologik tayanch, namuna va xavfsizlik manbai hisoblanadi. Boshlang‘ich sinfda o‘quvchilar bahoga emas, balki kattalarning munosabatiga ko‘proq e’tibor beradi. Shu sababli tanqidning keskin shakli bolada qo‘rquv, ishonchsizlik va o‘qishga nisbatan salbiy munosabatni yuzaga keltirishi mumkin.
Boshlang‘ich sinfda o‘quvchilarning diqqat hajmi qisqa bo‘lgani sababli dars jarayonida o‘yin elementlari, rag‘bat, ijobiy mustahkamlash usullari muhim ahamiyatga ega. Bu davrda intizom tashqi nazorat orqali emas, balki emotsional aloqa va ishonch orqali shakllantiriladi. O‘quvchi o‘zini qabul qilingan va himoyalangan his qilganda, intizomiy muammolar kamayadi.
O‘rta sinf o‘quvchilari psixologiyasi o‘tish davri bilan bog‘liq bo‘lib, bu bosqichda o‘quvchilarda mustaqillikka intilish, tengdoshlar fikriga yuqori bog‘liqlik va emotsional beqarorlik kuzatiladi. Bu yoshda bolalarda o‘zini anglash, o‘zini namoyon qilish va ijtimoiy maqom masalalari dolzarb bo‘ladi. O‘rta sinfda intizom muammolari ko‘pincha ichki qarshilik, o‘zini tasdiqlash ehtiyoji bilan bog‘liq bo‘ladi.
O‘rta sinf o‘quvchilari bilan ishlashda avtoritar bosim ko‘pincha salbiy natija beradi. Bunday yondashuv qarshilik, norozilik va yashirin intizomsizlikni kuchaytiradi. Psixologik jihatdan samarali yondashuv — bu o‘quvchini qaror qabul qilish jarayoniga jalb qilish, uning fikrini eshitish va mas’uliyat hissini bosqichma-bosqich shakllantirishdir. O‘rta sinfda intizom tashqi majburiyatdan ko‘ra ijtimoiy qoidalarni anglash orqali rivojlanadi.
Yuqori sinf o‘quvchilari psixologiyasi shaxsiy identifikatsiya, kelajak kasb tanlovi va ijtimoiy mustaqillikka tayyorgarlik bilan tavsiflanadi. Bu bosqichda o‘quvchilar o‘zini kattalar bilan teng his qilishni istaydi, shaxsiy hudud va fikr erkinligiga ehtiyoj kuchayadi. Yuqori sinf o‘quvchilari bilan muloqotda buyruqbozlik emas, balki hamkorlik, maslahatlashuv va mantiqiy asoslash samarali hisoblanadi.
Yuqori sinflarda intizom muammolari ko‘pincha o‘quvchining hayotiy maqsadlari noaniqligi, o‘ziga ishonchsizlik yoki ortiqcha bosim bilan bog‘liq bo‘ladi. O‘qituvchi va rahbar o‘quvchini faqat xulq-atvori orqali emas, balki uning ichki holati orqali tushunishga intilishi zarur. Psixologik qo‘llab-quvvatlash va yo‘naltirish bu bosqichda alohida ahamiyat kasb etadi.
O‘quvchilarda intizomdagi psixologik omillarni tushunish intizomiy muammolarni samarali hal etishning asosiy sharti hisoblanadi. Intizomsizlik ko‘pincha ataylab qoidabuzarlik emas, balki e’tibor yetishmasligi, emosional zo‘riqish, ijtimoiy moslashuvdagi qiyinchiliklar natijasida yuzaga keladi. O‘quvchi xulq-atvori orqali o‘z muammosini bildirayotgan bo‘lishi mumkin.
Intizomiy muammolarga faqat jazolash orqali yondashish ularni vaqtincha bostiradi, biroq muammoning ildiz sababini bartaraf etmaydi. Psixologik jihatdan samarali yondashuv — bu xulq-atvor sabablarini aniqlash, individual suhbat va ijobiy alternativ xatti-harakatlarni shakllantirishdir. O‘quvchiga nisbatan adolatli va izchil munosabat intizomni mustahkamlaydi.
O‘quvchilar bilan ishlashda muhim yo‘nalishlardan biri inklyuziv ta’lim jarayonidagi psixologik yondashuvlardir. Inkluziv ta’lim turli imkoniyatlarga ega bo‘lgan bolalarning birgalikda ta’lim olishini nazarda tutadi. Bunda faqat jismoniy sharoit emas, balki psixologik qabul qilish muhiti muhim hisoblanadi. Inkluziv sinfda o‘quvchi o‘zini chetlashtirilgan emas, balki jamoaning teng a’zosi sifatida his qilishi lozim.
Inkluziv ta’limda o‘qituvchi va rahbarning psixologik roli juda yuqori bo‘ladi. O‘quvchilar o‘rtasida bag‘rikenglik, empatiya va o‘zaro hurmatni shakllantirish zarur. Maxsus ehtiyojli o‘quvchilarga nisbatan rahbar va pedagoglarning munosabati butun jamoa psixologiyasiga ta’sir ko‘rsatadi. Agar pedagog o‘z xatti-harakati bilan qabul qilish modelini ko‘rsatsa, o‘quvchilar ham shu munosabatni takrorlaydi.
Inkluziv ta’lim jarayonida individual yondashuv muhim hisoblanadi. Har bir o‘quvchining rivojlanish sur’ati, qobiliyati va ehtiyojlari turlicha bo‘lgani sababli baholash va talablar moslashtirilishi lozim. Psixologik qo‘llab-quvvatlash orqali o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchi mustahkamlanadi va u ijtimoiy hayotda faol ishtirok etadi.
O‘quvchilar bilan ishlash psixologiyasida alohida e’tibor talab etuvchi yo‘nalish bu murakkab tabiatli o‘quvchilar bilan ishlashning psixologik modellaridir. Murakkab tabiatli o‘quvchilar deganda tajovuzkorlikka moyil, beqaror xulq-atvorli, o‘qishga qiziqishi past yoki ijtimoiy moslashuvi qiyin bo‘lgan bolalar tushuniladi. Bunday o‘quvchilar bilan ishlashda standart pedagogik yondashuvlar ko‘pincha yetarli bo‘lmaydi.
Murakkab o‘quvchilar bilan ishlashda individual psixologik model asosida yondashish muhim. Ushbu modelda o‘quvchining oilaviy muhiti, ijtimoiy tajribasi, emotsional holati va shaxsiy ehtiyojlari tahlil qilinadi. O‘quvchining salbiy xulq-atvori jazolanishi lozim bo‘lgan muammo emas, balki tushunilishi va tuzatilishi kerak bo‘lgan signal sifatida qaraladi.
Bunday o‘quvchilar bilan ishlashda barqaror munosabat, aniq chegaralar va izchil talablar muhim hisoblanadi. Bir tomondan rahbar va pedagog mehribonlik va tushunishni namoyon etsa, ikkinchi tomondan qoidalar va mas’uliyat aniq belgilanishi lozim. Bu yondashuv o‘quvchida xavfsizlik hissini shakllantiradi.
Murakkab tabiatli o‘quvchilar bilan ishlashda psixologik hamkorlik modeli samarali hisoblanadi. Ushbu modelda o‘qituvchi, maktab psixologi, rahbar va ota-ona o‘zaro hamkorlikda harakat qiladi. O‘quvchining muammosi individual emas, balki tizimli yondashuv orqali hal etiladi. Bu esa uzoq muddatli ijobiy natijalarga olib keladi.
O‘quvchilar bilan ishlash psixologiyasi ta’lim muassasasida pedagogik barqarorlik, sog‘lom ijtimoiy muhit va o‘quvchilarning har tomonlama rivojlanishini ta’minlovchi muhim omil hisoblanadi. Rahbar va pedagoglarning psixologik bilimlari qanchalik chuqur bo‘lsa, ta’lim jarayonidagi murakkab vaziyatlar shunchalik samarali boshqariladi.
O‘quvchilar bilan ishlash psixologiyasida muhim yo‘nalishlardan biri bu psixologik xavfsizlik muhitini shakllantirish hisoblanadi. Psixologik xavfsizlik deganda o‘quvchining maktab muhitida o‘zini tahdid ostida emas, balki qabul qilingan, tushunilgan va himoyalangan his qilishi tushuniladi. Bunday muhitda o‘quvchi xato qilishdan qo‘rqmaydi, fikrini erkin bildiradi va o‘z imkoniyatlarini namoyon etishga intiladi. Psixologik xavfsizlik mavjud bo‘lmagan ta’lim muhitida esa o‘quvchilarda yashirin stress, xavotir va himoyalanish xatti-harakatlari kuchayadi.
Psixologik xavfsizlikni ta’minlashda o‘qituvchi va rahbarlarning nutq madaniyati, baholash uslubi va munosabat ohangi muhim rol o‘ynaydi. Keskin tanqid, masxara, solishtirish kabi omillar o‘quvchining ichki himoya mexanizmlarini faollashtiradi. Aksincha, hurmatga asoslangan muloqot o‘quvchida ijobiy o‘z-o‘zini baholashni shakllantiradi.
O‘quvchilar bilan ishlashda xulq-atvorni boshqarishning psixologik mexanizmlarini to‘g‘ri tushunish zarur. Xulq-atvor — bu faqat tashqi intizom ko‘rinishi emas, balki ichki ehtiyoj va holatlarning namoyon bo‘lishidir. Ko‘plab hollarda o‘quvchi salbiy xatti-harakati orqali e’tibor talab qiladi, ichki noroziligini bildiradi yoki ijtimoiy maqomini mustahkamlashga urinadi. Shu sababli xulq-atvor bilan ishlashda sababni aniqlamasdan turib ta’sir choralarini qo‘llash kutilgan natijani bermaydi.
Xulq-atvorni boshqarishda ijobiy xulq-atvorni qo‘llab-quvvatlash modeli samarali hisoblanadi. Ushbu model jazoga emas, balki ijobiy harakatlarni mustahkamlashga asoslanadi. O‘quvchi tomonidan namoyon etilgan ijobiy xatti-harakatlar e’tirof etilganda, u takrorlanish ehtimoli ortadi. Bu yondashuv ayniqsa intizomiy muammolarga moyil o‘quvchilar bilan ishlashda samarali natija beradi.
O‘quvchilar bilan ishlash psixologiyasida muhim tushunchalardan biri bu o‘zini-o‘zi nazorat qilish qobiliyatini shakllantirishdir. Intizom tashqi nazorat orqali emas, balki ichki nazorat shakllanganda barqaror bo‘ladi. O‘quvchida o‘zini-o‘zi nazorat qilish mas’uliyat, oqibatlarni anglash va ichki qoidalarni qabul qilish orqali rivojlanadi. Bu jarayon yoshga mos ravishda bosib o‘tiladi va pedagog tomonidan izchil qo‘llab-quvvatlanishi zarur.
Yuqori sinf o‘quvchilari bilan ishlashda psixologik mustaqillikni rivojlantirish alohida ahamiyatga ega. Bu bosqichda o‘quvchi qaror qabul qilish, tanlov qilish va javobgarlikni his etishni o‘rganadi. Agar rahbar va o‘qituvchi o‘quvchining mustaqil fikrini bostirsa, bu ichki qarshilik va befarqlikni kuchaytiradi. Mustaqillikni rivojlantirish orqali intizom tabiiy ravishda mustahkamlanadi.
Inkluziv ta’lim jarayonida qo‘shimcha e’tibor talab etuvchi jihatlardan biri bu sinf jamoasining psixologik tayyorgarligidir. Faqat maxsus ehtiyojli o‘quvchini tayyorlash yetarli emas, balki sinfdagi barcha bolalarda qabul qilish madaniyatini shakllantirish muhimdir. Agar sinf jamoasi psixologik jihatdan tayyor bo‘lmasa, inklyuziya formal xarakter kasb etadi va ijtimoiy chetlashtirish xavfi yuzaga keladi.
Inkluziv muhitda samarali ishlash uchun kooperativ o‘qitish psixologik jihatdan foydali model hisoblanadi. Bu modelda o‘quvchilar kichik guruhlarda birgalikda ishlaydi, o‘zaro yordam va hamkorlik orqali umumiy natijaga erishadi. Kooperativ faoliyat empatiya, sabr-toqat va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantiradi.
Murakkab tabiatli o‘quvchilar bilan ishlashda emotsional-regulyativ yondashuv muhim o‘rin tutadi. Bu yondashuv o‘quvchining hissiyotlarini tan olish, ularni boshqarishni o‘rgatish va salbiy emotsiyalarni xavfsiz shaklda ifodalashga yo‘naltirilgan. Tajovuzkor yoki impulsiv o‘quvchilar ko‘pincha hissiyotlarini boshqarish qobiliyatining yetishmasligi sababli muammoli xulq ko‘rsatadi.
Bunday o‘quvchilar bilan ishlashda prognozlash va oldini olish mexanizmlari samarali hisoblanadi. O‘qituvchi o‘quvchining qaysi vaziyatlarda salbiy xatti-harakat ko‘rsatishini oldindan bilsa, profilaktik choralar ko‘rishi mumkin. Bu jazodan ko‘ra samaraliroq bo‘lib, o‘quvchining psixologik holatini barqarorlashtiradi.
Murakkab o‘quvchilar bilan ishlashda ota-ona bilan psixologik hamkorlik muhim ahamiyat kasb etadi. Agar maktab va oila yondashuvlari o‘zaro zid bo‘lsa, o‘quvchida ichki konflikt kuchayadi. Rahbar tomonidan ota-onalarga psixologik maslahat berish, yagona talablar tizimini shakllantirish o‘quvchi rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
O‘quvchilar bilan ishlash psixologiyasida yana bir muhim yo‘nalish bu o‘quvchining resurs tomonlarini aniqlashdir. Muammoli xulq ko‘rsatayotgan o‘quvchi ko‘pincha kuchli tomonlarga ega bo‘ladi, biroq ular to‘g‘ri yo‘naltirilmagan bo‘ladi. Rahbar va pedagog o‘quvchining qiziqishlari, qobiliyatlarini aniqlab, ularni ijobiy faoliyatga yo‘naltirsa, xulq-atvor muammolari sezilarli darajada kamayadi.
O‘quvchilar bilan ishlash psixologiyasi tizimli va uzoq muddatli yondashuvni talab etadi. Har bir o‘quvchi bilan ishlashda sabr, izchillik va insoniy munosabat ustuvor bo‘lgandagina ta’lim jarayoni samarali va barqaror bo‘ladi.
4. Stressni boshqarish va hissiyotlarni nazorat qilish
Maktab rahbari faoliyati yuqori darajadagi mas’uliyat, tezkor qaror qabul qilish va doimiy psixologik bosim bilan kechadi. Ta’lim muassasasini boshqarish jarayonida rahbar nafaqat tashkiliy va pedagogik vazifalarni, balki murakkab psixologik yuklamani ham o‘z zimmasiga oladi. Shu sababli stressni boshqarish va hissiyotlarni nazorat qilish rahbarning professional barqarorligi va boshqaruv samaradorligini belgilovchi muhim omil hisoblanadi. Stressni to‘g‘ri boshqara olmagan rahbarning qarorlari keskinlashadi, muloqoti buziladi va jamoada salbiy psixologik muhit shakllanishi mumkin.
Rahbar uchun stress manbalari ko‘p qirrali bo‘lib, ular tashqi va ichki omillar orqali yuzaga keladi. Tashqi stress manbalariga tekshiruvlar, hisobotlar, normativ-huquqiy hujjatlarning tez-tez o‘zgarishi, ota-onalar bilan nizoli vaziyatlar, pedagoglar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar va vaqt tanqisligi kiradi. Ichki stress manbalari esa rahbarning o‘ziga qo‘ygan yuqori talablar, mukammallikka intilish, xatodan qo‘rquv va mas’uliyatni haddan tashqari shaxsiylashtirish bilan bog‘liq bo‘ladi. Ko‘pincha stressning kuchayishiga aynan ichki omillar sabab bo‘ladi.
Rahbar stressni kamaytirishda avvalo uning psixologik tabiatini anglab yetishi lozim. Stressni butunlay yo‘q qilish mumkin emas, biroq uni boshqarish mumkin. Stressni boshqarish bu bosimni inkor etish emas, balki uni konstruktiv energiyaga aylantirish jarayonidir. Rahbar stressni o‘z faoliyatining ajralmas qismi sifatida qabul qilganida, unga nisbatan munosabati ham o‘zgaradi.
Stressni kamaytirishning muhim usullaridan biri bu boshqaruv yuklamasini optimallashtirishdir. Rahbar barcha vazifalarni shaxsan bajarishga intilganda stress darajasi keskin oshadi. Vazifalarni delegatsiya qilish, mas’uliyatni o‘rinbosarlar va yetakchi pedagoglar o‘rtasida adolatli taqsimlash stressni sezilarli darajada kamaytiradi. Delegatsiya rahbarning kuchsizligi emas, balki psixologik yetukligi belgisi hisoblanadi.
Stressni boshqarishda vaqtni psixologik rejalashtirish ham muhim ahamiyatga ega. Vaqt tanqisligi ko‘pincha stressning asosiy sababiga aylanadi. Rahbar vazifalarni muhimlik darajasiga ko‘ra ajratib, real muddatlar belgilaganda psixologik bosim kamayadi. Shuningdek, kutilmagan vaziyatlar uchun vaqt zaxirasini qoldirish stressni boshqarishda samarali usul hisoblanadi.
Rahbarning stressga munosabati uning hissiyotlarni boshqarish qobiliyati bilan bevosita bog‘liqdir. Hissiyotlarni boshqarish hissiyotlarni bostirish emas, balki ularni anglash, qabul qilish va konstruktiv yo‘naltirishni anglatadi. Maktab rahbari faoliyatida salbiy hissiyotlar – g‘azab, ranjish, xavotir va charchoq tez-tez yuzaga keladi. Agar rahbar bu hissiyotlarni nazorat qila olmasa, ular muloqotda keskinlik va adolatsiz qarorlarga olib keladi.
Hissiyotlarni boshqarishning muhim texnikalaridan biri bu hissiy ongni rivojlantirishdir. Rahbar o‘z hissiy holatini tan ola olganda, uni boshqarish imkoniyatiga ega bo‘ladi. “Hozir men g‘azabdaman” yoki “Men hozir charchaganman” degan ichki tan olish hissiyotlarni avtomatik xatti-harakatga aylanishidan saqlaydi. Bu texnika rahbarga impulsiv qarorlar qabul qilishdan qochishga yordam beradi.
Hissiyotlarni nazorat qilishda pauza texnikasi samarali hisoblanadi. Murakkab vaziyatlarda rahbar darhol reaksiya bildirish o‘rniga qisqa psixologik pauza qilsa, hissiyotlar intensivligi pasayadi. Ushbu pauza davomida chuqur nafas olish, vaziyatni qayta baholash va muqobil javob variantlarini ko‘rib chiqish mumkin. Pauza texnikasi ayniqsa konfliktli suhbatlarda muhim ahamiyatga ega.
Rahbar uchun ichki dialogni boshqarish ham hissiyotlarni nazorat qilishning muhim mexanizmi hisoblanadi. Stressli vaziyatlarda rahbarning ichki dialogi ko‘pincha keskin va o‘zini ayblovchi bo‘ladi. Bunday ichki nutq stressni kuchaytiradi. Agar rahbar ichki dialogni realistik va qo‘llab-quvvatlovchi shaklga o‘zgartira olsa, hissiy barqarorlik oshadi. Masalan, “hammasi barbod bo‘ldi” o‘rniga “vaziyat murakkab, lekin boshqariladigan” kabi ichki baholash stressni kamaytiradi.
Maktabdagi murakkab vaziyatlarda o‘zini tutish rahbarning psixologik madaniyatini yaqqol namoyon etadi. Bunday vaziyatlarga pedagoglar o‘rtasidagi nizolar, ota-onalar bilan keskin suhbatlar, tekshiruvlar yoki favqulodda holatlar kiradi. Murakkab vaziyatlarda rahbarning asosiy vazifasi vaziyatni keskinlashtirmasdan, barqarorlikni saqlashdir. Rahbarning hissiy holati butun jamoaga ko‘chishini unutmaslik lozim.
Murakkab vaziyatlarda rahbar neytral pozitsiyani saqlashi muhim. Hissiyotlarga berilgan rahbar tarafkash qarorlar qabul qilishi mumkin. Neytral pozitsiya esa vaziyatni obyektiv baholash va adolatli yechim topish imkonini beradi. Rahbar suhbat davomida ohangni past saqlashi, tanqidni shaxsga emas, vaziyatga qaratishi zarur.
Stressli va murakkab vaziyatlarda psixologik barqarorlikni saqlash uchun rahbar o‘zining shaxsiy resurslariga tayanadi. Bu resurslarga tajriba, kasbiy bilim, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va shaxsiy tiklanish mexanizmlari kiradi. Rahbar o‘zini yolg‘iz his qilmasligi, zarur hollarda maslahat so‘rashdan tortinmasligi lozim. Bu holat rahbarning zaifligi emas, balki mas’uliyatli yondashuvi hisoblanadi.
Hissiyotlarni nazorat qilishda tanani boshqarish texnikalari ham muhim rol o‘ynaydi. Stress paytida tana mushaklari taranglashadi, nafas tezlashadi. Ongli nafas olish, mushaklarni bo‘shashtirish va jismoniy faollik stressni pasaytirishga yordam beradi. Bu texnikalar rahbarning emotsional holatini tezda tiklash imkonini beradi.
Rahbar uchun emotsional charchashning oldini olish ham stressni boshqarish tizimining muhim qismi hisoblanadi. Doimiy zo‘riqish hissiy holdan toyishga olib kelishi mumkin. Rahbar o‘z dam olish vaqtini rejalashtirishi, ish va shaxsiy hayot o‘rtasidagi chegaralarni saqlashi lozim. Dam olish bu vaqtni yo‘qotish emas, balki professional samaradorlikni saqlash vositasidir.
Stressni boshqarish va hissiyotlarni nazorat qilish rahbarning shaxsiy rivoji bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu ko‘nikmalar tug‘ma emas, balki rivojlantiriladigan psixologik kompetensiyalar hisoblanadi. Ushbu kompetensiyalarni ongli ravishda rivojlantirgan rahbar maktab boshqaruvida barqarorlik, adolat va sog‘lom psixologik muhitni ta’minlay oladi.
Maktab rahbarining stressni boshqarish jarayonida muhim jihatlardan biri bu stressni erta aniqlash qobiliyatidir. Ko‘plab rahbarlar stressning eng yuqori nuqtasiga yetmaguncha o‘z holatini anglamaydi. Aslida stress asta-sekin to‘planib boruvchi jarayon bo‘lib, u dastlab diqqatning pasayishi, sabrsizlik, uyqu buzilishi yoki qaror qabul qilishda ikkilanib qolish kabi belgilar orqali namoyon bo‘ladi. Ushbu erta belgilarni o‘z vaqtida sezgan rahbar psixologik zo‘riqish chuqurlashib ketishining oldini olishi mumkin.
Rahbar faoliyatida kognitiv stress alohida o‘rin tutadi. Kognitiv stress haddan tashqari axborot oqimi, bir vaqtning o‘zida ko‘p masalalarni hal qilish zarurati va doimiy tahlil talabi bilan bog‘liq bo‘ladi. Maktab boshqaruvida turli hujjatlar, buyruqlar, elektron tizimlar va tezkor topshiriqlar rahbar ongini ortiqcha yuklaydi. Bunday holatda rahbar axborotni saralash, ikkinchi darajali ma’lumotlarni chetga surish va muhim masalalarga e’tibor qaratish ko‘nikmalarini shakllantirishi zarur.
Stressni kamaytirishda samarali yondashuvlardan biri bu psixologik chegaralarni belgilashdir. Rahbar o‘zining mas’uliyati qayerda tugashi va boshqa shaxslarning mas’uliyati qayerdan boshlanishini aniq anglamasa, ortiqcha yukni o‘z zimmasiga oladi. Psixologik chegaralar belgilanmaganda rahbar har bir muammoni shaxsiy muvaffaqiyatsizlik sifatida qabul qiladi. Chegaralarni belgilash esa rahbarni hissiy ortiqcha yuklanishdan himoya qiladi.
Hissiyotlarni boshqarishda emotsional differensiyatsiya muhim texnika hisoblanadi. Ko‘pincha rahbarlar barcha salbiy holatlarni “asabiylashdim” yoki “stressdaman” deb umumlashtiradi. Aslida esa g‘azab, ranjish, hafsalasi pir bo‘lish, qo‘rquv va charchoq turli hissiy holatlar bo‘lib, ularning har biri alohida yondashuvni talab etadi. Hissiyotlarni aniq nomlay olish ularni boshqarishning birinchi bosqichi hisoblanadi.
Rahbarning hissiyotlarni nazorat qilishida o‘ziga nisbatan munosabat hal qiluvchi ahamiyatga ega. O‘zini haddan tashqari tanqid qiluvchi rahbar stressni kuchaytiradi, chunki har bir xatoni shaxsiy kamchilik sifatida qabul qiladi. Psixologik jihatdan barqaror rahbar xatoni tajriba sifatida ko‘radi va undan xulosa chiqaradi. Bu yondashuv hissiy bosimni kamaytiradi va o‘ziga ishonchni saqlab qoladi.
Maktabdagi murakkab vaziyatlarda rahbar uchun muhim ko‘nikmalardan biri bu emosional yuqumlilikni nazorat qilishdir. Jamoa a’zolari rahbarning kayfiyati va hissiy holatini tez sezadi va unga moslashadi. Agar rahbar vahima yoki asabiylikni namoyon etsa, bu butun jamoaga tarqaladi. Aksincha, rahbarning xotirjamligi jamoa uchun psixologik tayanch bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli rahbar o‘z hissiyotlarini nafaqat o‘zi uchun, balki jamoa barqarorligi uchun ham boshqaradi.
Murakkab vaziyatlarda vaziyatni hissiyotdan ajratib tahlil qilish texnikasi samarali hisoblanadi. Bu texnikada rahbar avvalo “men nimani his qilyapman?” va “aslida nima bo‘lyapti?” degan savollarni ajratadi. Hissiy baholash faktlardan ajratilganda, vaziyatni mantiqiy tahlil qilish imkoniyati paydo bo‘ladi. Bu qarorlarning hissiy emas, asosli bo‘lishini ta’minlaydi.
Stressni boshqarishda rahbarning psixologik tiklanish strategiyalari muhim rol o‘ynaydi. Tiklanish faqat uzoq ta’til bilan bog‘liq emas, balki kundalik kichik psixologik tanaffuslar orqali ham amalga oshiriladi. Qisqa yurish, nafasni tartibga solish, diqqatni boshqa faoliyatga qaratish stress gormonlarining kamayishiga yordam beradi. Bu jarayon rahbarning umumiy barqarorligini saqlaydi.
Rahbar uchun kasbiy yolg‘izlik hissi stressni kuchaytiruvchi omillardan biri hisoblanadi. Yuqori lavozimda bo‘lgan shaxs ko‘pincha muammolarini ochiq ayta olmaydi. Shu sababli rahbar uchun professional muloqot maydoni, masalan, boshqa maktab rahbarlari bilan tajriba almashish, mentorlik yoki maslahatlashuv muhim ahamiyatga ega. Psixologik jihatdan yolg‘iz qolmagan rahbar stressga chidamliroq bo‘ladi.
Hissiyotlarni boshqarishda kechiktirilgan reaksiya usuli ham muhim hisoblanadi. Murakkab vaziyatda darhol javob bermasdan, vaziyat “sovishini” kutish rahbarga hissiy muvozanatni tiklash imkonini beradi. Bu usul ayniqsa ota-onalar yoki xodimlar bilan keskin suhbatlardan so‘ng samarali bo‘ladi. Kechiktirilgan reaksiya qarorning sifatini oshiradi.
Rahbar stressni boshqarishda psixologik moslashuvchanlikni rivojlantirishi lozim. Bu sifat vaziyat o‘zgarganda qarshilik ko‘rsatmasdan, yangi sharoitga moslashish qobiliyatini anglatadi. Moslashuvchan rahbar nazoratni yo‘qotganini emas, balki vaziyatni qayta boshqarayotganini anglaydi. Bu esa ichki barqarorlikni mustahkamlaydi.
Maktabdagi murakkab vaziyatlarda rahbarning qadriyatlar tizimi ham muhim tayanch bo‘lib xizmat qiladi. Agar rahbar o‘z faoliyatida nimaga tayanayotganini aniq bilsa, stressli qarorlar paytida ikkilanmaydi. Qadriyatlarga tayangan qarorlar hissiy bosimni kamaytiradi, chunki rahbar o‘zini ichki jihatdan oqlangan his qiladi.
Stressni boshqarish va hissiyotlarni nazorat qilish rahbar uchun alohida mashg‘ulot emas, balki kundalik ongli faoliyat jarayonidir. Ushbu ko‘nikmalarni muntazam rivojlantirgan rahbar maktab boshqaruvida barqarorlikni saqlaydi, jamoaga psixologik tayanch bo‘la oladi va murakkab vaziyatlarni izchil tarzda boshqaradi.
KEYS 1. Tekshiruv arafasidagi psixologik bosim
Maktabda rejalashtirilmagan tekshiruv bo‘lishi ma’lum bo‘ladi. Rahbar tunu kun ish bilan band, uyqusi buzilgan, tez jahli chiqadi. Pedagoglar bilan muloqotda keskinlik kuchaygan, kichik xatolar uchun ham baland ovozda gapirish holatlari ko‘paygan. Jamoa rahbardan qo‘rqib, muammolarni yashira boshlaydi.
Namunaviy yechim
Bu vaziyatda rahbar stressni kech aniqlagan va hissiyotlarni nazorat qila olmagan. To‘g‘ri yondashuv — stressni inkor etish emas, balki uni boshqariladigan holat sifatida qabul qilishdir. Rahbar vazifalarni ustuvorlikka ko‘ra ajratishi, ortiqcha nazoratdan voz kechib, mas’uliyatni delegatsiya qilishi lozim. Hissiyotlarni boshqarishda pauza texnikasi va ichki dialogni yumshatish samarali bo‘ladi.
Savol–javob
Savol: Rahbarning asosiy psixologik xatosi nimada?
Javob: Stressni shaxsiy zaiflik sifatida qabul qilib, uni boshqarish mexanizmlarini ishga solmaganida.
Savol: Bu holat jamoaga qanday ta’sir ko‘rsatdi?
Javob: Qo‘rquv muhiti shakllandi, ochiq muloqot yo‘qoldi, xatolar yashirildi.
KEYS 2. Ota-ona bilan keskin suhbat
Ota-onalardan biri rahbar qabuliga kelib, baland ovozda shikoyat qiladi, ayblovlar qo‘yadi. Rahbar o‘zini himoya qilishga o‘tadi, ovozini ko‘taradi va suhbat bahsga aylanadi. Vaziyat yanada keskinlashadi.
Namunaviy yechim
Rahbar bu vaziyatda emosional yuqumlilik ta’siriga tushgan. To‘g‘ri yechim — suhbatni shaxsiy qabul qilmaslik, hissiyotlarni faktlardan ajratish va neytral ohangni saqlash. Rahbar ota-onaning hissiyotini tan olib, lekin ayblovlarga hissiy javob bermasligi lozim. Kechiktirilgan reaksiya va xotirjam muloqot vaziyatni yumshatadi.
Savol–javob
Savol: Rahbar nima sababli vaziyatni keskinlashtirdi?
Javob: Ota-onaning hissiyotiga hissiyot bilan javob berdi.
Savol: Qaysi psixologik texnika bu yerda samarali bo‘lardi?
Javob: Pauza qilish va hissiy bahoni faktlardan ajratish texnikasi.
KEYS 3. Jamoa oldida hissiy portlash
Pedagogik yig‘ilishda rahbar bir o‘qituvchining xatosini ko‘pchilik oldida keskin tanqid qiladi. O‘qituvchi sukut saqlaydi, lekin keyinchalik jamoada norozilik kuchayadi, ishonch susayadi.
Namunaviy yechim
Bu holatda rahbar hissiy impulsni nazorat qilmagan. To‘g‘ri yechim — tanqidni jamoa oldida emas, individual va konstruktiv shaklda berish. Rahbar hissiyotini ochiq namoyon etmasdan, vaziyatni xotirjam baholashi lozim edi. Bu psixologik xavfsizlikni saqlash uchun muhim.
Savol–javob
Savol: Nima uchun bu holat jamoaga salbiy ta’sir qildi?
Javob: Jamoa oldida tanqid qilish psixologik tahdid sifatida qabul qilindi.
Savol: To‘g‘ri psixologik yondashuv qanday bo‘lishi kerak edi?
Javob: Individual suhbat, dalillarga asoslangan teskari aloqa.
KEYS 4. Rahbarning ichki charchashi
Rahbar tashqi tomondan xotirjam ko‘rinadi, biroq ichki holda doimiy charchoq, befarqlik va qaror qabul qilishdan qochish holatlari kuchaygan. U dam olishni “vaqt yo‘qotish” deb hisoblaydi.
Namunaviy yechim
Bu holatda emotsional charchash belgilari mavjud. To‘g‘ri yechim — dam olishni zaiflik emas, balki psixologik tiklanish deb qabul qilish. Rahbar ish va shaxsiy hayot chegaralarini aniqlashi, tiklanish uchun kichik tanaffuslar joriy etishi lozim.
Savol–javob
Savol: Rahbarning noto‘g‘ri ichki qarashi nimada?
Javob: Dam olishni samarasizlik deb baholaganida.
Savol: Tiklanish nima uchun muhim?
Javob: Stressga chidamlilik va qarorlar sifati saqlanishi uchun.
KEYS 5. Favqulodda vaziyatda boshqaruv
Maktabda kutilmagan hodisa yuz beradi. Xodimlar vahimada, rahbar esa vaziyatni tezda nazoratga olishi kerak. Agar rahbar o‘zi ham vahimaga tushsa, jamoa boshqaruvsiz qoladi.
Namunaviy yechim
Rahbar bu vaziyatda psixologik tayanch shaxs bo‘lishi lozim. Hissiyotlarni ichki boshqarib, tashqi tomondan xotirjamlikni namoyon etish muhim. Aniq ko‘rsatmalar, qisqa buyruqlar va ishonchli ohang vaziyatni barqarorlashtiradi.
Savol–javob
Savol: Nega rahbarning hissiy holati muhim?
Javob: Jamoa rahbar kayfiyatiga moslashadi.
Savol: Eng muhim psixologik ko‘nikma qaysi?
Javob: Vahimani nazorat qilish va barqarorlikni saqlash.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Pedagogik psixologiya.
O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: O‘qituvchi.
Ushbu qo‘llanmada pedagog va rahbar shaxsining psixologik xususiyatlari, yetakchilik va shaxslararo munosabatlar masalalari yoritilgan.
2. Ta’lim menejmenti.
O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Fan va texnologiya.
Ta’lim muassasalarini boshqarishda rahbar shaxsining roli, boshqaruv uslublari va psixologik omillar keng yoritilgan.
3. Rahbar psixologiyasi.
O‘quv-uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: Innovatsiya.
Rahbarning xarakter tiplari, stressga chidamlilik va konfliktlarni boshqarish masalalariga bag‘ishlangan.
4. Umumiy psixologiya / Pod red. A.V. Petrovskogo.
– Moskva: Prosveshcheniye.
Shaxs psixologiyasi, xarakter va emotsional jarayonlarning ilmiy asoslari bayon etilgan.
5. Boshqaruv psixologiyasi.
O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Sharq.
Boshqaruv faoliyatida rahbar shaxsining psixologik xususiyatlari va jamoa bilan ishlash mexanizmlari ochib berilgan.
Xorijiy adabiyotlar
6. Emotional Intelligence.
Daniel Goleman. – New York: Bantam Books.
Rahbar faoliyatida emotsional intellektning o‘rni va boshqaruvdagi ahamiyati ilmiy asosda yoritilgan.
7. Leadership and Self-Deception.
Arbinger Institute. – San Francisco: Berrett-Koehler.
Yetakchilikda o‘zini anglash, konfliktlarni tushunish va psixologik to‘siqlar masalalari bayon etilgan.
8. The Psychology of Leadership.
David M. Messick & Roderick M. Kramer. – New York: Psychology Press.
Yetakchilik uslublari va rahbar shaxsining psixologik mexanizmlariga bag‘ishlangan.
9. Stress Management.
Brian Luke Seaward. – Jones & Bartlett Learning.
Stressni boshqarish va hissiyotlarni nazorat qilish bo‘yicha amaliy yondashuvlar keltirilgan.
10. Organizational Behavior.
Stephen P. Robbins. – Pearson Education.
Rahbar shaxsining tashkilot ichidagi psixologik ta’siri va xulq-atvor modellarini tushuntiradi.
Elektron va ochiq manbalar
11. UNESCO.
Ta’lim boshqaruvi va yetakchilik bo‘yicha metodik tavsiyalar va tahliliy materiallar.
12. OECD.
Maktab rahbarlari uchun yetakchilik kompetensiyalari va psixologik barqarorlik bo‘yicha hisobotlar.
13. Harvard Graduate School of Education.
Educational Leadership va School Management Psychology mavzularidagi ochiq maqolalar.