Mavzu - Jamoada sog‘lom muhitni tashkil etish va ahil jamoani shakllantirish.

Reja

1.  Sog‘lom muhitning belgilari. Maktab jamoasida ishonch va ochiq muloqotning roli. Pedagogik jamoa barqarorligi va ularning ta’lim sifatiga ta’siri.

2.  Rahbarning psixologik yetakchilik ko‘nikmalari. Muloqot madaniyati va kommunikatsiyalarni boshqarish. Jamoada ish motivatsiyasini oshirish. Jamoa ichida ishonch va sadoqatni shakllantirish. Jamoada nizolarni aniqlash va boshqarish.

3.  Maktab muhitida mobbing va toksiklikning oldini olish. Aholi va tashqi taraflar bilan ijobiy munosabat orqali jamoani mustahkamlash. Sog‘lom mehnat sharoitlarini yaratish.

4.  Jamoa ichida madaniy va ma’naviy muhitni rivojlantirish. Jamoa rivojlanishining monitoringi va diagnostikasini uzluksiz amalga oshirish. “Jamoa”, “guruh” va “jamoa” tushunchalarining tahlili. Guruh va uning shakllanishi. Guruhlar tasnifi. Guruhlarning ijtimoiy va ijtimoiy-psixologik tizimi. Guruhning formal va noformal tizimi.

5.   “Rahbar-xodim” tizimidagi munosabatlar. Pedagogik jamoani boshqarishdagi qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish usullari. Tomonlarning o‘zaro ishonchini ta’minlaydigan shartlar. Yangi xodimlarning kasbiy va ijtimoiy moslashuvi.

6.  Ta’lim muassasalarida mehnat muhofazasi va gigiyenasini ta’minlash.

1.         Sog‘lom muhitning belgilari. Maktab jamoasida ishonch va ochiq muloqotning roli. Pedagogik jamoa barqarorligi va ularning ta’lim sifatiga ta’siri.

Zamonaviy maktab faoliyati faqat o‘quv dasturlari, texnologiyalar yoki boshqaruv qarorlari bilan emas, balki ta’lim muassasasida shakllangan sog‘lom muhit bilan ham bevosita belgilanadi. Maktab jamoasidagi ruhiy holat, o‘zaro munosabatlar sifati va hamkorlik darajasi ta’lim jarayonining samaradorligiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli jamoada sog‘lom muhitni tashkil etish va ahil pedagogik jamoani shakllantirish rahbarlik faoliyatining ustuvor vazifalaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Sog‘lom muhit mavjud bo‘lgan maktabda o‘zgarishlar osonroq qabul qilinadi, muammolar tezroq hal etiladi va ta’lim sifati barqaror rivojlanadi.

Sog‘lom muhit tushunchasi maktab jamoasida psixologik xavfsizlik, o‘zaro hurmat, adolat va hamkorlikka asoslangan munosabatlar majmuini anglatadi. Bunday muhitda xodimlar o‘z fikrini erkin bildirishi, xatolardan qo‘rqmasdan tajriba o‘tkazishi va kasbiy jihatdan rivojlanishi mumkin. Sog‘lom muhit majburiy intizomga emas, balki ongli mas’uliyat va ichki motivatsiyaga tayanadi. Ijobiy psixologik iqlim maktab jamoasining barqaror ishlashini ta’minlovchi asosiy omil hisoblanadi.

Sog‘lom muhitning asosiy belgilaridan biri ishonchdir. Ishonch mavjud bo‘lgan jamoada xodimlar rahbariyat qarorlariga shubha bilan emas, balki tushunish va hamkorlik ruhida yondashadi. Maktab jamoasida ishonch rahbarning so‘zi va amali o‘rtasidagi uyg‘unlik, adolatli munosabat va ochiqlik orqali shakllanadi. Agar rahbar va pedagoglar o‘rtasida ishonch mustahkam bo‘lsa, jamoada yashirin qarshiliklar, mish-mishlar va befarqlik kamayadi. Ishonchga asoslangan muhit jamoani birlashtiruvchi kuchga aylanadi.

Sog‘lom muhitning muhim belgilaridan yana biri o‘zaro hurmatdir. Maktab jamoasida har bir xodimning fikri, tajribasi va hissasi qadrlanishi sog‘lom munosabatlarni shakllantiradi. Hurmat faqat lavozimga emas, balki insoniy qadr-qimmatga asoslanishi lozim. Rahbar tomonidan pedagoglarning mehnatini e’tirof etish, ularning tashabbusini qo‘llab-quvvatlash hurmat muhitini mustahkamlaydi. Hurmatga asoslangan munosabatlar jamoada ijobiy energiyani kuchaytiradi.

Sog‘lom muhitning yana bir muhim belgisi adolatli boshqaruvdir. Adolat tamoyiliga amal qilinmagan jamoada norozilik, ishonchsizlik va nizolar kuchayadi. Maktabda vazifalarni taqsimlash, rag‘batlantirish va baholash jarayonlari ochiq va tushunarli bo‘lishi zarur. Rahbar qarorlarida shaxsiy munosabatlardan emas, balki aniq mezonlardan kelib chiqishi sog‘lom muhitni ta’minlaydi. Adolatli yondashuv pedagogik jamoaning barqarorligini mustahkamlaydi.

Maktab jamoasida sog‘lom muhitni shakllantirishda ochiq muloqot alohida ahamiyat kasb etadi. Ochiq muloqot deganda faqat axborot yetkazish emas, balki fikr almashish, savollar berish va muammolarni birgalikda muhokama qilish tushuniladi. Ochiq muloqot mavjud bo‘lgan jamoada tushunmovchiliklar o‘z vaqtida aniqlanadi va chuqurlashib ketmaydi. Muloqot madaniyati sog‘lom muhitning tayanch ustunlaridan biridir.

Maktab jamoasida ishonch va ochiq muloqot o‘zaro bog‘liq jarayonlardir. Agar muloqot yopiq yoki bir tomonlama bo‘lsa, ishonch susayadi. Aksincha, rahbar va pedagoglar o‘rtasida ochiq va samimiy muloqot yo‘lga qo‘yilganda ishonch mustahkamlanadi. Rahbar xodimlarning fikrini tinglab, ularni qarorlar jarayoniga jalb etganida jamoa o‘zini muhim subyekt sifatida his qiladi. Ikki tomonlama muloqot jamoada mas’uliyat va hamkorlikni kuchaytiradi.

Ochiq muloqot sog‘lom muhitni saqlash bilan birga nizolarni boshqarishda ham muhim rol o‘ynaydi. Har qanday jamoada qarama-qarshi fikrlar va kelishmovchiliklar bo‘lishi tabiiy. Muhimi, ushbu nizolar qanday boshqarilayotganidir. Ochiq muloqot orqali nizolar yashirilmaydi, balki konstruktiv tarzda muhokama qilinadi. Konstruktiv muloqot nizolarni rivojlanish imkoniyatiga aylantiradi.

Sog‘lom muhitning muhim belgilaridan yana biri hamkorlik ruhining mavjudligidir. Hamkorlikka asoslangan jamoada pedagoglar bir-birini raqib emas, balki sherik sifatida ko‘radi. Tajriba almashish, o‘zaro yordam va birgalikda muammolarni hal qilish sog‘lom muhitni mustahkamlaydi. Rahbar hamkorlikni rag‘batlantirish orqali jamoaviy natijalarga erishadi. Hamkorlik madaniyati pedagogik jamoaning kasbiy salohiyatini oshiradi.

Maktab jamoasida sog‘lom muhitni tashkil etishda psixologik xavfsizlik tushunchasi muhim ahamiyatga ega. Psixologik xavfsizlik mavjud bo‘lgan jamoada xodimlar xato qilishdan qo‘rqmaydi, fikrini ochiq aytadi va yangiliklarni sinab ko‘rishga jur’at etadi. Bunday muhit innovatsiyalar uchun qulay sharoit yaratadi. Psixologik xavfsiz muhit pedagoglarning ijodkorligini kuchaytiradi.

Pedagogik jamoaning barqarorligi sog‘lom muhitning bevosita natijasi hisoblanadi. Barqaror jamoada kadrlar almashinuvi kam bo‘ladi, pedagoglar o‘z ish joyiga sodiq bo‘ladi va uzoq muddatli rejalarga hissa qo‘shadi. Barqarorlik xodimlarning ruhiy qoniqishi, ishga bo‘lgan qiziqishi va kasbiy o‘sish imkoniyatlari bilan bog‘liqdir. Kadrlar barqarorligi ta’lim muassasasining institutsional xotirasini saqlashga xizmat qiladi.

Pedagogik jamoa barqarorligi ta’lim sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Doimiy almashuv mavjud bo‘lgan jamoada ta’lim jarayonida uzilishlar, metodik nomuvofiqlik va o‘quvchilarda moslashuv muammolari yuzaga keladi. Aksincha, barqaror jamoada pedagoglar o‘quvchilarning individual xususiyatlarini chuqur biladi va ta’lim jarayoni uzviy davom etadi. Barqaror pedagogik muhit o‘quvchilarning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Sog‘lom muhit va pedagogik jamoa barqarorligi pedagoglarning kasbiy rivojlanishi bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Qo‘llab-quvvatlovchi muhitda pedagoglar yangi metodlarni o‘rganishga, malakasini oshirishga va o‘z ustida ishlashga intiladi. Rahbar tomonidan yaratilgan qulay muhit pedagoglarning ichki motivatsiyasini kuchaytiradi. Kasbiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlovchi muhit ta’lim sifatini oshirishning muhim sharti hisoblanadi.

Maktab jamoasida sog‘lom muhitni shakllantirish rahbarning liderlik uslubiga bevosita bog‘liq. Avtoritar, yopiq va jazolovchi uslub sog‘lom muhitni yemiradi. Aksincha, ochiq, ishonchga asoslangan va qo‘llab-quvvatlovchi liderlik uslubi jamoada ijobiy iqlimni shakllantiradi. Rahbarning xatti-harakati jamoa uchun namuna bo‘lib xizmat qiladi. Yetakchilik namoyoni sog‘lom muhitni barqaror saqlashga yordam beradi.

Sog‘lom muhitni tashkil etishda rag‘batlantirish tizimi ham muhim rol o‘ynaydi. Pedagoglarning yutuqlarini tan olish, ularni e’tirof etish va ijobiy fikr bildirish jamoada qoniqish hissini kuchaytiradi. Rag‘batlantirish faqat moddiy shaklda emas, balki ma’naviy qo‘llab-quvvatlash orqali ham amalga oshirilishi mumkin. E’tirof madaniyati sog‘lom muhitni mustahkamlovchi omil hisoblanadi.

Maktab jamoasida sog‘lom muhit ta’lim sifatini barqaror oshirish uchun qulay sharoit yaratadi. Ijobiy muhitda pedagoglar darslarga puxta tayyorlanadi, o‘quvchilar bilan samarali muloqot qiladi va tarbiyaviy jarayonga mas’uliyat bilan yondashadi. Bu holat o‘quvchilarning bilim darajasi, ijtimoiy moslashuvi va shaxsiy rivojlanishida ijobiy natijalar beradi. Ta’lim sifati bevosita jamoa muhitiga bog‘liq ekanligi amaliyotda yaqqol namoyon bo‘ladi.

Sog‘lom muhitni shakllantirish doimiy jarayon bo‘lib, u bir martalik tadbirlar bilan cheklanmaydi. Rahbar jamoa holatini muntazam kuzatib borishi, muammolarni erta aniqlashi va zarur choralarni ko‘rishi zarur. Sog‘lom muhit saqlanib turgan maktab o‘zgarishlarga chidamli, barqaror va rivojlanishga tayyor tashkilot sifatida namoyon bo‘ladi.

Maktab jamoasida sog‘lom muhitni tashkil etish, ishonch va ochiq muloqotni rivojlantirish hamda pedagogik jamoa barqarorligini ta’minlash ta’lim muassasasining uzoq muddatli muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy omillardan biridir.

2.         Rahbarning psixologik yetakchilik ko‘nikmalari. Muloqot madaniyati va kommunikatsiyalarni boshqarish. Jamoada ish motivatsiyasini oshirish. Jamoa ichida ishonch va sadoqatni shakllantirish. Jamoada nizolarni aniqlash va boshqarish.

Maktab jamoasida sog‘lom muhitni tashkil etish va ahil jamoani shakllantirish jarayonida rahbarning psixologik yetakchilik ko‘nikmalari hal qiluvchi ahamiyatga ega. Psixologik yetakchilik rahbarning nafaqat tashkiliy vazifalarni bajarishi, balki jamoa a’zolarining hissiy holatini tushunishi, ularning ehtiyoj va kutishlarini inobatga olishi bilan tavsiflanadi. Bunday yetakchilik uslubi maktab jamoasida ishonch, hamkorlik va mas’uliyat muhitini shakllantirishga xizmat qiladi. Psixologik yetuk rahbar jamoani faqat buyruqlar orqali emas, balki tushunish va qo‘llab-quvvatlash orqali boshqaradi.

Rahbarning psixologik yetakchilik ko‘nikmalari, avvalo, emosional intellekt bilan bog‘liqdir. Emosional intellekt rahbarning o‘z hissiyotlarini anglash, ularni nazorat qilish va boshqalarning hissiy holatini to‘g‘ri idrok etish qobiliyatini ifodalaydi. Maktab jamoasida turli yoshdagi, tajribadagi va xarakterdagi pedagoglar faoliyat yuritadi. Rahbar ushbu xilma-xillikni hisobga olgan holda individual yondashuvni qo‘llay olishi zarur. Hissiy sezgirlik jamoada ziddiyatlarni yumshatish va sog‘lom muhitni saqlashga yordam beradi.

Psixologik yetakchilikning muhim jihatlaridan biri tinglash madaniyatidir. Rahbarning faqat gapirishi emas, balki jamoa a’zolarini diqqat bilan tinglashi, ularning fikr va tashvishlariga e’tibor qaratishi jamoada o‘zaro hurmatni kuchaytiradi. Tinglash orqali rahbar muammolarni erta aniqlash, yashirin noroziliklarni sezish va ularni bartaraf etish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Faol tinglash rahbar va jamoa o‘rtasidagi psixologik masofani qisqartiradi.

Maktab jamoasida sog‘lom muhitni ta’minlashda muloqot madaniyati va kommunikatsiyalarni boshqarish alohida o‘rin tutadi. Muloqot madaniyati rahbarning so‘zlash uslubi, ohangi, tanqid va rag‘batni qanday ifodalashi bilan namoyon bo‘ladi. Keskin, buyruqboz yoki mensimasdan gapirish jamoada qarshilik va befarqlikni keltirib chiqaradi. Aksincha, hurmatga asoslangan va tushunarli muloqot pedagoglarning ishonchini mustahkamlaydi. Madaniyatli muloqot jamoaning ichki uyg‘unligini ta’minlaydi.

Kommunikatsiyalarni boshqarish rahbarning axborotni qachon, qanday va kimga yetkazishini ongli ravishda tashkil etishidir. Maktab faoliyatida axborotning noto‘g‘ri yoki kech yetkazilishi tushunmovchiliklar va nizolarga sabab bo‘lishi mumkin. Rahbar muhim qarorlar, o‘zgarishlar va talablarni ochiq va aniq shaklda yetkazishi zarur. Tizimli kommunikatsiya jamoada barqarorlik va ishonch muhitini yaratadi.

Muloqot madaniyati rahbarning tanqidni konstruktiv ifodalash ko‘nikmasida ham namoyon bo‘ladi. Tanqid jazolash yoki kamsitish shaklida emas, balki rivojlanishga yo‘naltirilgan tarzda berilishi lozim. Pedagogning shaxsiyatiga emas, balki faoliyatiga qaratilgan fikr bildirish sog‘lom muhitni saqlashga yordam beradi. Rivojlantiruvchi fikr-mulohaza jamoa a’zolarining o‘z ustida ishlashiga turtki bo‘ladi.

Jamoada sog‘lom muhitni shakllantirishning muhim omillaridan biri ish motivatsiyasini oshirishdir. Motivatsiya pedagoglarning ishga bo‘lgan munosabati, qoniqishi va tashabbuskorligini belgilaydi. Rahbar ish motivatsiyasini faqat moddiy rag‘batlar orqali emas, balki ma’naviy qo‘llab-quvvatlash, e’tirof va rivojlanish imkoniyatlari orqali ham kuchaytirishi mumkin. Ichki motivatsiya pedagoglarning kasbiy sadoqatini oshiradi.

Ish motivatsiyasini oshirishda rahbarning e’tirof etish madaniyati muhim rol o‘ynaydi. Pedagoglarning yutuqlarini ko‘rish, ularni ochiq tan olish va jamoa oldida e’tirof etish ijobiy kayfiyatni shakllantiradi. E’tirof kichik natijalar uchun ham berilganda, pedagoglar o‘z mehnatining qadrlanayotganini his qiladi. E’tirofga asoslangan rag‘bat jamoada ijobiy raqobat va faollikni kuchaytiradi.

Jamoada ish motivatsiyasini oshirish vakolat berish orqali ham amalga oshiriladi. Rahbar pedagoglarga mustaqil qaror qabul qilish imkonini berganida, ularning mas’uliyati va qiziqishi ortadi. Vakolat berish ishonch ifodasi bo‘lib, pedagoglarni faol ishtirokchiga aylantiradi. Vakolatli yondashuv jamoaning salohiyatini to‘liq ishga solishga yordam beradi.

Jamoada sog‘lom muhitni ta’minlashda ishonch va sadoqatni shakllantirish muhim vazifa hisoblanadi. Ishonch rahbar va jamoa o‘rtasidagi munosabatlarning asosini tashkil etadi. Agar rahbarning so‘zi va amali mos bo‘lsa, qarorlari adolatli bo‘lsa, jamoada ishonch mustahkamlanadi. Ishonch mavjud bo‘lgan muhitda pedagoglar o‘zini xavfsiz his qiladi va tashabbus ko‘rsatishdan cho‘chimaydi. Ishonchga asoslangan jamoa barqaror rivojlanadi.

Sadoqat jamoa a’zolarining maktabga, uning qadriyatlariga va maqsadlariga bo‘lgan ichki bog‘liqligini ifodalaydi. Sadoqatni majburlash mumkin emas, u rahbarning munosabati va jamoaga yaratgan sharoiti natijasida shakllanadi. Rahbar pedagoglarning ehtiyojlarini tushunganida, ularni qo‘llab-quvvatlaganida sadoqat kuchayadi. Kasbiy sadoqat kadrlar barqarorligini ta’minlovchi muhim omildir.

Jamoada ishonch va sadoqatni shakllantirish adolat tamoyiliga qat’iy amal qilishni talab etadi. Vazifalar, rag‘bat va baholashda adolat bo‘lmasa, jamoada norozilik va befarqlik kuchayadi. Rahbar qarorlarida shaffoflikni ta’minlab, aniq mezonlarga tayanishi zarur. Adolatli boshqaruv jamoaning rahbarga bo‘lgan sadoqatini mustahkamlaydi.

Jamoada sog‘lom muhitni saqlash jarayonida nizolarni aniqlash va boshqarish muhim o‘rin tutadi. Har qanday jamoada nizolar paydo bo‘lishi tabiiy holat hisoblanadi. Muhimi, nizolarni inkor etmasdan, ularni to‘g‘ri boshqarishdir. Rahbar nizolarni erta aniqlab, ularning sabablarini tushunishga harakat qilishi lozim. Nizolarni erta aniqlash ularning chuqurlashib ketishining oldini oladi.

Nizolarni boshqarishda rahbarning betaraflik va xolislik ko‘nikmalari muhim ahamiyatga ega. Tomonlardan birini ochiqcha qo‘llab-quvvatlash nizoni kuchaytirishi mumkin. Rahbar vaziyatni xolis baholab, har ikki tomonning fikrini tinglashi va muammoni adolatli hal qilishga intilishi zarur. Xolis yondashuv nizolarni konstruktiv yo‘l bilan hal etishga imkon beradi.

Jamoada nizolarni boshqarishda muloqot vositasi asosiy rol o‘ynaydi. Ochiq va hurmatga asoslangan suhbat orqali tomonlar bir-birini tushunishga harakat qiladi. Rahbar nizolarni jazolash orqali emas, balki muhokama va kelishuv orqali hal qilishga yo‘naltirishi lozim. Konstruktiv muloqot nizolarni rivojlanish imkoniyatiga aylantiradi.

Nizolarni boshqarish jarayonida rahbar o‘rganishga yo‘naltirilgan yondashuvni qo‘llashi muhimdir. Har bir nizo jamoada mavjud muammolarni ko‘rsatib beradi. Ushbu muammolarni tahlil qilish va kelgusida takrorlanmasligi uchun chora ko‘rish sog‘lom muhitni mustahkamlaydi. Tahliliy yondashuv nizolarni jamoa rivoji uchun foydali tajribaga aylantiradi.

Maktab jamoasida sog‘lom muhitni tashkil etish rahbarning psixologik yetakchilik ko‘nikmalari, muloqot madaniyati, motivatsiya yaratish, ishonch va sadoqatni shakllantirish hamda nizolarni samarali boshqarish orqali ta’minlanadi. Ushbu omillar uyg‘unlashgan holda ahil, barqaror va yuqori natijalarga erisha oladigan pedagogik jamoani shakllantiradi.

3.         Maktab muhitida mobbing va toksiklikning oldini olish. Aholi va tashqi taraflar bilan ijobiy munosabat orqali jamoani mustahkamlash. Sog‘lom mehnat sharoitlarini yaratish.

Zamonaviy maktab faoliyatida jamoada sog‘lom muhitni ta’minlash ta’lim sifati, pedagoglar barqarorligi va tashkilot obro‘sining muhim omili hisoblanadi. Maktab jamoasida yuzaga keladigan mobbing va toksik muhit holatlari nafaqat xodimlarning ruhiy holatiga, balki o‘quv jarayoni samaradorligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli rahbarlar uchun mobbing va toksiklikning oldini olish, tashqi muhit bilan ijobiy munosabatlarni yo‘lga qo‘yish hamda sog‘lom mehnat sharoitlarini yaratish strategik vazifa sifatida namoyon bo‘ladi.

Mobbing maktab jamoasida bir yoki bir nechta shaxs tomonidan boshqa xodimga nisbatan tizimli psixologik bosim, kamsitish, mensimaslik yoki chetlashtirish shaklida namoyon bo‘ladigan salbiy hodisadir. U ochiq ziddiyat ko‘rinishida emas, balki yashirin, uzluksiz va asta-sekin kuchayib boruvchi jarayon sifatida kechadi. Mobbing mavjud bo‘lgan muhitda pedagoglarning ishga bo‘lgan qiziqishi pasayadi, ruhiy zo‘riqish kuchayadi va kasbiy sadoqat susayadi. Psixologik xavfsizlik buzilishi maktab jamoasi barqarorligiga jiddiy zarar yetkazadi.

Maktab muhitida toksiklik esa doimiy salbiy munosabatlar, adolatsizlik, qo‘rquvga asoslangan boshqaruv va konstruktiv muloqotning yo‘qligi bilan tavsiflanadi. Toksik muhitda pedagoglar o‘z fikrini erkin bildira olmaydi, tashabbus ko‘rsatishdan cho‘chiydi va faqat majburiyat asosida ishlaydi. Bunday muhitda ijodkorlik, hamkorlik va rivojlanish imkoniyatlari cheklanadi. Toksik madaniyat maktabni rivojlanishdan to‘xtatuvchi omilga aylanadi.

Mobbing va toksiklikning oldini olishda rahbarning yetakchilik pozitsiyasi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Rahbar ushbu holatlarni inkor etmasdan, ularni tan olishi va ochiq muhokama qilishga tayyor bo‘lishi zarur. Muammoni yashirish yoki e’tiborsiz qoldirish mobbingning chuqurlashishiga olib keladi. Muammolarni ochiq tan olish sog‘lom muhitni shakllantirishdagi birinchi qadam hisoblanadi.

Maktabda mobbing va toksiklikning oldini olish uchun aniq qoidalar va me’yorlar belgilanishi muhimdir. Jamoada qanday xulq-atvor qabul qilinishi, qanday munosabatlar mutlaqo yo‘l qo‘yilmasligi aniq ifodalangan bo‘lishi lozim. Rahbar ushbu qoidalarga o‘zi qat’iy amal qilgan holda jamoa uchun namuna bo‘lishi kerak. Xulq-atvor standartlari jamoada salbiy holatlarning oldini olishga xizmat qiladi.

Mobbingning oldini olishda erta aniqlash mexanizmlari muhim rol o‘ynaydi. Rahbar jamoa ichidagi munosabatlarni muntazam kuzatib borishi, pedagoglarning ruhiy holatiga e’tibor qaratishi zarur. Ochiq muloqot, individual suhbatlar va jamoaviy muhokamalar orqali yashirin ziddiyatlar aniqlanishi mumkin. Profilaktik yondashuv mobbingning kengayib ketishining oldini oladi.

Maktab muhitida toksiklikni kamaytirishda adolatli boshqaruv muhim omil hisoblanadi. Vazifalar taqsimoti, baholash va rag‘batlantirish jarayonlarida shaffoflik mavjud bo‘lmagan taqdirda norozilik kuchayadi. Rahbar qarorlarini tushuntirib berishi va aniq mezonlarga tayanishi zarur. Adolat tamoyili jamoada ishonch va xotirjamlikni mustahkamlaydi.

Mobbing va toksiklikka qarshi kurashishda psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimi muhim ahamiyatga ega. Pedagoglar o‘z muammolari bilan yolg‘iz qolmasligi, yordam so‘rash imkoniyatiga ega bo‘lishi lozim. Rahbar tomonidan qo‘llab-quvvatlovchi munosabatning mavjudligi xodimlarda xavfsizlik hissini kuchaytiradi. Qo‘llab-quvvatlovchi muhit sog‘lom jamoaning muhim belgisi hisoblanadi.

Maktab jamoasini mustahkamlashda aholi va tashqi taraflar bilan ijobiy munosabatlar muhim rol o‘ynaydi. Ota-onalar, mahalla, jamoatchilik va hamkor tashkilotlar bilan konstruktiv aloqalar maktab ichki muhitiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Tashqi qo‘llab-quvvatlash mavjud bo‘lgan muhitda pedagoglar o‘z ishining jamiyat uchun ahamiyatini chuqurroq his qiladi. Ijtimoiy hamkorlik jamoaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi.

Aholi bilan ijobiy munosabatlarni yo‘lga qo‘yish ochiqlik va shaffoflik tamoyillariga asoslanishi lozim. Maktab faoliyati, qarorlar va natijalar haqida muntazam axborot berib borish ota-onalar va jamoatchilik ishonchini mustahkamlaydi. Ishonch esa tashqi bosim va asossiz tanqidlarning kamayishiga olib keladi. Shaffof munosabatlar maktab jamoasini himoyalangan his qilishiga yordam beradi.

Tashqi taraflar bilan samarali munosabatlar maktab obro‘sini oshirish orqali jamoa ichidagi ijobiy muhitni mustahkamlaydi. Obro‘li va qo‘llab-quvvatlanayotgan maktabda ishlash pedagoglar uchun faxr manbaiga aylanadi. Bu holat ish motivatsiyasini oshirib, toksik kayfiyatlarning kamayishiga xizmat qiladi. Ijobiy imidj jamoa barqarorligining tashqi tayanchi hisoblanadi.

Maktab jamoasida sog‘lom muhitni ta’minlash sog‘lom mehnat sharoitlarini yaratish bilan bevosita bog‘liqdir. Mehnat sharoitlari nafaqat moddiy, balki psixologik jihatlarni ham o‘z ichiga oladi. Qulay ish joyi, aniq vazifalar, ortiqcha yuklamaning oldini olish va ish vaqti balansini ta’minlash sog‘lom muhitning muhim komponentidir. Mehnat muvozanati pedagoglarning ruhiy holatini barqarorlashtiradi.

Sog‘lom mehnat sharoitlari yaratishda ish yuklamasini adolatli taqsimlash muhim ahamiyatga ega. Ortiqcha yuklama yoki noaniq talablar pedagoglarda charchoq va norozilikni kuchaytiradi. Rahbar ish hajmini real imkoniyatlardan kelib chiqib belgilashi zarur. Mehnat adolati toksiklikning oldini olishda samarali vosita hisoblanadi.

Sog‘lom mehnat sharoitlari psixologik qulaylik bilan ham bog‘liqdir. Pedagoglar ish jarayonida qo‘rquv, doimiy nazorat yoki jazolanish xavfini his qilmasligi lozim. Rahbar tomonidan yaratilgan ishonchli muhit xodimlarga o‘z imkoniyatlarini to‘liq namoyon etish imkonini beradi. Psixologik qulaylik ijodkorlik va tashabbusni kuchaytiradi.

Maktabda sog‘lom mehnat sharoitlarini ta’minlash kasbiy rivojlanish imkoniyatlarini yaratishni ham o‘z ichiga oladi. O‘sish va o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘lmagan jamoada befarqlik va norozilik kuchayadi. Rahbar pedagoglarni rivojlantirishga e’tibor qaratganida, ularning ishga bo‘lgan munosabati ijobiy tomonga o‘zgaradi. Rivojlanishga yo‘naltirilgan muhit sog‘lom jamoaning ajralmas qismi hisoblanadi.

Sog‘lom mehnat sharoitlari ish va shaxsiy hayot muvozanatini hisobga olishni talab etadi. Pedagoglarning doimiy ortiqcha bandligi, dam olish imkoniyatining cheklanishi ruhiy charchoq va toksik holatlarga olib keladi. Rahbar ushbu muvozanatni saqlashga intilganda, jamoa barqarorligi mustahkamlanadi. Work-life balans sog‘lom muhitni qo‘llab-quvvatlovchi muhim omildir.

Maktab muhitida mobbing va toksiklikning oldini olish, tashqi taraflar bilan ijobiy munosabatlar orqali jamoani mustahkamlash va sog‘lom mehnat sharoitlarini yaratish o‘zaro uzviy bog‘liq jarayonlardir. Ushbu omillar uyg‘unlashgan holda maktabda ahil, barqaror va yuqori natijalarga yo‘naltirilgan pedagogik jamoani shakllantirishga xizmat qiladi.

4.         Jamoa ichida madaniy va ma’naviy muhitni rivojlantirish. Jamoa rivojlanishining monitoringi va diagnostikasini uzluksiz amalga oshirish. “Jamoa”, “guruh” va “jamoa” tushunchalarining tahlili. Guruh va uning shakllanishi. Guruhlar tasnifi. Guruhlarning ijtimoiy va ijtimoiy-psixologik tizimi. Guruhning formal va noformal tizimi.

Maktab jamoasida sog‘lom muhitni shakllantirish jarayonida madaniy va ma’naviy muhitni rivojlantirish alohida ahamiyat kasb etadi. Madaniy va ma’naviy muhit pedagogik jamoaning ichki qadriyatlari, axloqiy me’yorlari, o‘zaro munosabatlari va umumiy maqsadlarga sadoqat darajasi bilan belgilanadi. Bunday muhit mavjud bo‘lgan maktabda pedagoglar nafaqat o‘z kasbiy vazifalarini bajaradi, balki o‘zini umumiy jamoaning muhim a’zosi sifatida his qiladi. Ma’naviy uyg‘unlik jamoaning barqaror rivojlanishiga xizmat qiluvchi ichki tayanch hisoblanadi.

Jamoa ichida madaniy muhitni rivojlantirish, avvalo, umumiy qadriyatlar tizimini shakllantirish bilan bog‘liqdir. Maktab jamoasida adolat, hurmat, hamkorlik, mas’uliyat va ochiqlik kabi qadriyatlar kundalik faoliyatda namoyon bo‘lishi lozim. Agar ushbu qadriyatlar faqat hujjatlarda qolib ketsa, jamoada sun’iylik va befarqlik yuzaga keladi. Rahbar ushbu qadriyatlarni shaxsiy namuna orqali mustahkamlab borishi zarur. Qadriyatlarga asoslangan boshqaruv jamoada ishonch muhitini shakllantiradi.

Ma’naviy muhitni rivojlantirishda o‘zaro hurmat va e’tibor muhim o‘rin tutadi. Jamoada har bir pedagogning fikri va hissasi qadrlanganida, u o‘zini xavfsiz va kerakli his qiladi. Hurmat muhitida tanqid kamsitish shaklida emas, balki rivojlanishga yo‘naltirilgan fikr sifatida qabul qilinadi. Hurmat madaniyati pedagogik jamoaning ichki birdamligini kuchaytiradi.

Maktab jamoasida madaniy va ma’naviy muhitni rivojlantirish jamoaviy an’analar va ijtimoiy tadbirlar orqali ham amalga oshiriladi. Umumiy maqsad atrofida birlashgan jamoa o‘z tarixiga, yutuqlariga va an’analariga ega bo‘lishi zarur. Bunday ijtimoiy tajribalar pedagoglar o‘rtasida samimiylikni kuchaytiradi. Jamoaviy madaniyat maktabni oddiy ish joyidan ma’naviy makonga aylantiradi.

Jamoada sog‘lom muhitni saqlash jamoa rivojlanishining monitoringi va diagnostikasini uzluksiz amalga oshirishni talab etadi. Monitoring jamoaning ichki holatini, munosabatlar darajasini va rivojlanish tendensiyalarini aniqlash imkonini beradi. Diagnostika orqali yashirin muammolar, noroziliklar va psixologik ziddiyatlar erta aniqlanadi. Uzluksiz monitoring sog‘lom muhitni barqaror saqlashga xizmat qiladi.

Jamoa rivojlanishini monitoring qilish subyektiv kuzatuv bilan cheklanib qolmasligi lozim. Rahbar muntazam ravishda muloqot, anonim so‘rovlar, individual suhbatlar va jamoaviy muhokamalar orqali real holatni tahlil qilishi zarur. Ushbu yondashuv jamoa ichidagi o‘zgarishlarni o‘z vaqtida sezish imkonini beradi. Tizimli diagnostika boshqaruv qarorlarini asoslashda muhim vosita hisoblanadi.

Monitoring va diagnostika jarayonida psixologik iqlim, hamkorlik darajasi, nizolar chastotasi va motivatsiya holati asosiy ko‘rsatkichlar sifatida baholanadi. Ushbu ko‘rsatkichlar jamoaning rivojlanish bosqichini aniqlash imkonini beradi. Rahbar ushbu ma’lumotlarga tayangan holda zarur chora-tadbirlarni belgilaydi. Dalillarga asoslangan boshqaruv jamoa rivojlanishini ongli ravishda yo‘naltiradi.

Maktab jamoasini samarali boshqarish uchun “jamoa” va “guruh” tushunchalarining tahlili muhim ahamiyatga ega. Guruh bu umumiy faoliyat yoki manfaat atrofida birlashgan shaxslar yig‘indisi bo‘lsa, jamoa umumiy maqsad, qadriyatlar va mas’uliyat asosida shakllangan yuqori darajadagi ijtimoiy birlikdir. Jamoa tushunchasi faqat birgalikda ishlashni emas, balki o‘zaro sadoqat va birdamlikni ham anglatadi.

Guruh va jamoa o‘rtasidagi asosiy farq psixologik birlashuv darajasi bilan belgilanadi. Guruhda shaxslar ko‘proq individual manfaatlarni ko‘zlashi mumkin, jamoada esa umumiy maqsad ustuvor bo‘ladi. Maktab rahbari pedagogik guruhni haqiqiy jamoaga aylantirishga intilishi zarur. Jamoaviylik darajasi ta’lim sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.

Guruhning shakllanishi tabiiy va bosqichma-bosqich jarayon hisoblanadi. Dastlab shaxslar bir-birini tanib oladi, keyin o‘zaro munosabatlar shakllanadi va vaqt o‘tishi bilan umumiy qoidalar va rollar belgilanadi. Ushbu jarayonda rahbarning roli muhim bo‘lib, u guruh rivojlanishini to‘g‘ri yo‘naltirishi lozim. Guruh rivojlanish bosqichlarini tushunish nizolarni oldini olishga yordam beradi.

Guruhlar tasnifi ularning maqsadi, tuzilishi va faoliyatiga qarab amalga oshiriladi. Maktab jamoasida rasmiy pedagogik guruhlar, metodik birlashmalar va norasmiy do‘stlik guruhlari mavjud bo‘lishi mumkin. Har bir guruhning o‘z ta’sir doirasi va psixologik xususiyatlari mavjud. Guruhlar xilma-xilligi maktab muhitining tabiiy belgisi hisoblanadi.

Guruhlarning ijtimoiy tizimi ularning tashkiliy tuzilishi, rollari va vazifalari bilan belgilanadi. Ijtimoiy tizimda har bir a’zo o‘z o‘rnini biladi va umumiy faoliyatga hissa qo‘shadi. Maktab jamoasida ushbu tizim dars jadvali, vazifalar taqsimoti va mehnat munosabatlari orqali namoyon bo‘ladi. Ijtimoiy tizim jamoa faoliyatining tashkiliy asosini tashkil etadi.

Guruhlarning ijtimoiy-psixologik tizimi esa shaxslararo munosabatlar, norasmiy yetakchilik, simpatiya va antipatiyalar orqali shakllanadi. Ushbu tizim ko‘pincha ko‘zga ko‘rinmas bo‘lsa-da, jamoa muhitiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Rahbar ushbu tizimni e’tiborsiz qoldirsa, yashirin ziddiyatlar kuchayishi mumkin. Ijtimoiy-psixologik munosabatlar jamoa barqarorligini belgilovchi muhim omildir.

Maktab jamoasida formal va noformal tizim bir vaqtda mavjud bo‘ladi. Formal tizim lavozimlar, rasmiy vakolatlar va hujjatlar bilan belgilanadi. Noformal tizim esa shaxsiy munosabatlar, norasmiy yetakchilar va ichki ta’sir mexanizmlariga asoslanadi. Har ikkala tizimni muvozanatda boshqara olgan rahbar jamoada sog‘lom muhitni saqlaydi. Formal va noformal tizimlar uyg‘unligi boshqaruv samaradorligini oshiradi.

Noformal guruhlar maktab jamoasida ijobiy yoki salbiy rol o‘ynashi mumkin. Agar rahbar ushbu guruhlarni inkor etmasdan, ularni ijobiy maqsadlarga yo‘naltira olsa, jamoaviy birdamlik kuchayadi. Aks holda, noformal guruhlar qarshilik va toksik muhit manbaiga aylanishi mumkin. Noformal yetakchilar bilan ishlash rahbar uchun muhim ko‘nikma hisoblanadi.

Jamoa ichida madaniy va ma’naviy muhitni rivojlantirish guruhlararo munosabatlarni uyg‘unlashtirishni ham talab etadi. Turli guruhlar o‘rtasida raqobat emas, balki hamkorlik muhitini yaratish rahbarning muhim vazifasidir. Hamkorlikka asoslangan muhitda guruhlar bir-birini to‘ldiradi va umumiy natijalarga xizmat qiladi. Guruhlararo hamkorlik jamoani yanada mustahkamlaydi.

Jamoa rivojlanishining uzluksiz monitoringi va diagnostikasi rahbarga psixologik muvozanatni saqlash imkonini beradi. Ushbu jarayon orqali madaniy va ma’naviy muhitning holati baholanadi, xavf omillari aniqlanadi va oldindan chora ko‘riladi. Oldini olishga yo‘naltirilgan boshqaruv sog‘lom jamoani barqaror saqlashga xizmat qiladi.

Maktab jamoasida madaniy va ma’naviy muhitni rivojlantirish, guruh va jamoa tushunchalarini chuqur anglash hamda jamoa rivojlanishini uzluksiz monitoring qilish orqali ahil, barqaror va rivojlanishga yo‘naltirilgan pedagogik jamoani shakllantirish mumkin.

5.         “Rahbar-xodim” tizimidagi munosabatlar. Pedagogik jamoani boshqarishdagi qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish usullari. Tomonlarning o‘zaro ishonchini ta’minlaydigan shartlar. Yangi xodimlarning kasbiy va ijtimoiy moslashuvi.

Maktab jamoasida sog‘lom muhitni shakllantirish va ahil jamoani rivojlantirish jarayonida “rahbar–xodim” tizimidagi munosabatlar markaziy o‘rin egallaydi. Ushbu munosabatlar nafaqat boshqaruv samaradorligini, balki pedagogik jamoaning ruhiy holatini, barqarorligini va ta’lim sifatini belgilovchi muhim omil hisoblanadi. Rahbar va xodim o‘rtasidagi munosabatlar buyruq va nazorat doirasidan chiqib, o‘zaro ishonch, hamkorlik va mas’uliyatga asoslangan tizimga aylangandagina jamoada sog‘lom muhit shakllanadi. Rahbar–xodim munosabatlari sifati maktabning ichki iqlimini belgilovchi asosiy ko‘rsatkichlardan biridir.

Rahbar–xodim tizimidagi munosabatlar, avvalo, boshqaruv uslubi bilan bog‘liqdir. Avtoritar boshqaruv uslubida rahbar qarorlarni yakka tartibda qabul qiladi, xodimlar esa ijrochi rolida qoladi. Bunday yondashuv qisqa muddatda intizomni ta’minlagandek tuyulsa-da, uzoq muddatda befarqlik, tashabbussizlik va ichki qarshilikni keltirib chiqaradi. Aksincha, hamkorlikka asoslangan yondashuv xodimlarni qarorlar jarayoniga jalb etadi va ularning mas’uliyatini oshiradi. Hamkorlikka asoslangan boshqaruv sog‘lom jamoaviy munosabatlarni shakllantirishga xizmat qiladi.

Rahbar–xodim tizimida o‘zaro hurmat muhim asos hisoblanadi. Hurmat faqat lavozimga emas, balki shaxsga bo‘lgan munosabat orqali namoyon bo‘lishi lozim. Rahbar pedagogning fikrini tinglasa, uning mehnatini e’tirof etsa va xatolarni kamsitmasdan muhokama qilsa, xodim o‘zini jamoaning muhim a’zosi sifatida his qiladi. Hurmatga asoslangan munosabatlar jamoada psixologik xavfsizlikni ta’minlaydi.

Pedagogik jamoani boshqarishda turli qiyinchiliklar yuzaga kelishi tabiiy holatdir. Ushbu qiyinchiliklar pedagoglarning tajriba darajasi, yosh tarkibi, xarakteri va kasbiy qarashlaridagi farqlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shuningdek, tashqi talablarning ortishi, hujjat yuklamasining ko‘payishi va doimiy islohotlar ham boshqaruv jarayonini murakkablashtiradi. Boshqaruvdagi murakkabliklarni inkor etish emas, balki ongli ravishda tahlil qilish muhimdir.

Pedagogik jamoani boshqarishdagi qiyinchiliklardan biri qarshilik holatlari bilan bog‘liqdir. Yangiliklar va o‘zgarishlar har doim ham barcha tomonidan birdek qabul qilinavermaydi. Ayrim pedagoglar o‘zining o‘rganilgan ish uslublaridan voz kechishni istamasligi mumkin. Rahbar ushbu qarshilikni intizomsizlik sifatida emas, balki psixologik holat sifatida baholashi zarur. Qarshilikni tushunishga asoslangan yondashuv uni yumshatishga yordam beradi.

Pedagogik jamoani boshqarishda uchraydigan yana bir qiyinchilik kommunikatsiya muammolari bilan bog‘liq. Axborotning kech yetkazilishi, noto‘g‘ri talqin qilinishi yoki bir tomonlama berilishi tushunmovchiliklarga sabab bo‘ladi. Rahbar muloqotni faqat topshiriq berish vositasi sifatida emas, balki tushuntirish va fikr almashish mexanizmi sifatida tashkil etishi zarur. Samarali kommunikatsiya boshqaruvdagi ko‘plab muammolarni bartaraf etadi.

Pedagogik jamoani boshqarishdagi qiyinchiliklarni bartaraf etishning muhim usullaridan biri individual yondashuvdir. Har bir pedagogning kasbiy tajribasi, ehtiyojlari va motivatsiyasi turlicha bo‘ladi. Rahbar ushbu farqlarni inobatga olib, barcha uchun bir xil talab va uslublarni qo‘llashdan voz kechishi lozim. Moslashuvchan boshqaruv jamoaning ichki muvozanatini saqlashga xizmat qiladi.

Qiyinchiliklarni bartaraf etishda rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash muhim rol o‘ynaydi. Doimiy tanqid va nazorat pedagoglarning ruhiy holatini yomonlashtiradi. Rahbar ijobiy natijalarni e’tirof etib, kichik yutuqlarni ham ko‘ra bilsa, jamoada ijobiy kayfiyat shakllanadi. Rag‘batga asoslangan boshqaruv jamoaning faolligini oshiradi.

Rahbar–xodim tizimida sog‘lom munosabatlarni shakllantirish uchun o‘zaro ishonchni ta’minlaydigan shartlar muhim ahamiyatga ega. Ishonch rahbarning so‘zi va amali o‘rtasidagi moslik, qarorlarning adolatliligi va ochiqligi orqali shakllanadi. Agar rahbar va’dalarini bajarsa va xodimlarga nisbatan bir xil mezonlarni qo‘llasa, jamoada ishonch mustahkamlanadi. Ishonch boshqaruvning asosiy kapitali hisoblanadi.

O‘zaro ishonchni ta’minlashda shaffoflik muhim omil hisoblanadi. Qarorlar qanday qabul qilinayotgani, baholash mezonlari va rag‘batlantirish tartibi ochiq bo‘lsa, xodimlar o‘zlarini aldangan yoki chetga surilgan his qilmaydi. Shaffoflik yashirin norozilik va mish-mishlarning oldini oladi. Shaffof boshqaruv sog‘lom jamoaviy munosabatlarni mustahkamlaydi.

Ishonchni ta’minlashning yana bir sharti mas’uliyatni bo‘lishishdir. Rahbar barcha vazifalarni o‘z zimmasiga olmasdan, xodimlarga vakolat berib, ularga ishonch bildirsa, jamoa o‘zini qadrlangan his qiladi. Vakolat berilgan pedagoglar qarorlar uchun javobgarlikni his etadi va faolroq bo‘ladi. Vakolat va ishonch uyg‘unligi jamoani mustahkamlaydi.

Rahbar–xodim tizimida ishonchni saqlash adolat tamoyiliga qat’iy amal qilishni talab etadi. Vazifalar, yuklama va rag‘batlarda adolatsizlik bo‘lsa, jamoada ishonchsizlik kuchayadi. Rahbar har bir qarorini aniq mezonlar asosida qabul qilishi va ularni tushuntirib berishi zarur. Adolatli munosabat jamoaning rahbarga bo‘lgan ishonchini oshiradi.

Pedagogik jamoada sog‘lom muhitni shakllantirishda yangi xodimlarning kasbiy va ijtimoiy moslashuvi muhim jarayon hisoblanadi. Yangi ish boshlagan pedagog ko‘pincha noaniqlik, xavotir va moslashuv qiyinchiliklarini boshdan kechiradi. Agar ushbu davrda yetarli qo‘llab-quvvatlash bo‘lmasa, xodim o‘zini jamoaga begona his qilishi mumkin. Moslashuv jarayoni yangi xodimning kelgusidagi faoliyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.

Yangi xodimlarning kasbiy moslashuvi aniq talablar va tushunarli vazifalar bilan bog‘liqdir. Rahbar yangi pedagogdan darhol yuqori natija kutmasdan, unga ish jarayonini o‘rganish uchun vaqt berishi zarur. Metodik yordam, maslahat va fikr-mulohaza orqali kasbiy moslashuv osonlashadi. Qo‘llab-quvvatlovchi muhit yangi xodimlarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi.

Yangi xodimlarning ijtimoiy moslashuvi esa jamoaga qabul qilinish darajasi bilan belgilanadi. Jamoa tomonidan iliq munosabat, yordam va muloqot mavjud bo‘lsa, yangi pedagog tezroq moslashadi. Rahbar ushbu jarayonni nazorat qilib, jamoada inklyuziv muhitni ta’minlashi lozim. Ijtimoiy moslashuv jamoaning yaxlitligini kuchaytiradi.

Yangi xodimlar bilan ishlashda mentorlik va hamkorlik samarali usul hisoblanadi. Tajribali pedagoglar yangi xodimlarga ko‘maklashsa, bilim va tajriba uzluksiz uzatiladi. Bu jarayon nafaqat yangi xodim, balki butun jamoa uchun foydali bo‘ladi. Mentorlik tizimi pedagogik jamoani rivojlantirishga xizmat qiladi.

Yangi xodimlarning moslashuvi jarayonida psixologik qo‘llab-quvvatlash muhim ahamiyatga ega. Rahbar yangi pedagogning qiyinchiliklarini e’tiborsiz qoldirmasdan, u bilan individual suhbatlar o‘tkazishi zarur. Ushbu yondashuv xodimda xavfsizlik va ishonch hissini shakllantiradi. Psixologik yordam sog‘lom jamoa muhitining muhim elementi hisoblanadi.

Rahbar–xodim tizimidagi munosabatlar, pedagogik jamoani boshqarishdagi qiyinchiliklarni bartaraf etish, o‘zaro ishonchni ta’minlash va yangi xodimlarning moslashuvini qo‘llab-quvvatlash orqali maktabda sog‘lom, barqaror va ahil pedagogik jamoani shakllantirish mumkin.

6.         Ta’lim muassasalarida mehnat muhofazasi va gigiyenasini ta’minlash.

Ta’lim muassasalarida sog‘lom muhitni shakllantirish va ahil jamoani rivojlantirish jarayonida mehnat muhofazasi va gigiyenasini ta’minlash muhim boshqaruv yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Mehnat muhofazasi va gigiyena masalalari faqat texnik yoki sanitariya talablari bilan cheklanmay, balki pedagoglar va xodimlarning sog‘lig‘i, ruhiy barqarorligi hamda mehnat samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan kompleks tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Ta’lim muassasasida xavfsiz va gigiyenik sharoitlar yaratilmagan taqdirda, jamoada charchoq, kasbiy zo‘riqish va norozilik kuchayadi, bu esa ta’lim sifati pasayishiga olib keladi.

Mehnat muhofazasi ta’lim muassasasida xodimlarning hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilishga qaratilgan tashkiliy, texnik, sanitariya-gigiyenik va psixologik chora-tadbirlar majmuasini anglatadi. Ushbu tushuncha o‘qituvchilar, texnik xodimlar va boshqa ishchi kuchining xavfsiz faoliyat yuritishini ta’minlashni o‘z ichiga oladi. Mehnat muhofazasi tizimi to‘g‘ri tashkil etilgan maktabda xodimlar o‘zini himoyalangan his qiladi va mehnat jarayoniga ijobiy munosabat shakllanadi. Xavfsizlik hissi jamoada sog‘lom muhitni mustahkamlovchi muhim omil hisoblanadi.

Ta’lim muassasalarida mehnat gigiyenasi xodimlarning sog‘lig‘ini saqlash va mustahkamlashga qaratilgan sanitariya me’yorlari, gigiyenik talablar va kundalik ish sharoitlarini anglatadi. Mehnat gigiyenasi ish joyining tozaligi, yoritilishi, shamollatilishi, shovqin darajasi va mikroiqlim bilan bog‘liq bo‘lgan omillarni o‘z ichiga oladi. Ushbu shartlar bajarilmagan muassasalarda pedagoglar tez charchaydi, e’tibor pasayadi va kasbiy samaradorlik susayadi. Gigiyenik mehnat sharoitlari pedagogik faoliyat sifatining muhim kafolatidir.

Ta’lim muassasasida mehnat muhofazasi va gigiyenasini ta’minlash rahbar mas’uliyati bilan bevosita bog‘liqdir. Rahbar ushbu sohani ikkinchi darajali vazifa sifatida emas, balki jamoa salomatligini ta’minlovchi ustuvor yo‘nalish sifatida ko‘rishi lozim. Rahbar tomonidan mehnat muhofazasiga e’tibor berilishi jamoaga berilgan muhim signal bo‘lib, xodimlarning rahbarga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi. Mas’uliyatli boshqaruv sog‘lom mehnat muhitini shakllantiradi.

Mehnat muhofazasini ta’minlash jarayonida xavf-xatarlarni aniqlash va baholash muhim bosqich hisoblanadi. Ta’lim muassasasida sinfxonalar, laboratoriyalar, sport zallari, oshxona va boshqa joylarda mavjud bo‘lgan xavf omillari muntazam tahlil qilinishi lozim. Ushbu tahlil asosida oldini oluvchi choralar belgilanadi. Profilaktik yondashuv mehnat muhofazasining samaradorligini oshiradi.

Ta’lim muassasasida mehnat muhofazasini ta’minlash mehnat jarayonini to‘g‘ri tashkil etish bilan ham bog‘liqdir. Pedagoglarning ish yuklamasi, dars jadvali va dam olish vaqti gigiyenik talablar asosida rejalashtirilishi zarur. Ortiqcha yuklama va notekis jadval pedagoglarda ruhiy va jismoniy charchoqni kuchaytiradi. Mehnat va dam olish muvozanati sog‘lom muhitning ajralmas qismi hisoblanadi.

Mehnat gigiyenasining muhim jihatlaridan biri ish joyining ergonomik tashkil etilishidir. O‘qituvchilarning ish stoli, kompyuter texnikasi, o‘quv jihozlari va sinf jihozlari gigiyenik va ergonomik talablarga mos bo‘lishi lozim. Noto‘g‘ri jihozlangan ish joyi umurtqa pog‘onasi, ko‘z va asab tizimi muammolarini keltirib chiqarishi mumkin. Ergonomik muhit pedagoglarning uzoq muddatli sog‘lig‘ini saqlashga xizmat qiladi.

Ta’lim muassasalarida yoritish va shamollatish mehnat gigiyenasining muhim omillari hisoblanadi. Yetarli yoritilmagan yoki shamollatilmagan xonalar pedagog va o‘quvchilarning tez charchashiga olib keladi. Tabiiy va sun’iy yoritishning me’yoriy darajada bo‘lishi hamda xonalarni muntazam shamollatish ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi. Sog‘lom mikroiqlim pedagogik faoliyat uchun qulay sharoit yaratadi.

Mehnat gigiyenasini ta’minlash tozalik va sanitariya holatini nazorat qilishni ham o‘z ichiga oladi. Sinfxonalar, koridorlar, hojatxonalar va umumiy foydalanish joylarining muntazam tozalanishi xodimlar va o‘quvchilarning salomatligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Sanitariya talablariga rioya etilmagan muhitda kasalliklar tez tarqaladi. Sanitariya madaniyati sog‘lom jamoa muhitining muhim belgisi hisoblanadi.

Ta’lim muassasalarida mehnat muhofazasini ta’minlash psixologik xavfsizlikni ham qamrab oladi. Pedagoglar doimiy bosim, qo‘rquv yoki jazolanish xavfi ostida ishlasa, bu holat mehnat muhofazasi tamoyillariga zid hisoblanadi. Rahbar jamoada qo‘llab-quvvatlovchi va xotirjam muhitni yaratishi lozim. Psixologik xavfsizlik jamoaning barqaror ishlashini ta’minlaydi.

Mehnat muhofazasi doirasida kasbiy stressning oldini olish muhim vazifalardan biridir. Pedagogik faoliyat yuqori emotsional zo‘riqish bilan bog‘liq bo‘lib, doimiy stress sog‘liq muammolariga olib kelishi mumkin. Rahbar ish yuklamasini me’yorlash, dam olish imkoniyatlarini yaratish va qo‘llab-quvvatlash orqali stressni kamaytirishi zarur. Stressni boshqarish sog‘lom mehnat muhitining ajralmas qismi hisoblanadi.

Ta’lim muassasalarida mehnat muhofazasi va gigiyenasini ta’minlash xodimlarning xabardorligini oshirish bilan chambarchas bog‘liq. Pedagoglar va xodimlar xavfsizlik qoidalari, gigiyenik talablar va sog‘lom turmush tarziga oid bilimlarga ega bo‘lishi zarur. O‘qituvchilarning ushbu masalalarda xabardorligi xavfli holatlarning oldini olishga yordam beradi. Axborotli yondashuv mehnat muhofazasining muhim elementi hisoblanadi.

Mehnat muhofazasi va gigiyenasini ta’minlash muntazam nazorat va monitoringni talab etadi. Bir martalik tekshiruvlar bilan cheklanib qolish samarasiz bo‘ladi. Rahbar tomonidan tizimli nazorat o‘rnatilganda, kamchiliklar o‘z vaqtida aniqlanadi va bartaraf etiladi. Uzluksiz monitoring sog‘lom muhitni saqlashga xizmat qiladi.

Ta’lim muassasasida mehnat muhofazasini ta’minlash jamoaviy mas’uliyat asosida amalga oshirilishi lozim. Ushbu mas’uliyat faqat rahbarga yuklanmasdan, barcha xodimlar tomonidan anglanishi zarur. Pedagoglar xavfsizlik qoidalariga rioya qilganda va gigiyenik talablarni qo‘llab-quvvatlaganda sog‘lom muhit shakllanadi. Birgalikdagi mas’uliyat jamoani mustahkamlaydi.

Mehnat gigiyenasini ta’minlash kasalliklarning oldini olishga ham xizmat qiladi. Sog‘lom mehnat sharoitlari pedagoglarning tez-tez kasallanishining oldini olib, ish jarayonining uzluksizligini ta’minlaydi. Bu holat kadrlar barqarorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Profilaktik sog‘lomlashtirish jamoa samaradorligini oshiradi.

Ta’lim muassasalarida mehnat muhofazasi va gigiyenasini ta’minlash jamoada ijobiy munosabatlarni rivojlantiradi. Xodimlar o‘z salomatligi va xavfsizligi qadrlanayotganini his qilganida, rahbariyatga bo‘lgan ishonch kuchayadi. Ushbu ishonch ahil jamoani shakllantirishga xizmat qiladi. Qadr-qimmatni e’tirof etish sog‘lom muhitning muhim belgisi hisoblanadi.

Mehnat muhofazasi va gigiyenasini ta’minlash orqali ta’lim muassasasida barqaror, sog‘lom va samarali pedagogik jamoani shakllantirish uchun mustahkam zamin yaratiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1.                   O‘zbekiston Respublikasi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun. – Toshkent, amaldagi tahrir.

2.                   O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Ta’lim muassasalarida mehnat muhofazasi va xavfsizlikni ta’minlashga oid qaror va nizomlar.

3.                   Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: O‘qituvchi, qayta nashr.

4.                   Bush T. Theories of Educational Leadership and Management. – London: SAGE Publications, 2019.

5.                   Fullan M. Leading in a Culture of Change. – New York: Teachers College Press, 2016.

6.                   Kotter J.P. Leading Change. – Boston: Harvard Business School Press, 2018.

7.                   Robbins S.P., Judge T.A. Organizational Behavior. – Pearson Education, 2020.

8.                   Yukl G. Leadership in Organizations. – Pearson Education, 2019.

9.                   Northouse P.G. Leadership: Theory and Practice. – SAGE Publications, 2021.

10.               Lewin K. Field Theory in Social Science. – New York: Harper & Row.

11.               Hall G.E., Hord S.M. Implementing Change: Patterns, Principles, and Potholes. – Pearson Education, 2015.

12.               Everard K., Morris G., Wilson I. Effective School Management. – London: Paul Chapman Publishing.

13.               OECD. School Leadership for Learning: Insights from Research and Practice. – Paris, 2020.

14.               UNESCO. Educational Leadership, School Climate and Teacher Well-being. – Paris, 2021.

15.               World Bank. Managing Change and Building Healthy School Environments. – Washington, 2021.