Mavzu - Ta’lim muassasasida risk va xavf-xatarlarni boshqarish.
1. Risk va xavf-xatar tushunchalari. Ta’lim muassasasida risk va xavf-xatarlarni boshqarishning mazmuni. Risklarni aniqlash, tasniflash, ustuvorligini belgilash, boshqaruv choralarini ishlab chiqish va nazorat qilish. Maktabdagi asosiy xavf-xatarlar kartasi.
2. Risklarni baholash metodlari.
3. Rahbarining risklarni oldindan ko‘ra bilish, ularni baholash metodlari orqali profilaktik choralar ishlab chiqish va favqulodda vaziyatlarda tezkor boshqaruv qarorlarini qabul qilishdagi roli.
4. Risk va xavf-xatarlarni boshqarish monitoringi va hisobotini yuritish.
5. Ta’lim muassasalarida xavf-xatarlarni kamaytirish, barqaror boshqaruv tizimini shakllantirish, ta’lim sifati va xavfsizligini ta’minlash.
1. Risk va xavf-xatar tushunchalari. Ta’lim muassasasida risk va xavf-xatarlarni boshqarishning mazmuni. Risklarni aniqlash, tasniflash, ustuvorligini belgilash, boshqaruv choralarini ishlab chiqish va nazorat qilish. Maktabdagi asosiy xavf-xatarlar kartasi.
Zamonaviy ta’lim muassasasi murakkab va ko‘p omilli tizim bo‘lib, uning faoliyati doimiy ravishda turli risklar va xavf-xatarlar ta’sirida shakllanadi. Ta’lim jarayonining ochiq ijtimoiy muhitda faoliyat yuritishi, ko‘plab manfaatdor tomonlar bilan bog‘liqligi va doimiy islohotlar sharoitida amalga oshirilishi maktab faoliyatida noaniqliklarni kuchaytiradi. Shu sababli risk va xavf-xatarlarni boshqarish ta’lim muassasasi rahbarining strategik kompetensiyalaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Risklarni boshqarish maktabni faqat muammolardan himoyalash emas, balki barqaror rivojlanish uchun ongli va tizimli yondashuvni shakllantirishni anglatadi.
Risk tushunchasi ta’lim muassasasi faoliyatida kutilayotgan natijaga salbiy yoki ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan noaniq holat ehtimolini ifodalaydi. Risk har doim ehtimollik bilan bog‘liq bo‘lib, uning ro‘y berishi aniq emas, biroq imkoniyat sifatida mavjud bo‘ladi. Maktab boshqaruvida risklar tashkiliy, moliyaviy, pedagogik, ijtimoiy va psixologik yo‘nalishlarda namoyon bo‘lishi mumkin. Risk faqat xavf emas, balki to‘g‘ri boshqarilganda rivojlanish imkoniyati sifatida ham qaraladi.
Xavf-xatar tushunchasi esa aniq salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan real tahdidlarni anglatadi. Xavf-xatarlar ko‘pincha aniq sabab va manbaga ega bo‘ladi hamda o‘z vaqtida choralar ko‘rilmasa, maktab faoliyatiga bevosita zarar yetkazadi. Masalan, xavfsizlik talablariga rioya etilmasligi, nizolar, mobbing, moliyaviy intizomsizlik yoki hujjat yuritishdagi xatolar xavf-xatarlar sirasiga kiradi. Xavf-xatar riskka nisbatan aniqroq va yaqinroq tahdid sifatida baholanadi.
Ta’lim muassasasida risk va xavf-xatarlarni boshqarishning mazmuni maktab faoliyatida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan salbiy holatlarni oldindan ko‘ra bilish, ularning ehtimoli va oqibatlarini baholash hamda ularni kamaytirish yoki bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlar tizimini o‘z ichiga oladi. Ushbu jarayon reaktiv emas, balki proaktiv xarakterga ega bo‘lishi zarur. Proaktiv boshqaruv risklarni sodir bo‘lgandan keyin emas, balki oldindan boshqarishga qaratiladi.
Risklarni boshqarish jarayoni aniq bosqichlarga asoslanadi. Ushbu bosqichlarning izchil va tizimli amalga oshirilishi maktabni beqarorlikdan himoyalaydi. Risklarni boshqarishning birinchi va eng muhim bosqichi risklarni aniqlash hisoblanadi. Risklarni aniqlash jarayonida maktab faoliyatining barcha yo‘nalishlari – ta’lim jarayoni, kadrlar, moliya, infratuzilma, hujjatlar, ota-onalar bilan munosabatlar va tashqi muhit chuqur tahlil qilinadi.
Risklarni aniqlashda kuzatuv, tahlil, monitoring va muloqot asosiy vositalar sifatida xizmat qiladi. Rahbar jamoa ichidagi kayfiyat, nizolar, ish samaradorligi va tashqi signallarga e’tibor qaratishi zarur. Ko‘pincha risklar ochiq ko‘rinishda emas, balki yashirin belgilar orqali namoyon bo‘ladi. Erta aniqlash risklarni samarali boshqarishning muhim sharti hisoblanadi.
Risklarni aniqlashdan keyingi bosqich risklarni tasniflashdir. Tasniflash risklarni turkumlarga ajratish orqali ularni tizimli boshqarish imkonini beradi. Ta’lim muassasalarida risklar odatda pedagogik, tashkiliy, moliyaviy, huquqiy, ijtimoiy-psixologik va texnik risklarga bo‘linadi. Risklarni tasniflash rahbarga qaysi sohada qanday tahdidlar mavjudligini aniq ko‘rsatib beradi.
Pedagogik risklar ta’lim sifati, o‘quvchilarning o‘zlashtirishi, dars jarayonining uzluksizligi va metodik ishlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Tashkiliy risklar boshqaruv tizimi, hujjat yuritish, rejalashtirish va nazoratdagi kamchiliklar bilan bog‘liqdir. Moliyaviy risklar mablag‘lardan noto‘g‘ri foydalanish, smeta intizomining buzilishi va resurs yetishmovchiligi bilan ifodalanadi. Ijtimoiy-psixologik risklar esa jamoa muhitidagi nizolar, mobbing, stress va motivatsiyaning pasayishi bilan bog‘liq bo‘ladi.
Risklarni tasniflashdan so‘ng ustuvorlikni belgilash bosqichi amalga oshiriladi. Barcha risklar bir xil darajada xavfli bo‘lavermaydi. Ayrim risklar yuqori ehtimolga va og‘ir oqibatlarga ega bo‘lsa, boshqalari kam ehtimolli yoki cheklangan ta’sirga ega bo‘lishi mumkin. Shu sababli rahbar risklarni ularning ehtimoli va oqibat darajasi asosida baholashi zarur. Risk ustuvorligi resurslarni to‘g‘ri yo‘naltirishga yordam beradi.
Ustuvor risklarni aniqlashda risk matritsasi yondashuvi keng qo‘llaniladi. Ushbu yondashuv risklarni “yuqori”, “o‘rta” va “past” darajalarga ajratishga imkon beradi. Yuqori darajadagi risklar darhol boshqaruv choralarini talab etsa, past darajadagi risklar kuzatuv ostida saqlanadi. Tabaqalashtirilgan yondashuv risklarni boshqarishda samaradorlikni oshiradi.
Risklarning ustuvorligi belgilangandan so‘ng boshqaruv choralarini ishlab chiqish bosqichi boshlanadi. Ushbu choralar riskni kamaytirish, oldini olish yoki uning oqibatlarini yumshatishga qaratiladi. Risklarni boshqarish choralariga tashkiliy o‘zgarishlar, qo‘shimcha nazorat, treninglar, ichki tartiblarni takomillashtirish va kommunikatsiyani kuchaytirish kiradi. Oldini oluvchi chora-tadbirlar risklarni boshqarishning eng samarali shakli hisoblanadi.
Boshqaruv choralarini ishlab chiqishda jamoani jalb etish muhim ahamiyatga ega. Risklarni faqat rahbar emas, balki pedagoglar va mas’ul xodimlar bilan birgalikda muhokama qilish ularning real manzarasini ochib beradi. Jamoa ishtirokida ishlab chiqilgan chora-tadbirlar amaliy va samaraliroq bo‘ladi. Ishtirokchilik yondashuvi risklarni boshqarishda muhim omil hisoblanadi.
Risklarni boshqarish jarayonining muhim bosqichlaridan biri nazorat va monitoringdir. Ishlab chiqilgan choralar qanchalik samarali ekanini baholash uchun muntazam nazorat talab etiladi. Nazorat jarayoni jazolashga emas, balki kamchiliklarni aniqlash va takomillashtirishga qaratilgan bo‘lishi lozim. Uzluksiz monitoring risklarni boshqarish tizimining barqaror ishlashini ta’minlaydi.
Nazorat jarayonida rahbar risklar holatining o‘zgarishini, yangi xavf-xatarlarning paydo bo‘lishini va mavjud choralar yetarliligini baholaydi. Risklar doimiy harakatda bo‘lgani sababli ularni bir martalik tahlil bilan cheklab bo‘lmaydi. Dinamik boshqaruv risklarni samarali nazorat qilish imkonini beradi.
Ta’lim muassasasida risk va xavf-xatarlarni boshqarishda maktabdagi asosiy xavf-xatarlar kartasi muhim amaliy vosita hisoblanadi. Xavf-xatarlar kartasi maktab faoliyatida mavjud yoki ehtimoliy risklarning tizimli ro‘yxati bo‘lib, ularning manbasi, ehtimoli, oqibati va boshqaruv choralarini o‘z ichiga oladi. Ushbu karta rahbar uchun vizual va tahliliy vosita vazifasini bajaradi. Xavf-xatarlar kartasi boshqaruv qarorlarini tez va asosli qabul qilishga yordam beradi.
Maktabdagi xavf-xatarlar kartasida pedagogik jarayon, jamoa muhit, xavfsizlik, hujjatlar, moliya va tashqi munosabatlarga oid risklar aks ettiriladi. Har bir xavf-xatar uchun mas’ullar, amalga oshiriladigan choralar va nazorat mexanizmlari belgilanadi. Bu yondashuv risklarni shaxsiy tajribaga emas, balki tizimli boshqaruvga asoslash imkonini beradi. Tizimlashtirilgan yondashuv risklarni boshqarish samaradorligini oshiradi.
Xavf-xatarlar kartasi muntazam ravishda yangilanib borilishi zarur. Ta’lim muassasasi faoliyati o‘zgarib borgani sari yangi risklar paydo bo‘lishi yoki mavjud risklar darajasi o‘zgarishi mumkin. Shu sababli karta doimiy monitoring natijalari asosida takomillashtiriladi. Moslashuvchan karta real holatni aks ettirishga xizmat qiladi.
Ta’lim muassasasida risk va xavf-xatarlarni boshqarish rahbarning strategik fikrlashi va tizimli yondashuvini talab etadi. Risklarni boshqarish orqali maktab faqat salbiy holatlardan himoyalanmaydi, balki barqaror rivojlanish, xavfsiz muhit va yuqori ta’lim sifatini ta’minlash imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Ta’lim muassasasida risk va xavf-xatarlarni boshqarish jarayonida inson omili alohida ahamiyat kasb etadi. Ko‘plab risklar texnik yoki hujjatli kamchiliklardan emas, balki xodimlarning mas’uliyatsizligi, loqaydligi yoki noto‘g‘ri qarorlaridan kelib chiqadi. Shu sababli risklarni boshqarish faqat mexanik nazorat emas, balki xodimlarning risk madaniyatini shakllantirishni ham o‘z ichiga olishi lozim. Risk madaniyati deganda xodimlarning xavf-xatarlarni anglash, ularni yashirmasdan ochiq muhokama qilish va oldini olishga ongli munosabati tushuniladi.
Maktabda risklarni samarali boshqarishda rahbarning riskga munosabati hal qiluvchi omil hisoblanadi. Agar rahbar risklarni inkor etsa yoki faqat tekshiruv vaqtida eslasa, jamoada ham befarqlik shakllanadi. Aksincha, rahbar risklarni ochiq tan olib, ularni muhokama qilishga sharoit yaratsa, jamoa xavf-xatarlarni erta bosqichda aniqlashga intiladi. Ochiq risk siyosati maktabda himoyalangan va barqaror muhitni ta’minlaydi.
Risklarni boshqarish jarayonida profilaktika ustuvor tamoyil bo‘lishi zarur. Ta’lim muassasasida ko‘plab muammolar oldindan rejalashtirilgan profilaktik choralar orqali bartaraf etilishi mumkin. Masalan, nizolar, mobbing, hujjat xatolari yoki xavfsizlik buzilishlari o‘z vaqtida tushuntirish, trening va ichki nazorat orqali oldini olish mumkin. Oldini olishga yo‘naltirilgan boshqaruv resurslarni tejaydi va inqirozlarning oldini oladi.
Risklarni boshqarishda ichki audit va o‘z-o‘zini baholash mexanizmlari muhim ahamiyatga ega. Ichki audit faqat moliyaviy masalalar bilan cheklanmasdan, pedagogik jarayon, jamoa muhiti, xavfsizlik va hujjatlar holatini ham qamrab olishi lozim. O‘z-o‘zini baholash orqali maktab rahbari real holatni tashqi bosimsiz tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ichki nazorat madaniyati risklarni yashirish emas, balki ularni tuzatishga xizmat qiladi.
Ta’lim muassasasida risklarni boshqarish strategik rejalashtirish bilan uzviy bog‘liqdir. Agar maktab rivojlanish rejasi risklarni hisobga olmagan holda tuzilsa, rejalarning amalga oshmaslik ehtimoli ortadi. Shu sababli strategik hujjatlarda ehtimoliy xavf-xatarlar, ularning ta’siri va muqobil harakatlar oldindan belgilanishi zarur. Riskga moslashgan rejalashtirish maktabning uzoq muddatli barqarorligini ta’minlaydi.
Risklarni boshqarish jarayonida axborot va hujjatlar bilan ishlash xavfi alohida e’tiborni talab qiladi. Ma’lumotlarning yo‘qolishi, noto‘g‘ri rasmiylashtirilishi yoki kech topshirilishi ta’lim muassasasi uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Shu sababli hujjat aylanishi, elektron tizimlardan foydalanish va axborot xavfsizligi bo‘yicha aniq tartiblar ishlab chiqilishi lozim. Axborot xavfsizligi riski boshqaruv e’tiboridan chetda qolmasligi kerak.
Ta’lim muassasasida ijtimoiy-psixologik risklar ham strategik darajada boshqarilishi zarur. Jamoada ishonchsizlik, charchoq, stress va norozilik kuchaygan sari ta’lim sifati pasayadi. Ushbu risklar ko‘pincha raqamlar bilan o‘lchanmaydi, biroq ularning ta’siri juda kuchli bo‘ladi. Rahbar ushbu risklarni suhbat, monitoring va diagnostika orqali aniqlab borishi zarur. Psixologik risklarni boshqarish sog‘lom jamoa muhitini saqlashga xizmat qiladi.
Risklarni boshqarishda favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik muhim komponent hisoblanadi. Tabiiy ofatlar, texnik nosozliklar yoki keskin ijtimoiy vaziyatlar maktab faoliyatini izdan chiqarishi mumkin. Shu sababli favqulodda holatlar uchun oldindan ishlab chiqilgan harakat rejasi, mas’ullar va aloqa mexanizmlari mavjud bo‘lishi zarur. Favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik risklarni boshqarishning muhim kafolatidir.
Maktabda risk va xavf-xatarlarni boshqarish jamoaviy jarayon sifatida tashkil etilgandagina samarali bo‘ladi. Risklarni faqat rahbar muammosi sifatida ko‘rish noto‘g‘ri yondashuvdir. Pedagoglar, ma’muriyat va texnik xodimlar o‘z faoliyati doirasida xavf-xatarlarni sezishi va rahbariyatga yetkazishi lozim. Birgalikdagi mas’uliyat risklarni yashirish emas, balki bartaraf etishga xizmat qiladi.
Risklarni boshqarish jarayoni maktabda tashkiliy yetuklik darajasini ko‘rsatadi. Risklarni oldindan ko‘ra oladigan, tizimli baholaydigan va ongli ravishda boshqaradigan ta’lim muassasasi tashqi bosimlarga nisbatan chidamli bo‘ladi. Bunday maktabda qarorlar hissiyotga emas, balki tahlil va dalillarga asoslanadi. Yetuk boshqaruv madaniyati risklarni rivojlanish omiliga aylantira oladi.
2. Risklarni baholash metodlari.
Ta’lim muassasasida risk va xavf-xatarlarni boshqarish jarayonining eng muhim bosqichlaridan biri risklarni baholash hisoblanadi. Risklarni aniqlash maktab faoliyatida mavjud yoki ehtimoliy xavf-xatarlarni ko‘rsatib bersa, risklarni baholash ushbu xavf-xatarlarning qanchalik jiddiy ekanini, ular qaysi darajada ta’lim muassasasi faoliyatiga ta’sir ko‘rsatishini aniqlash imkonini beradi. Risklarni baholash metodlari rahbar uchun qaror qabul qilishda asos bo‘lib xizmat qiladigan tahliliy mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi.
Risklarni baholash jarayoni ehtimollik va oqibat tushunchalariga asoslanadi. Har bir riskning sodir bo‘lish ehtimoli va yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan oqibatlari turlicha bo‘ladi. Shu sababli risklarni baholashda ularni faqat mavjud yoki mavjud emasligi nuqtai nazaridan emas, balki ularning ta’sir kuchi va kengligi asosida ko‘rib chiqish zarur. Risklarni baholash maktab boshqaruvida hissiy qarorlardan voz kechib, dalillarga asoslangan boshqaruvni shakllantirishga xizmat qiladi.
Ta’lim muassasalarida risklarni baholash metodlari sifatli (qualitative) va miqdoriy (quantitative) yondashuvlarga asoslanadi. Sifatli baholash metodlari ko‘proq tajriba, kuzatuv va ekspert fikrlariga tayansa, miqdoriy baholash metodlari raqamlar, ko‘rsatkichlar va hisob-kitoblar orqali amalga oshiriladi. Maktab boshqaruvi amaliyotida ushbu ikki yondashuv ko‘pincha birgalikda qo‘llaniladi. Kombinatsiyalangan baholash risklarni yanada aniqroq tushunishga imkon beradi.
Sifatli risk baholash metodlari ta’lim muassasasida keng qo‘llaniladigan va amaliy jihatdan qulay yondashuv hisoblanadi. Ushbu metodlar rahbar va jamoaning tajribasi, kuzatuvlari va tahliliy fikrlariga asoslanadi. Sifatli baholashda risklar odatda “yuqori”, “o‘rta” va “past” darajalarga ajratiladi. Bu yondashuv maktab rahbariga risklarning umumiy manzarasini tezda ko‘rish imkonini beradi. Sifatli baholash tezkor va tushunarli bo‘lishi bilan ajralib turadi.
Sifatli baholash metodlaridan biri ekspert baholash hisoblanadi. Ushbu metodda tajribali pedagoglar, ma’muriyat vakillari va mas’ul xodimlar risklar darajasini muhokama qilib, umumiy xulosaga keladilar. Ekspert baholashda jamoaviy muhokama muhim rol o‘ynaydi, chunki turli nuqtai nazarlar riskning real holatini ochib beradi. Ekspert yondashuvi subyektivlikka moyil bo‘lsa-da, amaliy boshqaruvda samarali hisoblanadi.
Sifatli baholashda keng qo‘llaniladigan yana bir metod kuzatuv va tahlildir. Rahbar maktab faoliyatidagi muammolar, nizolar, kechikishlar va takrorlanayotgan kamchiliklarni kuzatish orqali risk darajasini baholaydi. Masalan, darslarda intizomning tez-tez buzilishi pedagogik riskning yuqoriligidan dalolat berishi mumkin. Kuzatuvga asoslangan baholash yashirin risklarni aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Risklarni baholashda anketa va so‘rovnomalar ham muhim metod hisoblanadi. Ushbu metod orqali pedagoglar, o‘quvchilar yoki ota-onalarning fikri o‘rganiladi. So‘rovnoma natijalari jamoa muhitidagi psixologik risklar, ishonch darajasi va kommunikatsiya muammolarini aniqlashga yordam beradi. Ijtimoiy fikrni tahlil qilish risklarni baholashda qo‘shimcha ma’lumot manbai sifatida xizmat qiladi.
Sifatli baholashning muhim jihati risklarni tavsiflashdir. Har bir risk qisqacha tavsiflanib, uning manbasi, ta’sir doirasi va mumkin bo‘lgan oqibatlari ko‘rsatiladi. Tavsiflash rahbarga riskni abstrakt tushuncha sifatida emas, balki real boshqaruv obyekti sifatida ko‘rishga yordam beradi. Aniq tavsif risklarni boshqarish choralarini ishlab chiqishni osonlashtiradi.
Maktab boshqaruvida miqdoriy risk baholash metodlari nisbatan kamroq qo‘llanilsa-da, ular yuqori aniqlikni ta’minlaydi. Miqdoriy baholash riskning ehtimoli va oqibatini raqamli ko‘rsatkichlar orqali ifodalaydi. Ushbu metodlar statistik ma’lumotlar, hisobotlar va o‘lchovlarga asoslanadi. Miqdoriy baholash qaror qabul qilishda aniqlikni oshiradi.
Miqdoriy baholash metodlaridan biri ehtimollik va ta’sir koeffitsiyentlari asosida baholashdir. Har bir risk uchun ehtimollik darajasi va oqibat kuchi ball bilan belgilanadi. Ushbu ballar ko‘paytirilishi orqali risk darajasi aniqlanadi. Natijada risklar o‘zaro taqqoslanadi va ustuvorlik belgilanadi. Ball asosidagi baholash risklarni tartiblashda samarali hisoblanadi.
Risklarni baholashda keng qo‘llaniladigan metodlardan biri risk matritsasidir. Risk matritsasi ehtimollik va oqibat o‘rtasidagi bog‘liqlikni vizual tarzda aks ettiradi. Ushbu matritsa yordamida risklar yuqori, o‘rta yoki past zonalarga joylashtiriladi. Maktab rahbari ushbu vosita orqali qaysi risklar darhol chora ko‘rishni talab qilishini aniq ko‘ra oladi. Vizual baholash boshqaruv qarorlarini tezlashtiradi.
Risk matritsasidan foydalanishda ehtimollik darajalari aniq belgilanishi muhim. Masalan, “kam”, “o‘rtacha” va “yuqori” ehtimollik tushunchalari aniq mezonlar bilan mustahkamlanmasa, baholash subyektiv bo‘lib qoladi. Shu sababli baholash mezonlari oldindan kelishilgan bo‘lishi lozim. Mezonlarning aniqligi baholashning ishonchliligini ta’minlaydi.
Ta’lim muassasasida risklarni baholashda dinamik baholash yondashuvi ham muhim ahamiyatga ega. Risklar doimiy o‘zgarib turadigan hodisa bo‘lib, ularning darajasi vaqt o‘tishi bilan oshishi yoki kamayishi mumkin. Shu sababli risklarni baholash bir martalik jarayon emas, balki uzluksiz monitoring bilan bog‘liq bo‘lishi zarur. Davriy baholash risklarni nazorat ostida saqlash imkonini beradi.
Risklarni baholash metodlarining samaradorligi axborot sifatiga bevosita bog‘liqdir. Agar baholash noto‘g‘ri yoki to‘liq bo‘lmagan ma’lumotlarga asoslangan bo‘lsa, natijalar ham ishonchsiz bo‘ladi. Shu sababli rahbar axborot manbalarining ishonchliligiga alohida e’tibor qaratishi lozim. Aniq axborot risklarni to‘g‘ri baholashning asosi hisoblanadi.
Risklarni baholashda insoniy omil ham muhim rol o‘ynaydi. Ayrim xodimlar risklarni bo‘rttirib ko‘rsatishi, boshqalari esa yashirishi mumkin. Shu sababli baholash jarayoni ochiq, xolis va ishonchli muhitda amalga oshirilishi zarur. Ochiqlik tamoyili risklarni real baholashga yordam beradi.
Maktab boshqaruvida risklarni baholash metodlari strategik va operatsion qarorlar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Strategik darajada risklarni baholash maktab rivojlanish rejalarini tuzishda muhim ahamiyatga ega bo‘lsa, operatsion darajada kundalik faoliyatdagi muammolarni boshqarishga yordam beradi. Ko‘p darajali baholash boshqaruvning barcha bosqichlarida risklarni hisobga olish imkonini beradi.
Risklarni baholash jarayonida ustuvorlikni aniqlash alohida ahamiyat kasb etadi. Maktab resurslari cheklangan bo‘lgani sababli barcha risklarga bir xil e’tibor qaratish imkoni yo‘q. Shu sababli baholash natijalariga ko‘ra eng xavfli risklar birinchi navbatda boshqariladi. Resurslarni oqilona taqsimlash risklarni baholash natijasida amalga oshiriladi.
Ta’lim muassasasida risklarni baholash metodlari rahbarga oldindan tayyorgarlik ko‘rish imkonini beradi. Risklar aniq baholanganda, kutilmagan holatlar soni kamayadi va boshqaruv qarorlari yanada ishonchli bo‘ladi. Bu holat maktab faoliyatining barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Risklarni baholash orqali maktab rahbari boshqaruvning pishganlik darajasini namoyon etadi. Risklarni ongli baholay oladigan va ularni tizimli boshqaradigan ta’lim muassasasi tashqi va ichki bosimlarga nisbatan chidamli bo‘ladi. Shu tariqa risklarni baholash metodlari ta’lim muassasasida xavfsizlik, sifat va barqarorlikni ta’minlashning muhim vositasiga aylanadi.
Ta’lim muassasasida risklarni baholash jarayonida ssenariy asosida baholash metodlari muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu metodda ehtimoliy vaziyatlar oldindan modellashtiriladi va har bir ssenariy bo‘yicha yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan oqibatlar tahlil qilinadi. Masalan, pedagoglar yetishmasligi, moliyaviy cheklovlar yoki favqulodda vaziyatlar ssenariylari ishlab chiqiladi. Ssenariyli baholash rahbarga muqobil qarorlarni oldindan ko‘rib chiqish imkonini beradi.
Risklarni baholashda taqqoslama (benchmarking) metodlari ham qo‘llaniladi. Bu metodda maktabdagi risklar o‘xshash ta’lim muassasalari tajribasi bilan solishtiriladi. Boshqa maktablarda uchragan muammolar va ularning oqibatlari tahlil qilinib, o‘z muassasasidagi risk darajasi baholanadi. Taqqoslashga asoslangan baholash tashqi tajribadan o‘rganish imkonini yaratadi.
Risklarni baholash jarayonida tarixiy ma’lumotlarga tayangan baholash samarali hisoblanadi. Oldingi yillarda yuzaga kelgan muammolar, tekshiruv natijalari va inqirozli holatlar qayta ko‘rib chiqiladi. Takrorlanayotgan holatlar yuqori risk darajasidan dalolat beradi. Tarixiy tahlil risklarning barqaror yoki tasodifiy ekanini aniqlashga yordam beradi.
Ta’lim muassasasida risklarni baholashda indikatorlar tizimidan foydalanish muhim metodik yondashuvdir. Indikatorlar orqali muayyan risklar darajasi bilvosita baholanadi. Masalan, xodimlar almashinuvi darajasi, dars qoldirishlar soni yoki ota-onalar murojaatlari soni ijtimoiy-psixologik risklarning ko‘rsatkichlari bo‘lishi mumkin. Ko‘rsatkichlarga asoslangan baholash risklarni erta aniqlash imkonini beradi.
Risklarni baholashda ko‘p mezonli tahlil metodlari ham qo‘llaniladi. Ushbu metodda risklar bir nechta mezon asosida baholanadi: ta’sir doirasi, davomiyligi, aniqlanish darajasi va boshqaruv murakkabligi. Har bir mezon bo‘yicha baho berilib, yakuniy risk darajasi aniqlanadi. Ko‘p mezonli yondashuv riskni bir tomonlama emas, kompleks baholash imkonini yaratadi.
Ta’lim muassasalarida risklarni baholashda prioritetlar piramidasi metodidan foydalanish mumkin. Ushbu metodda risklar ta’sir kuchi va tezkorlik talabiga ko‘ra pog‘onalarga ajratiladi. Eng yuqori pog‘onadagi risklar darhol chora ko‘rishni talab qiladi, quyi pog‘onadagi risklar esa monitoring ostida saqlanadi. Pog‘onali baholash boshqaruv resurslarini samarali taqsimlashga xizmat qiladi.
Risklarni baholashda intervyu va fokus-guruhlar metodlari alohida ahamiyatga ega. Pedagoglar va xodimlar bilan bevosita suhbatlar orqali yashirin muammolar aniqlanadi. Fokus-guruh muhokamalari risklarning jamoa tomonidan qanday qabul qilinayotganini ko‘rsatadi. Bevosita muloqotga asoslangan baholash rasmiy hisobotlarda aks etmaydigan risklarni ochib beradi.
Risklarni baholash jarayonida subyektiv va obyektiv baholashni uyg‘unlashtirish muhim hisoblanadi. Faqat statistik ma’lumotlarga tayanish ayrim ijtimoiy-psixologik risklarni e’tibordan chetda qoldirishi mumkin. Shu bilan birga, faqat subyektiv fikrlarga tayanish baholash aniqligini pasaytiradi. Muvozanatli baholash ishonchli natijaga olib keladi.
Ta’lim muassasasida risklarni baholashda axborot texnologiyalaridan foydalanish ham zamonaviy metod sifatida qaraladi. Elektron monitoring tizimlari, raqamli jadval va vizual panellar orqali risklar holati kuzatib boriladi. Bu yondashuv baholash jarayonini tizimli va shaffof qiladi. Raqamli baholash vositalari rahbar uchun qulay tahliliy imkoniyat yaratadi.
Risklarni baholashda vaqt omili muhim rol o‘ynaydi. Ba’zi risklar qisqa muddatli, boshqalari esa uzoq muddatda salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli baholash jarayonida riskning qanchalik tez namoyon bo‘lishi ham hisobga olinishi zarur. Vaqtga bog‘liq baholash strategik rejalashtirish uchun muhimdir.
Risklarni baholash metodlaridan foydalanish jarayonida hujjatlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Baholash natijalari yozma ravishda rasmiylashtirilmasa, ularni boshqaruv qarorlarida samarali qo‘llash qiyinlashadi. Hujjatlashtirilgan baholash jarayoni keyingi monitoring va tahlil uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Tizimli hujjatlashtirish risklarni boshqarish madaniyatini mustahkamlaydi.
Ta’lim muassasasida risklarni baholash metodlari rahbarga oldindan ogohlantirish tizimini shakllantirish imkonini beradi. Risklar qanchalik erta baholansa, ularning salbiy oqibatlarini kamaytirish shunchalik oson bo‘ladi. Shu tariqa risklarni baholash metodlari maktab boshqaruvida barqarorlik, xavfsizlik va sifatni ta’minlashning muhim vositasiga aylanadi.
3. Rahbarining risklarni oldindan ko‘ra bilish, ularni baholash metodlari orqali profilaktik choralar ishlab chiqish va favqulodda vaziyatlarda tezkor boshqaruv qarorlarini qabul qilishdagi roli.
Ta’lim muassasasida barqaror va xavfsiz faoliyatni ta’minlash rahbarning risklarni oldindan ko‘ra bilish qobiliyati bilan chambarchas bog‘liqdir. Zamonaviy maktab rahbari faqat mavjud muammolarni hal qiluvchi shaxs emas, balki kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlarni oldindan sezuvchi va ularga tayyorlanadigan strategik yetakchi sifatida faoliyat yuritadi. Oldindan ko‘ra bilish rahbarning tahliliy tafakkuri, tajribasi va vaziyatni to‘g‘ri baholay olish salohiyatiga asoslanadi. Ushbu kompetensiya maktabni kutilmagan inqirozlardan himoyalashda muhim rol o‘ynaydi.
Rahbarning risklarni oldindan ko‘ra bilishi tizimli kuzatuv va doimiy tahlil orqali shakllanadi. Maktab hayotidagi mayda o‘zgarishlar, xodimlar kayfiyatidagi pasayish, ota-onalar murojaatlarining ko‘payishi yoki hujjatlarda takrorlanayotgan xatolar ehtimoliy risklarning dastlabki belgisi bo‘lishi mumkin. Ushbu signallarni e’tibordan chetda qoldirmaslik rahbarning professional yetukligini ko‘rsatadi. Erta ogohlantirish belgilarini aniqlash risklarni boshqarishning boshlang‘ich nuqtasidir.
Risklarni oldindan ko‘ra bilishda rahbarning strategik fikrlashi alohida ahamiyat kasb etadi. Strategik fikrlash rahbarga maktab faoliyatini faqat bugungi holat nuqtai nazaridan emas, balki uzoq muddatli rivojlanish jarayoni sifatida ko‘rish imkonini beradi. Bunday yondashuv risklarni tasodifiy hodisa emas, balki tizimdagi muayyan kamchiliklar natijasi sifatida baholashga yordam beradi. Strategik qarash risklarni chuqur anglash va boshqarishga xizmat qiladi.
Rahbarning risklarni boshqarishdagi muhim vazifalaridan biri risklarni baholash metodlaridan ongli foydalanishdir. Risklarni aniqlash yetarli emas, ularni qanchalik xavfli ekanini baholash orqali ustuvorlik belgilanishi lozim. Baholash jarayonida rahbar riskning ehtimoli, ta’sir doirasi va oqibat darajasini hisobga oladi. Baholash metodlari rahbarni hissiy qarorlardan saqlab, dalillarga asoslangan boshqaruvga yo‘naltiradi.
Risklarni baholashda rahbar sifatli va miqdoriy metodlarni uyg‘unlashtiradi. Sifatli baholash tajriba va kuzatuvlarga tayansa, miqdoriy baholash raqamli ko‘rsatkichlar orqali risk darajasini aniqlaydi. Rahbar ushbu metodlardan foydalanib, qaysi risklar darhol chora ko‘rishni talab qilishini va qaysilari monitoring ostida qolishini aniqlaydi. Ustuvorlikni aniqlash profilaktik choralarni samarali rejalashtirish imkonini beradi.
Rahbarning risklarni baholash jarayonidagi muhim roli obyektivlikni ta’minlash bilan bog‘liqdir. Ayrim holatlarda xodimlar risklarni bo‘rttirib ko‘rsatishi yoki yashirishi mumkin. Rahbar esa baholash jarayonida turli manbalardan olingan ma’lumotlarni solishtirib, xolis xulosa chiqarishi lozim. Xolis baholash noto‘g‘ri qarorlar qabul qilishning oldini oladi.
Risklarni baholash natijalari asosida rahbar profilaktik choralar ishlab chiqadi. Profilaktika risklarni sodir bo‘lgandan keyin bartaraf etishga emas, balki ularning oldini olishga qaratilgan boshqaruv yondashuvidir. Maktabda profilaktik choralar tashkiliy, pedagogik, psixologik va ma’muriy yo‘nalishlarda amalga oshiriladi. Oldini olishga yo‘naltirilgan boshqaruv inqiroz ehtimolini sezilarli darajada kamaytiradi.
Profilaktik choralarni ishlab chiqishda rahbar risk manbalariga e’tibor qaratadi. Agar riskning asosiy manbai xodimlar yetishmovchiligi bo‘lsa, kadrlar bilan ishlash tizimi kuchaytiriladi. Agar risk hujjat yuritishdagi kamchiliklardan kelib chiqsa, ichki nazorat va treninglar tashkil etiladi. Manbaga yo‘naltirilgan choralar risklarni samarali kamaytiradi.
Profilaktik boshqaruvda xodimlarni jalb etish muhim ahamiyatga ega. Risklarni faqat rahbarning shaxsiy tashabbusi sifatida emas, balki jamoaviy mas’uliyat sifatida ko‘rish samaradorlikni oshiradi. Pedagoglar va mas’ul xodimlar risklarni aniqlash va oldini olish jarayonida faol ishtirok etganda, profilaktik choralar hayotiyroq bo‘ladi. Ishtirokchilik tamoyili profilaktik boshqaruvning muhim elementi hisoblanadi.
Rahbarning risklarni boshqarishdagi muhim vazifalaridan biri favqulodda vaziyatlarda tezkor boshqaruv qarorlarini qabul qilishdir. Favqulodda vaziyatlar kutilmagan va tezkor javobni talab qiluvchi holatlar bo‘lib, bunday vaziyatlarda rahbarning tayyorgarligi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Tezkor qaror qabul qilish rahbarning professional yetukligi va psixologik barqarorligini namoyon etadi.
Favqulodda vaziyatlarda rahbarning roli vaziyatni tez baholashdan boshlanadi. Qaysi xavf ustuvor, qaysi resurslar mavjud va qaysi choralar darhol ko‘rilishi lozimligini aniqlash vaqtni tejaydi. Rahbar hissiyotga berilmasdan, aniq faktlarga tayangan holda qaror qabul qilishi zarur. Vaziyatni tahlil qilish tezligi favqulodda boshqaruv samaradorligini belgilaydi.
Tezkor qaror qabul qilishda rahbar oldindan ishlab chiqilgan favqulodda rejalarga tayanadi. Agar bunday rejalar mavjud bo‘lmasa, qarorlar tasodifiy va samarasiz bo‘lishi mumkin. Shu sababli profilaktik boshqaruv doirasida favqulodda vaziyatlar uchun harakat algoritmlari ishlab chiqilishi muhimdir. Oldindan rejalashtirilgan harakatlar inqiroz vaqtida tartibsizlikning oldini oladi.
Favqulodda vaziyatlarda rahbarning muhim vazifalaridan biri kommunikatsiyani boshqarishdir. Noto‘g‘ri yoki kechikkan axborot vahima va ishonchsizlikni kuchaytiradi. Rahbar aniq, qisqa va tushunarli axborot berish orqali jamoani vaziyatga moslashtiradi. Ochiq va tezkor muloqot favqulodda boshqaruvning muhim sharti hisoblanadi.
Tezkor qarorlar qabul qilish jarayonida rahbar mas’uliyatni taqsimlashni ham unutmasligi lozim. Barcha vazifalarni shaxsan bajarishga urinish boshqaruvni sekinlashtiradi. Vakolatlarni aniq taqsimlash orqali rahbar vaziyatni tezroq nazoratga oladi. Delegatsiya favqulodda vaziyatlarda samarali boshqaruv vositasi sifatida namoyon bo‘ladi.
Favqulodda boshqaruv jarayonida rahbar psixologik barqarorlikni saqlashi zarur. Rahbarning hayajoni yoki ishonchsizligi jamoaga tez yuqadi. Aksincha, xotirjam va ishonchli rahbar jamoani ham tinchlantiradi. Yetakchilik namunasini ko‘rsatish favqulodda vaziyatlarda muhim ahamiyatga ega.
Rahbarning risklarni boshqarishdagi roli o‘rganish va takomillashtirish bilan davom etadi. Favqulodda vaziyatlardan keyin amalga oshirilgan choralar tahlil qilinib, xatolar va muvaffaqiyatlar aniqlanadi. Ushbu tahlil keyingi profilaktik choralarni takomillashtirishga xizmat qiladi. O‘rganishga asoslangan boshqaruv risklarni boshqarish tizimini mustahkamlaydi.
Risklarni oldindan ko‘ra bilish, baholash va profilaktik choralar ishlab chiqish rahbarning boshqaruv yetukligini ko‘rsatadi. Bunday rahbar maktabni faqat muammolardan himoyalab qolmay, balki uni barqaror rivojlanishga yo‘naltiradi. Risklarni ongli boshqarish orqali ta’lim muassasasida xavfsiz muhit, ishonchli jamoa va yuqori ta’lim sifati ta’minlanadi.
Ta’lim muassasasida risklarni oldindan ko‘ra bilish va tezkor boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayonida rahbarning reflektiv tafakkuri muhim o‘rin tutadi. Reflektiv tafakkur rahbarga o‘z qarorlarini tahlil qilish, ularning oqibatlarini oldindan tasavvur etish va muqobil variantlarni solishtirish imkonini beradi. Ushbu yondashuv orqali rahbar nafaqat tashqi xavf-xatarlarni, balki o‘z boshqaruv uslubidan kelib chiqadigan ichki risklarni ham aniqlay oladi. O‘z faoliyatini tahlil qilish risklarni chuqur anglashning muhim sharti hisoblanadi.
Risklarni oldindan ko‘ra bilishda tizimli fikrlash alohida ahamiyatga ega. Tizimli fikrlash rahbarga maktabni alohida bo‘limlar yig‘indisi sifatida emas, balki o‘zaro bog‘liq elementlardan iborat yagona tizim sifatida ko‘rishga yordam beradi. Bir sohadagi kichik muammo boshqa sohalarda katta xavf-xatarlarni keltirib chiqarishi mumkinligini anglash rahbarning muhim kompetensiyasidir. Tizimli yondashuv risklarning yashirin bog‘liqliklarini ochib beradi.
Rahbarning risklarni boshqarishdagi yana bir muhim jihati intuitsiya va tahlil uyg‘unligidir. Tajribali rahbarlar ko‘pincha xavfni aniq dalillar paydo bo‘lishidan oldin sezadilar. Biroq intuitiv sezgi tahlil bilan mustahkamlanmasa, noto‘g‘ri qarorlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli rahbar sezgi orqali aniqlangan xavf-xatarlarni baholash metodlari yordamida tekshirishi zarur. Intuitsiya va dalil uyg‘unligi sifatli boshqaruv qarorlarining asosidir.
Risklarni boshqarishda rahbar muqobil qarorlar zaxirasini shakllantirishi lozim. Har bir muhim boshqaruv qarori uchun kamida bir nechta muqobil variantlar mavjud bo‘lsa, favqulodda vaziyatlarda vaqt yo‘qotilmaydi. Muqobil variantlar oldindan ishlab chiqilganda, rahbar vaziyatga moslashgan holda tezkor tanlov qiladi. Variantli rejalashtirish tezkor boshqaruv samaradorligini oshiradi.
Favqulodda vaziyatlarda rahbarning muhim vazifalaridan biri ustuvorliklarni tez belgilashdir. Barcha muammolarni bir vaqtda hal qilishga urinish boshqaruvni izdan chiqaradi. Shu sababli rahbar eng avvalo inson hayoti va sog‘lig‘iga ta’sir qiluvchi xavflarni ustuvor deb belgilashi zarur. Hayot va xavfsizlik ustuvorligi favqulodda boshqaruvning asosiy tamoyili hisoblanadi.
Tezkor boshqaruv qarorlarini qabul qilishda vaqt bosimi rahbarning psixologik barqarorligini sinovdan o‘tkazadi. Bunday vaziyatlarda rahbar haddan tashqari tafsilotlarga berilib ketmasdan, asosiy maqsadni aniqlab olishi lozim. Keraksiz kechikish xavfni yanada kuchaytiradi. Minimal yetarli qaror favqulodda boshqaruvda samarali yondashuv sifatida qaraladi.
Rahbarning risklarni boshqarishdagi muhim roli mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga tayyorlik bilan ham bog‘liqdir. Favqulodda vaziyatlarda qaror qabul qilmaslik ham qaror hisoblanadi va uning oqibatlari bo‘lishi mumkin. Shu sababli rahbar javobgarlikdan qochmasdan, vaziyat uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishi zarur. Mas’uliyatli yetakchilik jamoa ishonchini mustahkamlaydi.
Risklarni boshqarishda rahbar tashqi tashkilotlar bilan hamkorlik imkoniyatlarini ham hisobga olishi lozim. Favqulodda vaziyatlarda mahalliy hokimiyat, sog‘liqni saqlash, huquq-tartibot organlari yoki ota-onalar bilan tezkor aloqalar muhim rol o‘ynaydi. Ushbu aloqalar oldindan yo‘lga qo‘yilmagan bo‘lsa, vaziyat murakkablashadi. Oldindan shakllangan hamkorlik favqulodda boshqaruvni yengillashtiradi.
Rahbarning risklarni boshqarishdagi roli axborot oqimini filtrlash bilan ham bog‘liqdir. Favqulodda vaziyatlarda turli manbalardan qarama-qarshi axborotlar kelib tushishi mumkin. Rahbar ishonchli axborotni ajratib olib, jamoaga faqat tekshirilgan ma’lumotlarni yetkazishi zarur. Axborotni boshqarish noto‘g‘ri qarorlarning oldini oladi.
Risklarni boshqarish jarayonida rahbar o‘z vakolatlari va cheklovlarini aniq bilishi lozim. Qaysi qarorlarni mustaqil qabul qilishi mumkinligi va qaysi holatlarda yuqori tashkilotlar bilan kelishish zarurligini bilish tezkorlikni oshiradi. Vakolatlarni anglash boshqaruv xatolarini kamaytiradi.
Favqulodda vaziyatlardan so‘ng rahbar tajribani tizimlashtirishga e’tibor qaratishi zarur. O‘tkazilgan choralar, qabul qilingan qarorlar va ularning natijalari tahlil qilinib, ichki hujjatlarda aks ettiriladi. Bu kelgusida o‘xshash vaziyatlarda tezroq va aniqroq harakat qilish imkonini beradi. Tajriba banki risklarni boshqarish tizimini boyitadi.
Rahbarning risklarni oldindan ko‘ra bilish, baholash va tezkor qaror qabul qilishdagi roli ta’lim muassasasining institutsional barqarorligini belgilaydi. Bunday yondashuv maktabni faqat inqirozlardan himoyalab qolmay, balki jamoada ishonch, intizom va xavfsizlik madaniyatini shakllantiradi.
4. Risk va xavf-xatarlarni boshqarish monitoringi va hisobotini yuritish.
Ta’lim muassasasida risk va xavf-xatarlarni boshqarish samaradorligi ko‘p jihatdan monitoring va hisobot yuritish tizimining qay darajada yo‘lga qo‘yilganiga bog‘liqdir. Agar risklarni aniqlash va baholash boshqaruvning boshlang‘ich bosqichlari bo‘lsa, monitoring va hisobot yuritish ushbu jarayonlarning uzluksizligini, shaffofligini va natijadorligini ta’minlaydigan asosiy mexanizm hisoblanadi. Monitoring risk va xavf-xatarlar holatini doimiy kuzatib borish, ularning o‘zgarish dinamikasini tahlil qilish va qabul qilingan choralar samaradorligini baholash jarayonidir.
Risklarni boshqarish monitoringi ta’lim muassasasida proaktiv boshqaruvni amalga oshirishga xizmat qiladi. Proaktiv yondashuvda rahbar risklar sodir bo‘lgandan keyin emas, balki ularning rivojlanish tendensiyalarini oldindan ko‘rib, mos choralar ko‘radi. Monitoring orqali rahbar risklarning kuchayishi yoki kamayishini vaqtida aniqlab, boshqaruv qarorlarini moslashtiradi. Doimiy kuzatuv risklarni nazorat ostida saqlashning muhim sharti hisoblanadi.
Risk va xavf-xatarlarni boshqarish monitoringining mazmuni ma’lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish va solishtirish jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Maktab faoliyatining turli yo‘nalishlaridan olingan axborotlar birlashtiriladi va umumiy manzara shakllantiriladi. Ushbu jarayon faqat tekshiruvga emas, balki rivojlanishga xizmat qilishi lozim. Tahliliy monitoring jazolash emas, balki takomillashtirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi zarur.
Ta’lim muassasasida risklarni monitoring qilish aniq mezonlar asosida amalga oshiriladi. Agar monitoring mezonlari oldindan belgilab olinmasa, baholash subyektiv bo‘lib qoladi. Mezonlar risklarning ehtimoli, ta’sir doirasi, takrorlanish chastotasi va ularni boshqarish holatini qamrab oladi. Mezonlarga asoslangan monitoring rahbarga holatni obyektiv baholash imkonini beradi.
Risk monitoringi jarayonida indikatorlar tizimi muhim rol o‘ynaydi. Indikatorlar risklarning bilvosita belgilarini ko‘rsatadi. Masalan, xodimlar almashinuvi, darslarning bekor qilinishi, intizomiy holatlar soni yoki ota-onalar murojaatlarining ko‘payishi muayyan xavf-xatarlarning kuchayganidan darak berishi mumkin. Ko‘rsatkichlar orqali monitoring risklarni erta bosqichda aniqlash imkonini yaratadi.
Risklarni boshqarish monitoringi uzluksiz jarayon sifatida tashkil etilishi lozim. Bir martalik monitoring tadbirlari real holatni to‘liq aks ettira olmaydi. Shu sababli monitoring ma’lum davriylik asosida olib boriladi va natijalari solishtirib tahlil qilinadi. Davriy monitoring risklarning rivojlanish tendensiyalarini aniqlashga yordam beradi.
Monitoring jarayonida rahbar ichki va tashqi manbalardan olingan axborotlardan foydalanadi. Ichki manbalarga pedagoglar hisobotlari, kuzatuv natijalari va ichki tekshiruvlar kirsa, tashqi manbalarga ota-onalar fikri, jamoatchilik munosabati va yuqori tashkilotlar tekshiruvlari kiradi. Manbalar xilma-xilligi monitoring natijalarining ishonchliligini oshiradi.
Risklarni boshqarish monitoringida mas’uliyatni taqsimlash muhim ahamiyatga ega. Monitoring faqat rahbar zimmasiga yuklansa, jarayon yuzaki bo‘lib qolishi mumkin. Shu sababli har bir yo‘nalish bo‘yicha mas’ul shaxslar belgilanadi va ular muntazam axborot taqdim etib boradi. Delegatsiyaga asoslangan monitoring boshqaruv samaradorligini oshiradi.
Risk monitoringi jarayonida ma’lumotlarning aniqligi va haqqoniyligi alohida e’tibor talab qiladi. Ayrim hollarda xodimlar muammolarni yashirishga yoki kamaytirib ko‘rsatishga moyil bo‘lishi mumkin. Rahbar monitoring jarayonida ochiqlik va ishonch muhitini yaratishi zarur. Ochiq monitoring muhiti real xavf-xatarlarni aniqlashga yordam beradi.
Risk va xavf-xatarlarni boshqarishda monitoring natijalari hisobot yuritish orqali rasmiylashtiriladi. Hisobot risklarni boshqarish jarayonining hujjatlashtirilgan ifodasi bo‘lib, unda aniqlangan xavf-xatarlar, amalga oshirilgan choralar va ularning samaradorligi aks ettiriladi. Hisobot rahbar uchun boshqaruv qarorlarini asoslashda muhim hujjat hisoblanadi.
Risklar bo‘yicha hisobotlar tizimli va tushunarli shaklda yuritilishi lozim. Hisobotda ortiqcha tafsilotlar emas, balki muhim ma’lumotlar aks ettirilishi zarur. Aniqlangan risklar, ularning holati, ustuvorligi va boshqaruv choralari aniq va lo‘nda ifodalanadi. Tuzilgan hisobot tezkor qaror qabul qilishni yengillashtiradi.
Risk monitoringi va hisobot yuritishda dinamika tahlili muhim o‘rin tutadi. Bir davrda yuqori bo‘lgan risk keyingi davrda kamaygan yoki aksincha kuchaygan bo‘lishi mumkin. Ushbu o‘zgarishlarni taqqoslash orqali boshqaruv choralarining samaradorligi baholanadi. Dinamik tahlil boshqaruv yondashuvlarini takomillashtirish imkonini beradi.
Hisobot yuritishda vizual vositalardan foydalanish ham samarali hisoblanadi. Jadval, diagramma va risk xaritalari rahbarga holatni tez va aniq anglash imkonini beradi. Vizual ko‘rinish murakkab ma’lumotlarni soddalashtiradi va tushunishni osonlashtiradi. Vizual hisobot boshqaruv axborotining ta’sirchanligini oshiradi.
Risklarni boshqarish monitoringi va hisobotlari qaror qabul qilish jarayonining asosi bo‘lib xizmat qiladi. Rahbar hisobotlarga tayangan holda qaysi yo‘nalishlarda chora kuchaytirish, qaysi risklarni monitoring ostida qoldirish lozimligini aniqlaydi. Dalillarga asoslangan qarorlar boshqaruv xatolarini kamaytiradi.
Monitoring va hisobot yuritish jarayonida tizimlilik muhim ahamiyat kasb etadi. Agar monitoring tartibsiz va epizodik bo‘lsa, hisobotlar ham beqaror bo‘ladi. Shu sababli monitoring va hisobot yuritish yagona tizim asosida tashkil etilishi lozim. Tizimli yondashuv risklarni boshqarishda barqarorlikni ta’minlaydi.
Risklarni boshqarish monitoringi rahbarning nazorat funksiyasini amalga oshirishga xizmat qiladi. Nazorat jazolashga emas, balki kamchiliklarni aniqlash va tuzatishga yo‘naltirilgan bo‘lishi zarur. Shu tariqa monitoring jamoada qo‘rquv emas, balki mas’uliyatni shakllantiradi. Rivojlantiruvchi nazorat sog‘lom boshqaruv muhiti yaratadi.
Risk va xavf-xatarlarni boshqarish monitoringi orqali rahbar maktabdagi umumiy holatni kompleks baholaydi. Pedagogik jarayon, jamoa muhiti, xavfsizlik va tashkiliy masalalar yagona tizim sifatida ko‘rib chiqiladi. Bu yondashuv risklarni alohida-alohida emas, balki o‘zaro bog‘liq holda boshqarish imkonini beradi. Kompleks monitoring maktab faoliyatining barqarorligini oshiradi.
Monitoring va hisobot yuritish jarayoni rahbarga o‘rganish va takomillashtirish imkonini yaratadi. Olingan ma’lumotlar asosida boshqaruv mexanizmlari qayta ko‘rib chiqiladi va takomillashtiriladi. Shu tariqa risklarni boshqarish tizimi doimiy rivojlanib boradi. O‘rganishga asoslangan monitoring boshqaruv sifatini oshiradi.
Ta’lim muassasasida risk va xavf-xatarlarni boshqarish monitoringi va hisobot yuritish rahbarning professional yetukligini namoyon etadi. Ushbu jarayon orqali maktabda shaffoflik, ishonch va barqarorlik muhitini shakllantirish mumkin bo‘ladi.
Ta’lim muassasasida risk va xavf-xatarlarni boshqarish monitoringi jarayonida vertikal va gorizontal axborot oqimlari muhim ahamiyat kasb etadi. Vertikal axborot oqimi rahbardan bo‘lim mas’ullariga va aksincha yo‘nalishda amalga oshirilsa, gorizontal oqim bir xil darajadagi xodimlar o‘rtasida axborot almashinuvini ta’minlaydi. Ushbu ikki yo‘nalish uyg‘unlashmaganda risklar to‘g‘risidagi axborot kechikib yetib boradi yoki noto‘liq shakllanadi. Axborot oqimlarini muvofiqlashtirish monitoringning aniqligini oshiradi.
Risklarni monitoring qilishda funktsional monitoring tushunchasi alohida ahamiyatga ega. Funktsional monitoringda har bir bo‘lim yoki yo‘nalish o‘z faoliyati doirasidagi risklar uchun javobgar bo‘ladi. Masalan, o‘quv ishlari bo‘yicha risklar metodik jihatdan, xo‘jalik bilan bog‘liq risklar texnik jihatdan kuzatiladi. Yo‘nalishlar bo‘yicha monitoring risklarni chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi.
Monitoring jarayonida erta ogohlantirish signallarini qayd etish muhim metodik yondashuv hisoblanadi. Bu signallar bevosita xavf-xatar emas, balki ularning boshlanishidan darak beruvchi holatlardir. Masalan, pedagoglar tashabbusining pasayishi, majlislarda passivlik yoki ichki muloqotning sustlashuvi ijtimoiy-psixologik risklarning kuchayishidan dalolat beradi. Signal asosidagi monitoring rahbarga vaqtida chora ko‘rish imkonini beradi.
Risklarni boshqarish monitoringida hisobotlarning ierarxik tuzilmasi muhim rol o‘ynaydi. Barcha ma’lumotlar umumiy hisobotda jamlanishidan oldin quyi bo‘g‘inlar darajasida qayta ishlanadi. Ushbu yondashuv axborotni filtrlash va muhim jihatlarni ajratib olish imkonini beradi. Bosqichma-bosqich hisobot rahbar uchun ortiqcha axborot yukini kamaytiradi.
Risklar bo‘yicha hisobot yuritishda matnli tahlil va analitik xulosalar muhim o‘rin tutadi. Faqat raqamlar yoki belgilangan holatlar bilan cheklanib qolish riskning mohiyatini ochib bermaydi. Hisobotlarda sabab–oqibat bog‘liqligi, mavjud holatning kelib chiqish omillari va ehtimoliy rivojlanish yo‘nalishlari yoritilishi zarur. Tahliliy yondashuv hisobotni boshqaruv qarorlariga yaqinlashtiradi.
Monitoring jarayonida normativ moslikni kuzatish ham muhim yo‘nalish hisoblanadi. Ta’lim muassasasida risklar ko‘pincha normativ hujjatlarga rioya etilmasligi bilan bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli monitoringda me’yoriy talablar bajarilishi alohida indikator sifatida qayd etiladi. Normativ monitoring huquqiy xavf-xatarlarning oldini olishga xizmat qiladi.
Risklarni boshqarish monitoringi favqulodda holatlar monitoringi bilan ham uyg‘unlashishi lozim. Ayrim vaziyatlarda monitoring rejali emas, balki vaziyatga mos tarzda kuchaytiriladi. Masalan, ijtimoiy keskinlik yoki tashqi omillar kuchayganda monitoring chastotasi oshiriladi. Moslashuvchan monitoring boshqaruv tizimining tirik mexanizm ekanini ko‘rsatadi.
Hisobot yuritishda javobgarlikni aks ettirish muhim hisoblanadi. Har bir aniqlangan risk va ko‘rilgan chora uchun mas’ul shaxslar ko‘rsatilmasa, hisobot faqat axborot xarakterida qolib ketadi. Mas’uliyatni aniq belgilash orqali monitoring ijro intizomini mustahkamlaydi. Mas’uliyatli hisobot boshqaruv intizomini kuchaytiradi.
Risklarni monitoring qilishda qiyosiy hisobotlardan foydalanish samarali hisoblanadi. Bir davr natijalarini avvalgi davr bilan solishtirish orqali o‘zgarishlar aniqlanadi. Bu yondashuv risklar kamayganmi yoki kuchayganmi, qabul qilingan choralar samarali bo‘lganmi, degan savollarga javob beradi. Qiyosiy tahlil monitoringni statik emas, dinamik jarayonga aylantiradi.
Monitoring va hisobot yuritishda axborotning dolzarbligi alohida ahamiyatga ega. Kechiktirilgan yoki eskirgan ma’lumotlar asosida qabul qilingan qarorlar samarasiz bo‘ladi. Shu sababli monitoring natijalari o‘z vaqtida rasmiylashtirilishi va rahbariyatga yetkazilishi zarur. O‘z vaqtida hisobot tezkor boshqaruv qarorlarini qo‘llab-quvvatlaydi.
Risklarni boshqarish monitoringida tashqi baholash natijalaridan foydalanish ham muhim hisoblanadi. Tekshiruvlar, auditlar yoki jamoatchilik fikri ichki monitoring natijalarini to‘ldiradi. Bu rahbarga ichki baholashdagi ko‘r-ko‘rona zonalarni aniqlash imkonini beradi. Ichki va tashqi monitoring uyg‘unligi risklarni to‘liqroq baholashga yordam beradi.
Monitoring jarayonida psixologik qarshiliklarni hisobga olish zarur. Ayrim xodimlar monitoringni nazorat yoki bosim sifatida qabul qilishi mumkin. Rahbar monitoringning maqsadi jazolash emas, balki rivojlantirish ekanini tushuntirib borishi lozim. Tushuntirishga asoslangan monitoring jamoada ishonchni saqlaydi.
Risk va xavf-xatarlarni boshqarish monitoringi va hisobotini yuritish orqali rahbar ta’lim muassasasining boshqaruv pishganlik darajasini namoyon etadi. Ushbu jarayon to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilganda maktabda shaffoflik, mas’uliyat va oldindan tayyorgarlik madaniyati shakllanadi.
5. Ta’lim muassasalarida xavf-xatarlarni kamaytirish, barqaror boshqaruv tizimini shakllantirish, ta’lim sifati va xavfsizligini ta’minlash.
Ta’lim muassasasida faoliyat yuritish jarayoni doimiy ravishda turli xavf-xatarlar va noaniqliklar ta’sirida amalga oshadi. Ushbu xavf-xatarlar pedagogik jarayon, jamoa muhiti, tashkiliy tizim, infratuzilma va tashqi muhit bilan bog‘liq omillar orqali yuzaga keladi. Shu sababli xavf-xatarlarni kamaytirish va barqaror boshqaruv tizimini shakllantirish zamonaviy ta’lim muassasasi rahbarining ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. Xavf-xatarlarni boshqarish ta’lim sifatini saqlash va rivojlantirishning ajralmas qismi sifatida namoyon bo‘ladi.
Ta’lim muassasasida xavf-xatarlarni kamaytirish oldindan rejalashtirilgan va tizimli yondashuvni talab qiladi. Tasodifiy yoki epizodik choralar xavf-xatarlarning ildiziga ta’sir ko‘rsatmaydi. Xavf-xatarlarni kamaytirish jarayonida rahbar muassasa faoliyatining barcha yo‘nalishlarini bir butun tizim sifatida ko‘rib chiqadi. Tizimli yondashuv xavf-xatarlarning o‘zaro bog‘liqligini anglashga va ularni kompleks boshqarishga imkon beradi.
Xavf-xatarlarni kamaytirishda profilaktika asosiy tamoyil sifatida qaraladi. Profilaktik yondashuv muammolarni sodir bo‘lgandan keyin hal qilishga emas, balki ularning kelib chiqish sabablarini bartaraf etishga qaratiladi. Ta’lim muassasasida profilaktika tashkiliy tartiblarni takomillashtirish, xodimlar malakasini oshirish va ichki nazorat mexanizmlarini kuchaytirish orqali amalga oshiriladi. Oldini oluvchi boshqaruv xavf-xatarlarni sezilarli darajada kamaytiradi.
Xavf-xatarlarni kamaytirish jarayonida risklarni ustuvorlashtirish muhim ahamiyatga ega. Barcha xavf-xatarlar bir xil darajada ta’lim muassasasiga ta’sir ko‘rsatmaydi. Ayrim xavf-xatarlar ta’lim sifati va xavfsizligiga bevosita tahdid solsa, boshqalari bilvosita ta’sirga ega bo‘lishi mumkin. Ustuvorlikka asoslangan boshqaruv resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi.
Ta’lim muassasasida xavf-xatarlarni kamaytirish barqaror boshqaruv tizimini shakllantirish bilan chambarchas bog‘liqdir. Barqaror boshqaruv tizimi deganda tashqi va ichki o‘zgarishlarga moslasha oladigan, aniq qoidalar va mexanizmlar asosida faoliyat yuritadigan boshqaruv tuzilmasi tushuniladi. Barqarorlik maktab faoliyatining uzluksizligini va ta’lim jarayonining izchilligini ta’minlaydi.
Barqaror boshqaruv tizimini shakllantirishda aniq vakolatlar va mas’uliyat taqsimoti muhim rol o‘ynaydi. Vakolatlar noaniq bo‘lgan muassasada qarorlar kechikadi va xavf-xatarlar kuchayadi. Har bir bo‘lim va mas’ul xodim o‘z vazifasini aniq bilgan taqdirda, muammolar tezroq aniqlanadi va bartaraf etiladi. Mas’uliyatni aniqlashtirish xavf-xatarlarni kamaytirishning muhim shartidir.
Barqaror boshqaruv tizimi ichki nazorat va monitoring mexanizmlariga tayangan holda faoliyat yuritadi. Ichki nazorat muammolarni aniqlash va jazolashga emas, balki ularni bartaraf etish va oldini olishga qaratilgan bo‘lishi zarur. Rivojlantiruvchi nazorat muhitida xodimlar kamchiliklarni yashirmasdan ochiq muhokama qiladi, bu esa xavf-xatarlarni kamaytirishga xizmat qiladi.
Ta’lim muassasasida xavf-xatarlarni kamaytirish jarayonida axborot almashinuvi va ochiq kommunikatsiya muhim ahamiyat kasb etadi. Axborot yashirilgan yoki kechiktirilgan holatlarda muammolar chuqurlashadi. Rahbar jamoada ochiq muloqot muhitini yaratib, xodimlarni xavf-xatarlar haqida o‘z vaqtida xabardor qilishga undashi lozim. Ochiq axborot muhiti xavf-xatarlarni erta aniqlash imkonini beradi.
Barqaror boshqaruv tizimida qaror qabul qilish jarayoni aniq va izchil bo‘lishi zarur. Qarorlar hissiyotga emas, balki tahlil va dalillarga asoslangan holda qabul qilinishi xavf-xatarlarni kamaytiradi. Dalillarga asoslangan boshqaruv xatoliklar ehtimolini pasaytiradi va jamoa ishonchini oshiradi.
Ta’lim muassasasida xavf-xatarlarni kamaytirish ta’lim sifatini ta’minlash bilan bevosita bog‘liqdir. Xavf-xatarlar kuchaygan muhitda pedagogik jarayon izdan chiqadi, o‘qituvchilarning motivatsiyasi pasayadi va o‘quvchilar o‘zlashtirishida muammolar yuzaga keladi. Barqaror muhit esa pedagoglarning samarali ishlashiga va ta’lim sifatining oshishiga zamin yaratadi.
Ta’lim sifati xavf-xatarlarni kamaytirish jarayonida pedagogik risklarni boshqarish alohida e’tibor talab qiladi. Darslarning sifatsiz o‘tilishi, metodik ishlarning sustligi yoki baholashdagi adolatsizlik pedagogik risklar sirasiga kiradi. Ushbu risklarni kamaytirish uchun metodik qo‘llab-quvvatlash va ichki tahlil mexanizmlari yo‘lga qo‘yiladi. Pedagogik sifatni nazorat qilish xavf-xatarlarni kamaytirishning muhim yo‘nalishidir.
Ta’lim muassasasida xavf-xatarlarni kamaytirish xavfsizlikni ta’minlash bilan ham uzviy bog‘liqdir. Xavfsizlik jismoniy, psixologik va axborot xavfsizligini qamrab oladi. O‘quvchilar va xodimlar o‘zlarini xavfsiz his qilmagan muassasada barqaror ta’lim jarayonini tashkil etish mumkin emas. Xavfsiz muhit ta’lim sifatining asosiy sharti hisoblanadi.
Xavf-xatarlarni kamaytirish jarayonida psixologik xavfsizlik alohida ahamiyat kasb etadi. Jamoada bosim, qo‘rquv yoki ishonchsizlik hukmron bo‘lsa, xodimlar muammolarni yashiradi va risklar kuchayadi. Rahbar qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratib, xodimlarning fikrini erkin bildirishiga sharoit yaratishi zarur. Psixologik barqarorlik xavf-xatarlarni kamaytirishga xizmat qiladi.
Barqaror boshqaruv tizimida inson omili muhim rol o‘ynaydi. Xodimlarning malakasi, mas’uliyati va motivatsiyasi xavf-xatarlar darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli rahbar kadrlar bilan ishlash tizimini doimiy takomillashtirib borishi lozim. Malakali jamoa xavf-xatarlarni kamaytirishning eng samarali resursidir.
Ta’lim muassasasida xavf-xatarlarni kamaytirish moslashuvchanlikni talab qiladi. Tashqi muhitdagi o‘zgarishlar, yangi talablar yoki kutilmagan vaziyatlar boshqaruv tizimini sinovdan o‘tkazadi. Moslashuvchan boshqaruv tizimi bunday o‘zgarishlarga tez javob qaytara oladi. Moslashuvchan boshqaruv barqarorlikni mustahkamlaydi.
Xavf-xatarlarni kamaytirish jarayonida tajribani tahlil qilish va o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Oldingi xatolar va muvaffaqiyatlar tahlil qilinmasa, xavf-xatarlar takrorlanaveradi. Rahbar tajribadan o‘rganish orqali boshqaruv mexanizmlarini takomillashtiradi. O‘rganishga asoslangan boshqaruv barqaror tizimni shakllantiradi.
Ta’lim muassasasida xavf-xatarlarni kamaytirish, barqaror boshqaruv tizimini shakllantirish va ta’lim sifati hamda xavfsizligini ta’minlash rahbarning boshqaruv yetukligini namoyon etadi. Ushbu jarayon orqali maktabda ishonchli muhit, sifatli ta’lim va xavfsiz faoliyat uchun mustahkam asos yaratiladi.
Ta’lim muassasasida xavf-xatarlarni kamaytirish jarayonida institutsional barqarorlik tushunchasi muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Institutsional barqarorlik muassasaning tashqi bosimlar, kadrlar almashinuvi yoki normativ o‘zgarishlar sharoitida ham asosiy funksiyalarini uzluksiz bajarish qobiliyatini anglatadi. Bunday barqarorlik faqat shaxsga bog‘liq bo‘lmagan, balki tizimga tayangan boshqaruv orqali shakllanadi. Shaxsdan mustaqil boshqaruv mexanizmlari xavf-xatarlarning kuchayib ketishini cheklaydi.
Xavf-xatarlarni kamaytirishda standartlashtirilgan jarayonlar muhim ahamiyat kasb etadi. Aniq reglamentlar, yo‘riqnomalar va ichki tartiblar mavjud bo‘lgan muassasada noaniqliklar kamayadi. Har bir vazifa qanday bajarilishi belgilab qo‘yilgan sharoitda xatolik ehtimoli pasayadi. Standartlashtirish boshqaruvning barqarorligini oshiruvchi asosiy omillardan biridir.
Barqaror boshqaruv tizimida vakolatlarning vorisligi (continuity) alohida ahamiyatga ega. Rahbar yoki mas’ul shaxs vaqtincha yo‘qligida ham muassasa faoliyati izdan chiqmasligi lozim. Buning uchun muhim jarayonlar bitta shaxsga bog‘lab qo‘yilmasdan, hujjatlashtirilgan va taqsimlangan bo‘lishi zarur. Vorislik mexanizmlari kadrlar bilan bog‘liq xavf-xatarlarni kamaytiradi.
Ta’lim muassasasida xavf-xatarlarni kamaytirish ichki muvozanatni saqlash bilan ham bog‘liqdir. Haddan tashqari qattiq nazorat jamoada qarshilik va norozilikni kuchaytirsa, haddan tashqari erkinlik tartibsizlikka olib keladi. Rahbar nazorat va ishonch o‘rtasida muvozanatni saqlagan holda boshqaruv olib borishi zarur. Muvozanatli boshqaruv xavf-xatarlarning yashirin shakllarini kamaytiradi.
Barqaror boshqaruv tizimi ta’lim muassasasining qadriyatlariga tayangan holda shakllanadi. Qadriyatlar jamoa uchun ichki yo‘riqnoma vazifasini bajaradi va xodimlarning xatti-harakatlarini tartibga soladi. Qadriyatlarga asoslangan muassasada xodimlar tashqi nazoratsiz ham mas’uliyat bilan ish yuritadi. Qadriyatga asoslangan boshqaruv xavf-xatarlarni tabiiy ravishda kamaytiradi.
Xavf-xatarlarni kamaytirishda o‘zaro nazorat va hamkorlik mexanizmlari muhim rol o‘ynaydi. Xodimlar bir-birining faoliyatini raqobat emas, balki qo‘llab-quvvatlash ruhida kuzatganda, kamchiliklar yashirilmaydi. O‘zaro fikr almashish va maslahatlashuv muhitida muammolar erta bosqichda aniqlanadi. Hamkorlikka asoslangan muhit xavf-xatarlarni kamaytirishga xizmat qiladi.
Ta’lim muassasasida xavf-xatarlarni kamaytirish ijtimoiy ishonchni mustahkamlash orqali ham amalga oshiriladi. Ota-onalar, mahalla va jamoatchilik bilan mustahkam aloqalar mavjud bo‘lgan muassasa tashqi bosimlarga nisbatan barqarorroq bo‘ladi. Ochiq va ishonchli munosabatlar muammolarni yashirish emas, balki birgalikda hal qilishga yo‘naltiradi. Ijtimoiy tayanch xavf-xatarlarni kamaytirishda muhim resurs hisoblanadi.
Barqaror boshqaruv tizimida ta’lim sifati va xavfsizlik yagona tizim sifatida qaraladi. Ta’lim sifati faqat bilim natijalari bilan emas, balki o‘quvchi va pedagoglarning o‘zini xavfsiz his qilishi bilan ham belgilanadi. Xavfsizlik ta’minlanmagan muhitda yuqori ta’lim natijalariga erishib bo‘lmaydi. Sifat va xavfsizlik integratsiyasi zamonaviy boshqaruvning muhim belgisi hisoblanadi.
Xavf-xatarlarni kamaytirishda ichki barqarorlik indikatorlaridan foydalanish mumkin. Masalan, xodimlar davomiyligi, jamoa ichidagi ishonch darajasi, tashabbuskorlik va ichki nizolar soni muassasaning barqarorlik darajasini ko‘rsatadi. Ushbu indikatorlar orqali rahbar muassasaning ichki holatini baholaydi. Barqarorlik indikatorlari yashirin xavf-xatarlarni aniqlashga yordam beradi.
Ta’lim muassasasida xavf-xatarlarni kamaytirish moslashuvchanlik va intizom uyg‘unligini talab qiladi. Qat’iy intizom muassasani barqaror saqlasa, moslashuvchanlik uni rivojlantiradi. Rahbar ushbu ikki yondashuvni uyg‘unlashtira olgan taqdirdagina xavf-xatarlarni samarali kamaytirishga erishadi. Uyg‘un boshqaruv barqaror tizimning muhim belgisi hisoblanadi.
Xavf-xatarlarni kamaytirish va barqaror boshqaruv tizimini shakllantirish orqali ta’lim muassasasi o‘z-o‘zini rivojlantira oladigan tizimga aylanadi. Bunday muassasada muammolar inqiroz emas, balki takomillashtirish imkoniyati sifatida qabul qilinadi. Bu yondashuv ta’lim sifati va xavfsizligini uzoq muddatli istiqbolda ta’minlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun. – Toshkent, amaldagi tahrir.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Ta’lim tizimini isloh qilish va boshqaruv samaradorligini oshirishga doir farmon va qarorlar (so‘nggi yillardagi hujjatlar asosida).
3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Ta’lim muassasalarida xavfsizlik, mehnat muhofazasi va risklarni boshqarishga oid me’yoriy hujjatlar.
4. OECD. Risk Management in Education Systems. – Paris, 2020.
5. UNESCO. School Safety, Risk Management and Leadership. – Paris, 2021.
6. World Bank. Managing Risks in Education Systems. – Washington, 2021.
7. Michael Fullan. Leading in a Culture of Change. – Teachers College Press, 2016.
8. John P. Kotter. Leading Change. – Harvard Business School Press, 2018.
9. Tony Bush. Theories of Educational Leadership and Management. – SAGE Publications, 2019.
10. Gary Yukl. Leadership in Organizations. – Pearson Education, 2019.
11. Stephen P. Robbins, Judge T. Organizational Behavior. – Pearson Education, 2020.
12. Peter G. Northouse. Leadership: Theory and Practice. – SAGE Publications, 2021.
13. Kurt Lewin. Field Theory in Social Science. – Harper & Row.
14. Everard K., Morris G., Wilson I. Effective School Management. – Paul Chapman Publishing, 2018.
15. Hall G.E., Hord S.M. Implementing Change: Patterns, Principles, and Potholes. – Pearson Education, 2015.