Mavzu - O‘zgarishlar sharoitida qiyinchiliklarni boshqarish.
Reja
1. O‘zgarishlar mohiyati va o‘zgarishning turlari: tashkiliy, pedagogik, texnologik, boshqaruv va ijtimoiy o‘zgarishlar.
2. O‘zgarishlarning maktab faoliyatiga ta’siri.
3. O‘zgarishlarni qabul qilish psixologiyasi. Qiyinchiliklarni aniqlash va tahlil qilish. Muammolarni boshqarish va yechim topish.
4. Maktabda o‘zgarishlarni rejalashtirish va amalga oshirish. Jamoani o‘zgarishga tayyorlash.
5. Inqiroz (krizis) holatlarida boshqaruv. O‘zgarishlar jarayonida kommunikatsiya.
6. Qiyinchiliklarni yengishda rahbarning o‘rni. O‘zgarishlar samaradorligini baholash.
7. Maktabda o‘zgarishlar boshqaruvini tizimlashtirish. O‘zgarishlar sharoitida liderlikning ahamiyati.
1. O‘zgarishlar mohiyati va o‘zgarishning turlari: tashkiliy, pedagogik, texnologik, boshqaruv va ijtimoiy o‘zgarishlar.
Zamonaviy ta’lim tizimi doimiy o‘zgarishlar jarayonida rivojlanib boruvchi murakkab ijtimoiy tizim hisoblanadi. Ta’lim tashkilotlari faoliyati davlat siyosati, jamiyat ehtiyojlari, texnologik taraqqiyot, pedagogik qarashlar va ijtimoiy munosabatlardagi o‘zgarishlar bilan bevosita bog‘liqdir. Shu sababli ta’limda o‘zgarishlar mohiyatini anglash va ularni ongli boshqarish rahbarlik faoliyatining ajralmas qismiga aylanmoqda. O‘zgarishlar rahbar uchun faqat tashqi majburiyat emas, balki ta’lim sifatini oshirish, tizimni yangilash va barqaror rivojlanishni ta’minlash vositasi sifatida qaralishi lozim.
O‘zgarishlar mohiyati deganda mavjud holatning maqsadli ravishda yangilanishi, takomillashtirilishi yoki moslashtirilishi tushuniladi. Ta’lim tashkilotlarida o‘zgarishlar ko‘pincha yangi talablar, normativ-huquqiy hujjatlar, pedagogik yondashuvlar yoki texnologiyalar bilan bog‘liq bo‘ladi. Biroq har qanday o‘zgarish inson omili bilan uzviy bog‘liq bo‘lgani sababli, u qarshilik, noaniqlik va psixologik qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Shu nuqtayi nazardan o‘zgarishlar sharoitida rahbarning liderlik roli yanada kuchayadi.
Ta’limda o‘zgarishlar bir xil ko‘rinishda namoyon bo‘lmaydi. Ular mazmuni, ko‘lami va ta’sir doirasiga ko‘ra turlicha bo‘lishi mumkin. Eng avvalo, tashkiliy o‘zgarishlar ta’lim muassasasining ichki tuzilmasi, boshqaruv modeli, funksional vazifalar va ish jarayonlaridagi yangilanishlarni o‘z ichiga oladi. Masalan, boshqaruv bo‘g‘inlarini qayta tashkil etish, yangi lavozimlar joriy etish yoki mavjud bo‘limlar faoliyatini optimallashtirish tashkiliy o‘zgarishlar sifatida namoyon bo‘ladi. Bunday o‘zgarishlar ko‘pincha tizimning samaradorligini oshirishga qaratilgan bo‘lsa-da, jamoada xavotir va moslashuv muammolarini keltirib chiqarishi mumkin.
Tashkiliy o‘zgarishlar rahbar uchun strategik qarorlar qabul qilishni talab etadi. Ular faqat buyruq yoki farmoyishlar orqali emas, balki tushuntirish, muloqot va ishtirokchilik asosida amalga oshirilganda samarali bo‘ladi. Ta’lim muassasasida tashkiliy o‘zgarishlarni boshqarish jarayonida rahbar jamoaning mavjud tajribasini inobatga olishi, o‘zgarishlarning maqsadi va kutilayotgan natijalarini aniq bayon etishi zarur. Shaffoflik va muloqot tashkiliy o‘zgarishlarning muvaffaqiyatli kechishida muhim omil hisoblanadi.
Ta’lim tizimidagi muhim o‘zgarish turlaridan yana biri pedagogik o‘zgarishlardir. Pedagogik o‘zgarishlar ta’lim mazmuni, metodlari, baholash tizimi va o‘qitish yondashuvlaridagi yangilanishlarni qamrab oladi. Masalan, kompetensiyaga asoslangan yondashuv, differensial ta’lim, inkluziv ta’lim yoki innovatsion metodlarning joriy etilishi pedagogik o‘zgarishlarga misol bo‘la oladi. Bu o‘zgarishlar bevosita pedagoglar faoliyatiga ta’sir qilgani sababli, ularga nisbatan qarshilik kuchliroq bo‘lishi mumkin.
Pedagogik o‘zgarishlarni boshqarishda rahbar nafaqat tashkilotchi, balki metodik yetakchi sifatida ham namoyon bo‘lishi zarur. Pedagoglar uchun yangi yondashuvlarning mazmunini tushuntirish, ularni amaliyotga tatbiq etishda metodik yordam ko‘rsatish va qo‘llab-quvvatlash muhim ahamiyat kasb etadi. Agar pedagogik o‘zgarishlar majburiy va tushuntirilmasdan joriy etilsa, ular rasmiy ijro bilan cheklanib qolishi mumkin. Motivatsiya va kasbiy rivojlanish pedagogik o‘zgarishlarning barqarorligini ta’minlaydi.
Zamonaviy ta’lim tizimida texnologik o‘zgarishlar alohida o‘rin tutadi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, raqamli platformalar, elektron jurnal va kundaliklar, masofaviy ta’lim vositalari ta’lim jarayonining ajralmas qismiga aylanmoqda. Texnologik o‘zgarishlar ta’limni samaraliroq va ochiqroq qilish imkonini bersa-da, ular pedagoglar va rahbarlar uchun yangi ko‘nikmalarni talab etadi. Texnologiyalardan foydalanishdagi bilim yetishmasligi o‘zgarishlarga qarshilikni kuchaytirishi mumkin.
Texnologik o‘zgarishlarni boshqarishda rahbarning vazifasi texnologiyani maqsad emas, balki vosita sifatida tushuntirishdan iborat. Ta’lim muassasasida texnologiyalarni joriy etish jarayonida ularning pedagogik va boshqaruv samaradorligi asoslab berilishi zarur. Texnologik o‘zgarishlar bosqichma-bosqich joriy etilganda va amaliy qo‘llab-quvvatlash bilan ta’minlanganda, jamoa tomonidan osonroq qabul qilinadi. Texnologik moslashuv o‘zgarishlarni muvaffaqiyatli amalga oshirishning muhim shartidir.
Ta’lim tashkilotlarida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan yana bir yo‘nalish boshqaruv o‘zgarishlaridir. Boshqaruv o‘zgarishlari rahbarlik uslublari, qaror qabul qilish mexanizmlari, nazorat va monitoring tizimlaridagi yangilanishlarni o‘z ichiga oladi. Masalan, avtoritar boshqaruvdan ishtirokchilikka asoslangan boshqaruvga o‘tish, ma’lumotlarga asoslangan qaror qabul qilish tizimining joriy etilishi boshqaruv o‘zgarishlariga kiradi. Bunday o‘zgarishlar rahbarning shaxsiy pozitsiyasi va boshqaruv madaniyatiga bevosita bog‘liqdir.
Boshqaruv o‘zgarishlarini amalga oshirish jarayonida rahbar o‘z rolini qayta ko‘rib chiqishi zarur bo‘ladi. Rahbar endilikda faqat buyruq beruvchi emas, balki muvofiqlashtiruvchi, yo‘naltiruvchi va qo‘llab-quvvatlovchi lider sifatida faoliyat yuritadi. Bu jarayon rahbarning o‘zgarishlarga ochiqligini va shaxsiy rivojlanishini talab etadi. Liderlik kompetensiyasi boshqaruv o‘zgarishlarining muvaffaqiyatli amalga oshirilishida hal qiluvchi omil hisoblanadi.
Ta’limdagi o‘zgarishlarning yana bir muhim turi ijtimoiy o‘zgarishlardir. Ijtimoiy o‘zgarishlar jamiyatdagi qadriyatlar, ota-onalar talablari, o‘quvchilarning ehtiyojlari va ijtimoiy munosabatlardagi yangilanishlar bilan bog‘liq. Bugungi kunda ota-onalar ta’lim sifatiga nisbatan talabchanroq bo‘lib bormoqda, o‘quvchilar esa shaxsiy yondashuv va erkinlikni kutmoqda. Bu holatlar ta’lim muassasalaridan ijtimoiy moslashuvchanlikni talab etadi.
Ijtimoiy o‘zgarishlarni boshqarishda rahbar ta’lim muassasasini ochiq tizim sifatida ko‘ra olishi zarur. Maktab jamiyatdan ajralgan holda emas, balki jamoatchilik bilan hamkorlikda faoliyat yuritishi lozim. Ota-onalar, mahalla va boshqa ijtimoiy institutlar bilan samarali muloqot o‘zgarishlarni yengillashtiradi. Ijtimoiy hamkorlik ijtimoiy o‘zgarishlarga moslashishda muhim rol o‘ynaydi.
O‘zgarishlar sharoitida yuzaga keladigan asosiy muammolardan biri qarshilikdir. Qarshilik ko‘pincha noaniqlik, qo‘rquv va mavjud qulayliklarni yo‘qotish xavfi bilan bog‘liq bo‘ladi. Ta’lim xodimlari o‘zgarishlarni qo‘shimcha yuklama yoki xavf sifatida qabul qilishi mumkin. Shu sababli rahbar o‘zgarishlarni majburlash emas, balki tushuntirish va ishtirok orqali boshqarishi zarur. Qarshilikni boshqarish o‘zgarishlarni boshqarish jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi.
O‘zgarishlar jarayonida psixologik omillar muhim ahamiyat kasb etadi. Xodimlarning hissiy holati, stress darajasi va moslashuv qobiliyati o‘zgarishlarning qabul qilinishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Rahbar jamoaning psixologik holatini kuzatib borishi, qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratishi zarur. Psixologik qo‘llab-quvvatlash o‘zgarishlarni barqarorlashtiruvchi omil sifatida namoyon bo‘ladi.
Ta’limda o‘zgarishlar ko‘pincha uzluksiz jarayon sifatida kechadi. Bir o‘zgarish ikkinchisini keltirib chiqaradi va tizim doimiy ravishda yangilanib boradi. Shu sababli rahbar o‘zgarishlarni vaqtinchalik holat emas, balki boshqaruv faoliyatining tabiiy qismi sifatida qabul qilishi lozim. O‘zgarishlarga moslashuvchanlik rahbarning professional yetukligini ko‘rsatadi.
O‘zgarishlar sharoitida ta’limda liderlik mas’uliyatli qaror qabul qilish, muloqot, ishonch va insoniy yondashuvga asoslanadi. Har bir o‘zgarish rahbar uchun sinov bo‘lib, uning liderlik salohiyatini namoyon etadi. O‘zgarishlarning mohiyatini chuqur anglagan rahbar ularni xavf emas, balki rivojlanish imkoniyati sifatida boshqaradi.
2. O‘zgarishlarning maktab faoliyatiga ta’siri.
Zamonaviy maktab faoliyati doimiy o‘zgarishlar ta’siri ostida shakllanib borayotgan murakkab ijtimoiy-pedagogik tizim hisoblanadi. Davlat ta’lim siyosati, jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, texnologik yangiliklar, pedagogik yondashuvlar va ijtimoiy talablarning yangilanishi maktab faoliyatining barcha yo‘nalishlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli o‘zgarishlarning maktab faoliyatiga ta’sirini chuqur anglash rahbarlik faoliyatining muhim tarkibiy qismi sifatida namoyon bo‘ladi. O‘zgarishlar maktab hayotida faqat tashqi sharoit emas, balki ichki jarayonlarni qayta ko‘rib chiqishga undovchi kuchli omil hisoblanadi.
Maktab faoliyatiga ta’sir etuvchi o‘zgarishlar avvalo ta’lim mazmuni va jarayonida namoyon bo‘ladi. O‘quv dasturlarining yangilanishi, fanlar mazmunining kompetensiyaga yo‘naltirilishi, baholash tizimining takomillashtirilishi o‘qituvchilarning kundalik faoliyatini tubdan o‘zgartiradi. Bunday sharoitda pedagoglardan yangi metodik yondashuvlar, moslashuvchanlik va uzluksiz kasbiy rivojlanish talab etiladi. Pedagogik moslashuv darajasi o‘zgarishlarning maktab faoliyatida qanchalik samarali amalga oshishini belgilaydi.
O‘zgarishlar maktabning tashkiliy faoliyatiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Boshqaruv tuzilmasining qayta ko‘rib chiqilishi, ichki hujjatlar, ish jarayonlari va javobgarlik mexanizmlaridagi yangilanishlar maktabning kundalik ish tartibini o‘zgartiradi. Tashkiliy o‘zgarishlar samaradorlikni oshirishga qaratilgan bo‘lsa-da, ular jamoada noaniqlik va qarshilikni yuzaga keltirishi mumkin. Shu sababli rahbar tashkiliy jarayonlardagi o‘zgarishlarni izchil va tushuntirish asosida amalga oshirishi zarur. Tashkiliy barqarorlik o‘zgarishlar sharoitida muhim ahamiyat kasb etadi.
Maktab faoliyatida o‘zgarishlarning muhim ta’sir yo‘nalishlaridan biri boshqaruv jarayonlaridir. Qaror qabul qilish mexanizmlarining yangilanishi, ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv, raqamli monitoring va tahlil vositalarining joriy etilishi rahbarlik faoliyatini yanada murakkab, ammo samaraliroq qiladi. Boshqaruvdagi o‘zgarishlar rahbardan strategik fikrlash, tahliliy yondashuv va liderlik kompetensiyalarini talab etadi. Boshqaruv moslashuvchanligi o‘zgarishlar ta’sirini yumshatishda muhim rol o‘ynaydi.
O‘zgarishlar maktabdagi pedagogik jamoa faoliyatiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Yangi talablar va yondashuvlar pedagoglarda qo‘shimcha mas’uliyat va psixologik yuklamani yuzaga keltirishi mumkin. Ba’zi o‘qituvchilar o‘zgarishlarni rivojlanish imkoniyati sifatida qabul qilsa, boshqalar ularni xavf yoki ortiqcha yuk sifatida baholashi ehtimoli mavjud. Shu bois rahbar jamoada ishonchli muhit yaratishi, o‘zgarishlarni tushuntirish va qo‘llab-quvvatlash orqali amalga oshirishi zarur. Jamoaviy ishonch o‘zgarishlarning qabul qilinishida hal qiluvchi omil hisoblanadi.
Maktab faoliyatiga o‘zgarishlar o‘quvchilar faoliyati va ta’lim sifati orqali ham ta’sir ko‘rsatadi. Ta’lim jarayonidagi yangilanishlar o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, faolligi va mas’uliyatini oshirishi mumkin. Biroq noto‘g‘ri yoki shoshma-shosharlik bilan joriy etilgan o‘zgarishlar o‘quvchilarda tushunmovchilik va stressni keltirib chiqarishi ehtimoli mavjud. Shu sababli o‘zgarishlarning o‘quvchilarga ta’siri doimiy monitoring qilinishi lozim. O‘quvchi markazliligi o‘zgarishlarni baholashda asosiy mezon bo‘lib xizmat qiladi.
O‘zgarishlar maktabning ijtimoiy muhitiga ham ta’sir etadi. Ota-onalar, jamoatchilik va mahalla bilan munosabatlar yangi talablarga mos ravishda shakllanadi. Zamonaviy ota-onalar ta’lim sifati, shaffoflik va natijadorlikka nisbatan talabchanroq bo‘lib bormoqda. Bu holat maktabdan ochiqlik va samarali kommunikatsiyani talab etadi. Ijtimoiy hamkorlik o‘zgarishlar sharoitida maktab faoliyatining barqarorligini ta’minlovchi muhim omildir.
Maktab faoliyatiga o‘zgarishlarning ta’siri mehnat munosabatlarida ham namoyon bo‘ladi. Yangi ish uslublari, raqamli vositalar va baholash mexanizmlari xodimlar faoliyatiga bo‘lgan talablarni o‘zgartiradi. Bu esa ayrim hollarda norozilik yoki qarshilikni yuzaga keltirishi mumkin. Rahbar o‘zgarishlarni adolatli va tushunarli tarzda joriy etishi, xodimlarning manfaatlarini hisobga olishi zarur. Adolatli boshqaruv o‘zgarishlarning salbiy ta’sirini kamaytiradi.
O‘zgarishlar maktabda psixologik muhitga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Noaniqlik, yangilik va yuqori talablar stressni kuchaytirishi mumkin. Xodimlar va o‘quvchilar ruhiy holatini e’tiborsiz qoldirish o‘zgarishlarning samarasini pasaytiradi. Shu sababli rahbar psixologik qo‘llab-quvvatlash, muloqot va ochiqlik orqali ijobiy muhitni saqlab turishi lozim. Psixologik barqarorlik maktab faoliyatining uzluksizligini ta’minlaydi.
Maktab faoliyatiga o‘zgarishlar rejalashtirish va nazorat tizimlarini ham o‘zgartiradi. An’anaviy rejalar o‘rniga moslashuvchan, qisqa muddatli va natijaga yo‘naltirilgan rejalashtirish talab etiladi. Nazorat esa jazolovchi emas, balki rivojlantiruvchi xarakterga ega bo‘lishi lozim. Rivojlantiruvchi nazorat o‘zgarishlarni qo‘llab-quvvatlovchi mexanizm sifatida ishlaydi.
O‘zgarishlar sharoitida maktab faoliyatiga ta’sir etuvchi muhim omillardan biri rahbar shaxsiyatidir. Rahbarning o‘zgarishlarga munosabati, liderlik uslubi va muloqot madaniyati jamoaning kayfiyati va faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zgarishlarni qo‘llab-quvvatlovchi va tushuntira oladigan rahbar jamoani ilhomlantiradi. Liderlik namoyoni o‘zgarishlarning muvaffaqiyatli amalga oshishida hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Maktab faoliyatiga o‘zgarishlarning ta’siri resurslardan foydalanish jarayonida ham namoyon bo‘ladi. Moliyaviy, moddiy va inson resurslarini qayta taqsimlash zarurati yuzaga keladi. O‘zgarishlar sharoitida resurslardan samarali foydalanish boshqaruv qarorlarining asosiy yo‘nalishiga aylanadi. Resurslarni optimallashtirish maktab faoliyatining barqarorligini saqlashga xizmat qiladi.
O‘zgarishlar maktabni o‘rganadigan tashkilotga aylantiradi. Doimiy yangilanish sharoitida maktab faqat bilim beruvchi emas, balki o‘zi ham o‘rganib boruvchi tizim sifatida rivojlanadi. Pedagoglar va rahbarlar tajribani tahlil qiladi, xatolardan saboq oladi va yangi yechimlarni izlaydi. Uzluksiz o‘rganish o‘zgarishlarning ijobiy ta’sirini kuchaytiradi.
O‘zgarishlar maktab faoliyatida moslashuvchanlik va barqarorlik o‘rtasidagi muvozanatni talab etadi. Juda tez va keskin o‘zgarishlar tizimni izdan chiqarishi mumkin, juda sekin o‘zgarishlar esa rivojlanishni to‘xtatadi. Rahbar ushbu muvozanatni saqlay olgan holda maktab faoliyatini boshqarishi zarur. Muvozanatli boshqaruv o‘zgarishlarning maktab faoliyatiga ijobiy ta’sirini ta’minlaydi.
Maktab faoliyatiga o‘zgarishlarning ta’siri murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, u ta’lim sifati, jamoa ruhiyati, boshqaruv samaradorligi va ijtimoiy munosabatlarda o‘z aksini topadi. Shu sababli o‘zgarishlarni anglash va boshqarish maktab rahbarining asosiy professional vazifalaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi.
3. O‘zgarishlarni qabul qilish psixologiyasi. Qiyinchiliklarni aniqlash va tahlil qilish. Muammolarni boshqarish va yechim topish.
Ta’lim tizimida kechayotgan zamonaviy jarayonlar shuni ko‘rsatadiki, har qanday islohot yoki yangilanishning muvaffaqiyati texnik yoki tashkiliy qarorlargina emas, balki inson omili, xususan, o‘zgarishlarni qabul qilish psixologiyasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Maktab faoliyatida o‘zgarishlar jamoaning ichki muvozanatini buzishi, mavjud odatlar va qarashlarga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli rahbar uchun o‘zgarishlarni boshqarishdan avval ularni qanday qabul qilinishini tushunish muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zgarishlarni qabul qilish jarayoni murakkab psixologik mexanizmlar orqali kechadi va har bir shaxs bu jarayonga turlicha munosabat bildiradi.
O‘zgarishlarni qabul qilish psixologiyasi shaxsning yangilikka bo‘lgan ichki munosabati, xavfsizlik hissi, o‘zini qadrlash darajasi va oldingi tajribalariga asoslanadi. Maktab jamoasida pedagoglar, ma’muriyat xodimlari va texnik xodimlar o‘zgarishlarni bir xil darajada qabul qilmaydi. Ba’zi xodimlar yangilikni rivojlanish imkoniyati sifatida qabul qilsa, boshqalar uni xavf yoki ortiqcha yuk sifatida his qiladi. Bu holat psixologik qarshilikning shakllanishiga olib keladi.
O‘zgarishlarga qarshilik ko‘pincha noaniqlik, nazoratni yo‘qotish hissi va mavjud qulayliklardan ayrilish qo‘rquvi bilan bog‘liq bo‘ladi. Maktab xodimlari yangi talablar o‘z malakalariga mos kelmasligidan yoki ularning mehnati yetarlicha baholanmasligidan xavotirlanishi mumkin. Shu sababli rahbar o‘zgarishlarni e’lon qilish jarayonida faqat rasmiy topshiriqlar bilan cheklanmasdan, jamoaning hissiy holatini ham hisobga olishi zarur. Empatiya va psixologik sezgirlik rahbarning muhim kompetensiyalaridan biridir.
O‘zgarishlarni qabul qilish jarayoni odatda psixologik bosqichlar orqali kechadi. Dastlab inkor etish, so‘ngra qarshilik, tushunishga urinish va asta-sekin qabul qilish holatlari kuzatiladi. Maktab jamoasida ushbu bosqichlarning har biri turli xodimlarda turli vaqtda namoyon bo‘lishi mumkin. Rahbar ushbu jarayonni tabiiy holat sifatida qabul qilishi va xodimlarni shoshiltirmasdan, moslashuv uchun zarur sharoit yaratishi lozim. Moslashuvchan yondashuv o‘zgarishlarni qabul qilishni yengillashtiradi.
O‘zgarishlar sharoitida muhim vazifalardan biri qiyinchiliklarni aniqlashdir. Qiyinchiliklar ochiq yoki yashirin shaklda bo‘lishi mumkin. Ochiq qiyinchiliklar xodimlarning noroziligi, ish samaradorligining pasayishi yoki muloqotdagi keskinlik orqali namoyon bo‘ladi. Yashirin qiyinchiliklar esa sustkashlik, befarqlik yoki passiv qarshilik ko‘rinishida ifodalanadi. Rahbar bu belgilarni erta aniqlay olishi muhimdir. Erta diagnostika muammolarni chuqurlashib ketishidan oldin hal qilish imkonini beradi.
Qiyinchiliklarni aniqlash jarayonida tahliliy yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi. Rahbar qiyinchiliklarning sabablarini aniqlash uchun ularni shaxsiy omillar, tashkiliy omillar va tashqi omillar kesimida ko‘rib chiqishi zarur. Masalan, pedagogning o‘zgarishga qarshiligi uning shaxsiy qo‘rquvi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, yoki bu tashkiliy yuklamaning noto‘g‘ri taqsimlanishi natijasi bo‘lishi ehtimoli mavjud. Sabab-oqibat tahlili muammolarni to‘g‘ri tushunishga yordam beradi.
Maktab faoliyatida qiyinchiliklarni tahlil qilishda muloqot muhim vosita hisoblanadi. Ochiq suhbatlar, individual uchrashuvlar va jamoaviy muhokamalar rahbarga real vaziyatni anglash imkonini beradi. Xodimlarning fikrini tinglash va ularni qarorlar jarayoniga jalb qilish o‘zgarishlarga bo‘lgan ishonchni oshiradi. Faol tinglash rahbar uchun muammolarni aniqlashda muhim ko‘nikma hisoblanadi.
Qiyinchiliklarni tahlil qilish jarayonida ma’lumotlarga asoslangan yondashuv ham muhim rol o‘ynaydi. Ish samaradorligi ko‘rsatkichlari, dars sifatiga oid tahlillar, ichki monitoring natijalari rahbarga muammolarni ob’ektiv baholash imkonini beradi. Subyektiv baholash o‘rniga dalillarga asoslangan tahlil qiyinchiliklarni aniqlashda aniqroq natija beradi. Ob’ektiv tahlil qarorlar sifatini oshiradi.
O‘zgarishlar sharoitida aniqlangan qiyinchiliklar ko‘pincha muammolar sifatida namoyon bo‘ladi. Muammolarni boshqarish rahbarlik faoliyatining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Muammoni boshqarish avvalo uni to‘g‘ri nomlash va chegaralashdan boshlanadi. Noto‘g‘ri aniqlangan muammo noto‘g‘ri yechimlarga olib keladi. Muammoni aniqlash aniqligi samarali boshqaruvning asosiy shartidir.
Muammolarni boshqarishda ustuvorliklarni belgilash muhim ahamiyat kasb etadi. Maktab faoliyatida barcha muammolar bir xil darajada dolzarb emas. Ba’zi muammolar tezkor yechim talab etsa, boshqalari strategik yondashuvni talab qiladi. Rahbar resurslarni to‘g‘ri taqsimlash uchun muammolarni ustuvorlik darajasiga ko‘ra ajratishi zarur. Ustuvorlikka asoslangan boshqaruv samaradorlikni oshiradi.
Muammolarni boshqarish jarayonida ijodiy fikrlash va moslashuvchanlik muhim rol o‘ynaydi. Standart yondashuvlar har doim ham yangi vaziyatlarga mos kelavermaydi. Rahbar muammolarga turli nuqtayi nazardan qaray olishi, muqobil yechimlarni ko‘ra bilishi zarur. Muqobil yechimlar muammolarni hal etishda yangi imkoniyatlar yaratadi.
Yechim topish jarayonida jamoaviy ishtirok alohida ahamiyatga ega. Muammolarni faqat rahbar tomonidan hal qilish emas, balki pedagoglar va xodimlarni jarayonga jalb etish ularning mas’uliyatini oshiradi va qarorlarning qabul qilinishini yengillashtiradi. Jamoaviy muhokama orqali ishlab chiqilgan yechimlar ko‘pincha barqarorroq bo‘ladi. Ishtirokchilik boshqaruvi muammolarni boshqarishda samarali yondashuv hisoblanadi.
Muammolarni hal etishda kichik g‘alabalar strategiyasi muhim ahamiyat kasb etadi. Katta va murakkab muammolarni mayda bosqichlarga bo‘lib hal etish jamoada ishonchni kuchaytiradi. Har bir kichik muvaffaqiyat o‘zgarishlarga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantiradi. Bosqichma-bosqich yechim psixologik bosimni kamaytiradi.
Muammolarni boshqarish jarayonida emosional intellekt rahbar uchun muhim vosita hisoblanadi. Xodimlarning hissiy holatini tushunish, stressni kamaytirish va ijobiy muhitni saqlash yechimlarning samaradorligini oshiradi. Rahbar o‘z hissiyotlarini nazorat qila olishi va boshqalarning hissiy holatini hisobga olishi zarur. Hissiy barqarorlik muammolarni boshqarishda muhim rol o‘ynaydi.
Yechim topish jarayonida qarorlar oqibatini oldindan baholash muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir qaror yangi qiyinchiliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Shu sababli rahbar qabul qilinayotgan yechimlarning qisqa va uzoq muddatli ta’sirini hisobga olishi zarur. Oldindan tahlil xatolarning oldini olishga xizmat qiladi.
O‘zgarishlar sharoitida muammolarni boshqarish doimiy refleksiyani talab etadi. Qabul qilingan yechimlarning natijalari tahlil qilinishi, zarur hollarda tuzatishlar kiritilishi lozim. Bu jarayon maktab faoliyatini doimiy takomillashtirish imkonini beradi. Reflektiv boshqaruv o‘zgarishlar sharoitida barqarorlikni ta’minlaydi.
Ta’limda o‘zgarishlarni qabul qilish psixologiyasi, qiyinchiliklarni aniqlash va muammolarni boshqarish jarayonlari bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda kechadi. Rahbar ushbu jarayonlarni tizimli va ongli boshqara olgan taqdirdagina o‘zgarishlar maktab rivojlanishiga xizmat qiladi.
4. Maktabda o‘zgarishlarni rejalashtirish va amalga oshirish. Jamoani o‘zgarishga tayyorlash.
Zamonaviy maktab faoliyatida o‘zgarishlarni rejalashtirish va amalga oshirish rahbarlik faoliyatining eng muhim va mas’uliyatli yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ta’lim tizimida yuz berayotgan ijtimoiy, pedagogik, texnologik va boshqaruvga oid yangilanishlar maktabdan doimiy moslashuvni talab qiladi. Shu nuqtayi nazardan maktabda o‘zgarishlar tasodifiy yoki faqat tashqi talablar ta’sirida emas, balki oldindan puxta o‘ylangan, maqsadga yo‘naltirilgan va tizimli tarzda rejalashtirilgan jarayon sifatida amalga oshirilishi lozim. Strategik rejalashtirish o‘zgarishlarni boshqarishda barqarorlikni ta’minlovchi asosiy mexanizm hisoblanadi.
Maktabda o‘zgarishlarni rejalashtirish jarayoni avvalo mavjud holatni chuqur tahlil qilishdan boshlanadi. Rahbar maktabning hozirgi rivojlanish darajasi, ta’lim sifati, jamoaning tayyorgarligi, resurslar imkoniyati va mavjud muammolarni aniqlab olishi zarur. Ushbu tahlil subyektiv baholashga emas, balki dalillarga, monitoring natijalariga va real ko‘rsatkichlarga asoslanishi kerak. Diagnostik tahlil o‘zgarishlar rejasining asosini tashkil etadi.
O‘zgarishlarni rejalashtirishda muhim bosqichlardan biri maqsadlarni aniq belgilashdir. Maktabda amalga oshiriladigan har bir o‘zgarish nimaga xizmat qilishi, qanday muammoni hal qilishi va qanday natijalarga olib kelishi aniq ko‘rsatib berilishi lozim. Noaniq va umumiy maqsadlar jamoada tushunmovchilik va qarshilikni kuchaytiradi. Shu sababli maqsadlar aniq, o‘lchab bo‘ladigan va amalga oshiriladigan bo‘lishi zarur. Aniq maqsadlar o‘zgarishlar jarayoniga yo‘nalish beradi.
Maktabda o‘zgarishlarni rejalashtirish jarayonida ustuvor yo‘nalishlarni tanlash muhim ahamiyatga ega. Bir vaqtning o‘zida barcha sohalarni o‘zgartirish jamoa uchun haddan tashqari yuklama bo‘lishi mumkin. Rahbar eng dolzarb va maktab rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatadigan yo‘nalishlarni aniqlashi zarur. Ustuvorlikka asoslangan rejalashtirish resurslardan samarali foydalanishga imkon yaratadi.
O‘zgarishlarni amalga oshirish rejasida bosqichlilik tamoyili muhim o‘rin tutadi. Har qanday yangilikni keskin va birdan joriy etish o‘rniga, uni bosqichma-bosqich amalga oshirish jamoaning moslashuvini yengillashtiradi. Bosqichlar aniq belgilanganida, har bir qadam nazorat qilinadi va zarur hollarda tuzatishlar kiritiladi. Bosqichma-bosqich amalga oshirish o‘zgarishlarning barqarorligini ta’minlaydi.
Maktabda o‘zgarishlarni amalga oshirish jarayonida rahbarning shaxsiy liderligi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Rahbar o‘zgarishlarning tashabbuskori va yetakchisi sifatida jamoaga namuna bo‘lishi lozim. Agar rahbar o‘zi o‘zgarishlarga ishonmasa yoki ularga befarq bo‘lsa, jamoa ham yangiliklarni qabul qilmaydi. Shaxsiy namuna o‘zgarishlarni amalga oshirishda eng kuchli ta’sir vositasidir.
O‘zgarishlarni amalga oshirish jarayonining muhim tarkibiy qismi jamoani o‘zgarishga tayyorlash hisoblanadi. Jamoa tayyor bo‘lmagan sharoitda eng yaxshi reja ham samara bermaydi. Jamoani tayyorlash, avvalo, o‘zgarishlarning zarurligini tushuntirishdan boshlanadi. Rahbar o‘zgarishlar nima sababdan kiritilayotganini, ularning qanday foyda keltirishini va qanday xavflarni kamaytirishini ochiq bayon qilishi zarur. Tushuntirish va asoslash jamoaning ongli qabul qilishini ta’minlaydi.
Jamoani o‘zgarishga tayyorlashda muloqot alohida ahamiyat kasb etadi. Bir tomonlama buyruqlar emas, balki ikki tomonlama muloqot orqali amalga oshirilgan o‘zgarishlar samaraliroq bo‘ladi. Rahbar jamoa a’zolarining fikrini tinglashi, savollariga javob berishi va tashvishlarini inobatga olishi lozim. Ochiq muloqot muhiti o‘zgarishlarga nisbatan ishonchni oshiradi.
O‘zgarishlarga tayyorlash jarayonida psixologik tayyorgarlik muhim rol o‘ynaydi. Yangiliklar ko‘pincha qo‘rquv, ishonchsizlik va stressni keltirib chiqaradi. Rahbar jamoaning hissiy holatini hisobga olib, qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratishi zarur. Individual suhbatlar, rag‘batlantirish va ijobiy fikr bildirish orqali jamoaning ruhiy holatini mustahkamlash mumkin. Psixologik qo‘llab-quvvatlash o‘zgarishlarni qabul qilishni yengillashtiradi.
Maktab jamoasini o‘zgarishga tayyorlashda kasbiy rivojlanish muhim ahamiyatga ega. Yangi talablar va yondashuvlar xodimlardan yangi bilim va ko‘nikmalarni talab qiladi. Shu sababli o‘zgarishlar bilan birga treninglar, seminarlar va metodik yordam tashkil etilishi zarur. Kasbiy tayyorgarlik o‘zgarishlarning amaliyotga muvaffaqiyatli tatbiq etilishini ta’minlaydi.
O‘zgarishlarni amalga oshirish jarayonida qarshilikni boshqarish muhim vazifa hisoblanadi. Qarshilik ko‘pincha o‘zgarishlarga qarshi chiqish emas, balki tushunmovchilik yoki xavotirning ifodasi bo‘ladi. Rahbar qarshilikni jazolash emas, balki uni tahlil qilish va sabablarini aniqlash orqali boshqarishi lozim. Qarshilikni konstruktiv boshqarish o‘zgarishlarning ijobiy yo‘nalishda kechishiga xizmat qiladi.
Maktabda o‘zgarishlarni amalga oshirish jarayonida kichik muvaffaqiyatlarni namoyish etish samarali usullardan biridir. Dastlabki ijobiy natijalarni jamoaga ko‘rsatish o‘zgarishlarga bo‘lgan ishonchni oshiradi. Har bir kichik yutuq jamoani keyingi bosqichlarga tayyorlaydi. Kichik g‘alabalar strategiyasi motivatsiyani mustahkamlaydi.
O‘zgarishlarni amalga oshirishda nazorat va monitoring tizimi muhim ahamiyatga ega. Rejalashtirilgan tadbirlarning qay darajada bajarilayotganini muntazam kuzatib borish rahbarga jarayonni boshqarish imkonini beradi. Monitoring jazolash vositasi emas, balki rivojlantirish mexanizmi sifatida ishlatilishi lozim. Rivojlantiruvchi monitoring o‘zgarishlarni doimiy takomillashtirishga xizmat qiladi.
Maktabda o‘zgarishlarni amalga oshirish jarayonida moslashuvchanlik zaruriy shart hisoblanadi. Amaliyotda rejalashtirilgan tadbirlar kutilgan natijani bermasligi yoki yangi muammolar yuzaga kelishi mumkin. Bunday holatda rahbar rejalarga tuzatish kiritishdan qo‘rqmasligi lozim. Moslashuvchan boshqaruv o‘zgarishlarning barqarorligini ta’minlaydi.
O‘zgarishlarni amalga oshirish jarayonida mas’uliyatni taqsimlash muhim ahamiyatga ega. Barcha vazifalarni rahbarning o‘zi bajarishi o‘rniga, jamoa a’zolarini jarayonga jalb qilish zarur. Har bir xodim o‘zgarishlarda o‘z o‘rnini his qilsa, jarayon yanada samarali kechadi. Mas’uliyatli ishtirok o‘zgarishlarni jamoaviy jarayonga aylantiradi.
Maktabda o‘zgarishlarni rejalashtirish va amalga oshirish jarayoni uzluksiz jarayon sifatida kechadi. Bir o‘zgarish boshqasini keltirib chiqaradi va maktab doimiy rivojlanish holatida bo‘ladi. Shu sababli rahbar o‘zgarishlarni vaqtinchalik holat emas, balki maktab faoliyatining tabiiy qismi sifatida qabul qilishi zarur. O‘zgarishlarga tayyorlik maktabning raqobatbardoshligini ta’minlaydi.
Maktab jamoasini o‘zgarishga tayyorlash va rejalashtirilgan yangilanishlarni amalga oshirish rahbarning strategik fikrlashi, liderlik salohiyati va insoniy yondashuviga bevosita bog‘liqdir. O‘zgarishlarni puxta rejalashtirgan va jamoani ongli tayyorlay olgan rahbar maktab faoliyatini barqaror rivojlanish yo‘liga olib chiqadi.
5. Inqiroz (krizis) holatlarida boshqaruv. O‘zgarishlar jarayonida kommunikatsiya.
Zamonaviy ta’lim tizimi doimiy o‘zgarishlar va turli darajadagi inqiroz holatlari bilan yuzma-yuz kelayotgan murakkab ijtimoiy tizimdir. Inqirozlar maktab faoliyatida kutilmagan vaziyatlar, keskin qarorlar zarurati va yuqori mas’uliyat bilan bog‘liq jarayonlarni yuzaga keltiradi. Bunday sharoitda rahbarlik faoliyati oddiy boshqaruvdan chiqib, tezkor, ongli va strategik yondashuvni talab etadi. Inqiroz holatlarida boshqaruv ta’lim muassasasi barqarorligini saqlash, salbiy oqibatlarni kamaytirish va jamoani birlashtirishga qaratilgan muhim boshqaruv yo‘nalishi hisoblanadi.
Inqiroz (krizis) tushunchasi maktab faoliyatida barqaror ishlash jarayonining izdan chiqishi, mavjud resurslar va imkoniyatlar o‘rtasidagi muvozanatning buzilishi bilan tavsiflanadi. Inqiroz holatlari turli ko‘rinishda namoyon bo‘lishi mumkin: tashkiliy muammolar, jamoada keskin ziddiyatlar, ishonchning yo‘qolishi, keskin o‘zgarishlar yoki favqulodda vaziyatlar. Maktab rahbari uchun inqiroz holati faqat muammo emas, balki boshqaruv salohiyatini sinovdan o‘tkazuvchi vaziyatdir. Inqirozni anglash uni samarali boshqarishning birinchi sharti hisoblanadi.
Inqiroz holatlarida boshqaruvning asosiy xususiyati tezkorlik va aniqlikdir. Oddiy sharoitda qabul qilinadigan qarorlar keng muhokama va tahlil asosida amalga oshirilsa, inqiroz vaziyatida vaqt omili hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, shoshma-shosharlik va asoslanmagan qarorlar vaziyatni yanada murakkablashtirishi mumkin. Shu sababli rahbar tezkor, lekin ongli qaror qabul qilish ko‘nikmasiga ega bo‘lishi zarur.
Inqiroz sharoitida rahbarlik faoliyatining muhim jihatlaridan biri ustuvorliklarni belgilashdir. Maktab faoliyatida bir vaqtning o‘zida ko‘plab muammolar yuzaga kelishi mumkin, biroq ularning barchasi bir xil darajada xavfli emas. Rahbar eng muhim va zudlik bilan hal qilinishi zarur bo‘lgan masalalarni aniqlab, resurslarni aynan shu yo‘nalishga yo‘naltirishi lozim. Ustuvorlikka asoslangan boshqaruv inqiroz oqibatlarini kamaytirishga xizmat qiladi.
Inqiroz holatlarida boshqaruv psixologik bosim bilan ham chambarchas bog‘liq. Bunday vaziyatlarda pedagoglar, o‘quvchilar va ota-onalar xavotir, qo‘rquv va noaniqlikni his qilishi mumkin. Rahbar o‘zining hissiy holatini nazorat qila olishi va jamoa uchun barqarorlik timsoliga aylanishi zarur. Hissiy barqarorlik inqiroz boshqaruvida rahbarning eng muhim sifatlaridan biridir.
Inqiroz holatlarida boshqaruv samaradorligi kommunikatsiya sifatiga bevosita bog‘liqdir. O‘zgarishlar va krizis jarayonida noto‘g‘ri yoki yetarli bo‘lmagan axborot mish-mishlar, ishonchsizlik va qarshilikni kuchaytiradi. Shu sababli rahbar tomonidan olib boriladigan strategik kommunikatsiya inqirozni boshqarishning asosiy vositasi hisoblanadi. Ochiq, aniq va o‘z vaqtida berilgan axborot jamoani tinchlantiradi va vaziyatni nazorat ostida ekanini ko‘rsatadi.
O‘zgarishlar jarayonida kommunikatsiya bir tomonlama axborot berish bilan cheklanmasligi lozim. Rahbar jamoa a’zolarining savollarini tinglashi, ularning tashvishlarini inobatga olishi va fikr bildirish imkoniyatini yaratishi zarur. Ikki tomonlama muloqot ishonchni mustahkamlash va qarshilikni kamaytirishga xizmat qiladi. Muloqot orqali jamoa o‘zgarishlar jarayonining faol ishtirokchisiga aylanadi.
Inqiroz holatlarida kommunikatsiyaning muhim jihatlaridan biri axborotning aniqligi va izchilligidir. Qarama-qarshi yoki tez-tez o‘zgarib turadigan xabarlar jamoada chalkashlik va ishonchsizlikni kuchaytiradi. Shu sababli rahbar asosiy xabarlarni oldindan puxta rejalashtirishi, ularni izchil va tushunarli shaklda yetkazishi zarur. Izchil kommunikatsiya inqiroz vaziyatida barqarorlikni saqlashga yordam beradi.
O‘zgarishlar jarayonida kommunikatsiya rahbarning yetakchilik rolini namoyon etadi. Rahbar nafaqat ma’lumot yetkazuvchi, balki ruhlantiruvchi va yo‘naltiruvchi shaxs sifatida maydonga chiqadi. O‘z nutqi, ohangi va xatti-harakati orqali rahbar jamoaga ishonch bag‘ishlashi mumkin. Motivatsion kommunikatsiya inqiroz sharoitida jamoani birlashtiruvchi kuchga aylanadi.
Inqiroz holatlarida boshqaruvda shaffoflik alohida ahamiyat kasb etadi. Muammolarni yashirish yoki vaziyatni sun’iy ravishda ijobiy ko‘rsatishga urinish oxir-oqibat ishonchning yo‘qolishiga olib keladi. Rahbar mavjud vaziyatni real baholab, muammolarni tan olishi va ularni hal qilish bo‘yicha aniq choralarni bayon etishi lozim. Shaffof yondashuv jamoani rahbar atrofida birlashtiradi.
O‘zgarishlar jarayonida kommunikatsiya moslashuvchan bo‘lishi kerak. Vaziyat o‘zgarishi bilan axborot mazmuni, uslubi va kanallari ham moslashtiriladi. Ba’zi holatlarda rasmiy yig‘ilishlar samarali bo‘lsa, boshqa vaziyatlarda individual suhbatlar yoki yozma axborotlar maqsadga muvofiq bo‘lishi mumkin. Moslashuvchan kommunikatsiya turli guruhlar ehtiyojini hisobga olish imkonini beradi.
Inqiroz holatlarida boshqaruv qarorlarni tez yetkazishni talab etadi. Qabul qilingan qarorlar jamoaga kech yetib borsa, ularning ahamiyati pasayadi. Shu sababli rahbar qarorlar mazmunini, sabablarini va kutilayotgan natijalarni imkon qadar tezkor yetkazishi lozim. Tezkor axborot almashinuvi inqiroz boshqaruvining muhim elementi hisoblanadi.
O‘zgarishlar jarayonida kommunikatsiya qarshilikni kamaytirish vositasi sifatida ham xizmat qiladi. O‘zgarishlarga qarshi chiqish ko‘pincha axborot yetishmasligi yoki noto‘g‘ri tushunish natijasida yuzaga keladi. Tushuntirish, savol-javob va muloqot orqali rahbar qarshilik sabablarini aniqlab, ularni yumshatishi mumkin. Tushuntiruvchi kommunikatsiya o‘zgarishlarni qabul qilishni osonlashtiradi.
Inqiroz sharoitida boshqaruv jamoaviy birdamlikni ta’minlashga qaratilgan bo‘lishi zarur. Kommunikatsiya orqali “biz” tushunchasi shakllantiriladi, muammolar umumiy mas’uliyat sifatida talqin etiladi. Rahbar muammolarni faqat yuqoridan tushgan vazifa emas, balki jamoa bilan birgalikda hal qilinadigan masala sifatida ko‘rsatishi lozim. Jamoaviy muloqot inqirozni yengib o‘tishda muhim rol o‘ynaydi.
O‘zgarishlar jarayonida kommunikatsiya psixologik qo‘llab-quvvatlash vazifasini ham bajaradi. Rahbarning dalda beruvchi so‘zlari, tushunishi va e’tibori xodimlarning ruhiy holatini barqarorlashtiradi. Bu esa o‘z navbatida ish samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Qo‘llab-quvvatlovchi kommunikatsiya inqiroz sharoitida insoniy omilni mustahkamlaydi.
Inqiroz holatlarida boshqaruv tajribani o‘rganish va xulosalar chiqarish jarayoni bilan uzviy bog‘liq. Har bir krizis kelajak uchun muhim saboq bo‘lib xizmat qiladi. Kommunikatsiya orqali tajribani muhokama qilish, xatolarni tan olish va yaxshilanish yo‘llarini belgilash mumkin. O‘rganishga yo‘naltirilgan kommunikatsiya maktabni yanada mustahkam qiladi.
O‘zgarishlar va inqiroz sharoitida boshqaruv rahbarning strategik fikrlashi, hissiy barqarorligi va kommunikativ kompetensiyasini namoyon etadi. Inqirozni boshqarish va o‘zgarishlar jarayonida samarali kommunikatsiyani yo‘lga qo‘ya olgan rahbar maktab faoliyatini izdan chiqarmay, uni yangi rivojlanish bosqichiga olib chiqish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
6. Qiyinchiliklarni yengishda rahbarning o‘rni. O‘zgarishlar samaradorligini baholash.
Ta’lim tizimida yuz berayotgan doimiy o‘zgarishlar maktab faoliyatida turli darajadagi qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Ushbu qiyinchiliklar tashkiliy, psixologik, pedagogik yoki boshqaruv xarakterida bo‘lishi mumkin. Bunday vaziyatlarda maktab rahbari nafaqat rasmiy boshqaruvchi, balki yetakchi lider, yo‘naltiruvchi va qo‘llab-quvvatlovchi shaxs sifatida maydonga chiqadi. Qiyinchiliklarni yengishda rahbarning o‘rni maktab jamoasining barqarorligi, ishonchi va rivojlanish istiqbolini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi.
Rahbarning qiyinchiliklarni yengishdagi roli, avvalo, muammoni to‘g‘ri anglash bilan boshlanadi. Har qanday qiyinchilik yuzaki belgilar bilan emas, balki uning tub sabablarini aniqlash orqali hal qilinadi. Maktab faoliyatida qiyinchiliklar ko‘pincha tashqi talablar bilan ichki imkoniyatlar o‘rtasidagi nomuvofiqlik natijasida yuzaga keladi. Rahbar ushbu nomuvofiqlikni aniqlay olgan taqdirdagina to‘g‘ri strategiyani tanlay oladi. Analitik fikrlash rahbarning muhim kompetensiyalaridan biri hisoblanadi.
Qiyinchiliklarni yengishda rahbarning muhim vazifalaridan biri mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishdir. O‘zgarishlar sharoitida muvaffaqiyatsizliklar yoki muammolar yuzaga kelganda, ularni xodimlar yoki tashqi omillarga yuklash jamoada ishonchsizlikni kuchaytiradi. Aksincha, rahbarning vaziyat uchun javobgarlikni tan olishi jamoada ishonch va hurmatni oshiradi. Mas’uliyatli liderlik qiyinchiliklarni yengishda kuchli psixologik tayanch bo‘lib xizmat qiladi.
Maktab rahbarining qiyinchiliklarni yengishdagi roli strategik yo‘naltirish bilan ham bog‘liqdir. Rahbar jamoani hozirgi muammolar bilan band qilib qo‘ymasdan, ularni kelajak maqsadlari tomon yo‘naltira olishi zarur. Qiyinchiliklar vaqtinchalik holat ekanini, o‘zgarishlar esa rivojlanish uchun zarur ekanini tushuntirish rahbarning muhim vazifasidir. Kelajakka yo‘naltirilgan fikrlash jamoani qiyinchiliklardan olib chiqishda muhim rol o‘ynaydi.
Qiyinchiliklarni yengishda rahbarning yana bir muhim roli motivatsiya yaratishdir. O‘zgarishlar jarayonida xodimlar charchoq, befarqlik yoki ishonchsizlikni his qilishi mumkin. Rahbar ijobiy kayfiyatni shakllantirish, kichik muvaffaqiyatlarni e’tirof etish va rag‘batlantirish orqali jamoaning ichki motivatsiyasini mustahkamlashi lozim. Rag‘batlantiruvchi liderlik qiyinchiliklarni yengishda samarali vosita hisoblanadi.
Maktab rahbari qiyinchiliklarni yengishda muloqot markazi vazifasini bajaradi. Jamoa a’zolari bilan doimiy va ochiq muloqot rahbarga real vaziyatni tushunish, xodimlarning tashvishlarini aniqlash va ularni yumshatish imkonini beradi. Muloqot orqali rahbar faqat buyruq beruvchi emas, balki tinglovchi va tushunuvchi shaxs sifatida namoyon bo‘ladi. Ochiq kommunikatsiya qiyinchiliklarni yengishda ishonch muhitini yaratadi.
Qiyinchiliklarni yengishda rahbarning o‘rni qaror qabul qilish sifatida ham namoyon bo‘ladi. Murakkab vaziyatlarda rahbar tez, lekin asosli qarorlar qabul qilishi zarur. Har bir qarorning ijobiy va salbiy oqibatlarini oldindan baholash qiyinchiliklarni chuqurlashtirib yubormaslikka yordam beradi. Oqibatlarni oldindan baholash rahbarlik qarorlarining muhim mezonidir.
Maktab rahbarining qiyinchiliklarni yengishdagi roli jamoani birlashtirish bilan bevosita bog‘liqdir. Qiyinchiliklar sharoitida jamoada bo‘linish, ayblash va qarama-qarshiliklar yuzaga kelishi mumkin. Rahbar “biz” tushunchasini shakllantirib, muammolarni umumiy mas’uliyat sifatida ko‘rsatishi lozim. Jamoaviy birdamlik qiyinchiliklarni yengishda muhim resurs hisoblanadi.
O‘zgarishlar jarayonida qiyinchiliklarni yengish faqat muammolarni hal qilish bilan cheklanmaydi, balki o‘zgarishlar samaradorligini baholashni ham talab etadi. Baholash jarayoni o‘zgarishlarning qanchalik to‘g‘ri rejalashtirilgani, amalga oshirilgani va kutilgan natijalarga erishilganini aniqlash imkonini beradi. Baholashsiz o‘zgarishlar jarayoni tasodifiy va nazoratsiz bo‘lib qoladi. Samaradorlikni baholash boshqaruvning ajralmas qismi hisoblanadi.
O‘zgarishlar samaradorligini baholashda rahbar, avvalo, baholash mezonlarini aniqlab olishi zarur. Ushbu mezonlar aniq, tushunarli va o‘lchab bo‘ladigan bo‘lishi lozim. Ta’lim sifati ko‘rsatkichlari, jamoa faolligi, ish jarayonlarining optimallashuvi va psixologik muhit baholash mezonlari sifatida xizmat qilishi mumkin. Aniq mezonlar baholash jarayonini ob’ektiv qiladi.
O‘zgarishlar samaradorligini baholash jarayonida ma’lumotlarga asoslangan yondashuv muhim ahamiyatga ega. Subyektiv fikrlar yoki shaxsiy munosabatlarga asoslangan baholash noto‘g‘ri xulosalarga olib kelishi mumkin. Monitoring natijalari, statistik ko‘rsatkichlar va tahliliy ma’lumotlar baholashning asosiy manbai bo‘lishi kerak. Dalillarga asoslangan baholash boshqaruv qarorlarining sifatini oshiradi.
O‘zgarishlar samaradorligini baholashda jamoa fikrini inobatga olish muhim hisoblanadi. Pedagoglar va xodimlarning o‘zgarishlarga munosabati, ularning kundalik ish faoliyatidagi qulaylik darajasi baholashda muhim ko‘rsatkich bo‘lib xizmat qiladi. Jamoa fikrini e’tiborsiz qoldirish o‘zgarishlarning real ta’sirini to‘liq baholashga to‘sqinlik qiladi. Ishtirokchilik baholash o‘zgarishlarni takomillashtirish imkonini beradi.
O‘zgarishlar samaradorligini baholash jarayonida dinamik tahlil muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zgarishlar natijalari darhol namoyon bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli baholash qisqa muddatli emas, balki ma’lum vaqt oralig‘ida amalga oshirilishi lozim. Dinamik tahlil o‘zgarishlarning rivojlanish tendensiyasini aniqlash imkonini beradi. Vaqt omilini hisobga olish baholashda muhim mezon hisoblanadi.
O‘zgarishlar samaradorligini baholash rahbar uchun o‘z faoliyatini tahlil qilish imkoniyatini ham yaratadi. Rahbar qaysi qarorlar samarali bo‘lganini, qaysilari kutilgan natijani bermaganini aniqlab, kelgusida xatolarga yo‘l qo‘ymaslik choralarini belgilaydi. Reflektiv boshqaruv rahbarning professional rivojlanishiga xizmat qiladi.
Baholash jarayonida aniqlangan kamchiliklar jazolash vositasi emas, balki rivojlanish imkoniyati sifatida qaralishi zarur. Rahbar baholash natijalarini jamoaga to‘g‘ri yetkazib, ularni muhokama qilish va takomillashtirish bo‘yicha birgalikda qarorlar qabul qilishi lozim. Rivojlantiruvchi baholash o‘zgarishlarning barqarorligini ta’minlaydi.
Qiyinchiliklarni yengishda rahbarning o‘rni o‘zgarishlar jarayonini barqarorlashtirish bilan ham bog‘liqdir. Baholash natijalariga asoslanib, rahbar muvaffaqiyatli amaliyotlarni mustahkamlaydi va samarasiz yo‘nalishlarni qayta ko‘rib chiqadi. Bu jarayon maktab faoliyatini doimiy takomillashtirishga olib keladi. Barqaror rivojlanish qiyinchiliklarni yengish va o‘zgarishlarni boshqarishning asosiy maqsadi hisoblanadi.
Maktab rahbari qiyinchiliklarni yengish jarayonida o‘rnak bo‘lish, baholashni to‘g‘ri tashkil etish va jamoani birlashtirish orqali o‘zgarishlarni samarali boshqara oladi. Rahbarning yetukligi qiyinchiliklar oldida chekinmasdan, ularni rivojlanish imkoniyatiga aylantira olishida namoyon bo‘ladi.
7. Maktabda o‘zgarishlar boshqaruvini tizimlashtirish. O‘zgarishlar sharoitida liderlikning ahamiyati.
Zamonaviy maktab faoliyati murakkab va ko‘p qirrali o‘zgarishlar jarayoni bilan tavsiflanadi. Davlat ta’lim siyosati, pedagogik yondashuvlar, texnologik yangiliklar va ijtimoiy talablar maktabni doimiy ravishda yangilanishga majbur etadi. Shu sababli maktabda o‘zgarishlarni tasodifiy, epizodik yoki faqat tashqi bosim ta’sirida amalga oshirish samarasiz hisoblanadi. Maktabda o‘zgarishlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun ularni boshqaruv darajasida tizimlashtirish zarur. O‘zgarishlar boshqaruvini tizimlashtirish maktab rivojlanishining barqarorligini ta’minlovchi asosiy mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi.
Maktabda o‘zgarishlar boshqaruvini tizimlashtirish, avvalo, o‘zgarishlarga yagona yondashuvni shakllantirishni talab etadi. Agar har bir yangilik alohida-alohida, umumiy strategiyadan uzilgan holda joriy etilsa, maktab faoliyatida tartibsizlik va charchoq yuzaga keladi. Tizimlashtirilgan boshqaruvda esa barcha o‘zgarishlar maktabning umumiy rivojlanish strategiyasi bilan uyg‘un holda rejalashtiriladi. Strategik uyg‘unlik o‘zgarishlar boshqaruvida muhim tamoyil hisoblanadi.
O‘zgarishlar boshqaruvini tizimlashtirish jarayonida maqsad–vazifa–natija zanjiri aniq belgilanishi zarur. Har bir o‘zgarish nimaga xizmat qilayotgani, qanday vazifalarni hal qilayotgani va qanday natijalarga olib kelishi oldindan aniqlanadi. Bu yondashuv o‘zgarishlarni boshqarishda aniqlik va tushunarlilikni ta’minlaydi. Maqsadga yo‘naltirilgan boshqaruv maktab jamoasida o‘zgarishlarga nisbatan ongli munosabatni shakllantiradi.
Maktabda o‘zgarishlar boshqaruvini tizimlashtirishda jarayonlarni standartlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zgarishlarni rejalashtirish, amalga oshirish, monitoring qilish va baholash uchun yagona mexanizmlar ishlab chiqiladi. Bunday yondashuv o‘zgarishlarni boshqarishni shaxsiy tajriba yoki subyektiv qarorlarga bog‘lab qo‘ymasdan, tizimli va boshqariladigan jarayonga aylantiradi. Standartlashtirilgan jarayonlar o‘zgarishlarning uzluksizligini ta’minlaydi.
O‘zgarishlar boshqaruvini tizimlashtirishda ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv alohida o‘rin tutadi. O‘zgarishlar zarurati, ularning borishi va natijalari real ma’lumotlar, monitoring ko‘rsatkichlari va tahliliy xulosalar asosida baholanadi. Subyektiv qarashlar o‘rniga dalillarga tayangan yondashuv rahbarlik qarorlarining sifatini oshiradi. Dalillarga asoslangan qarorlar o‘zgarishlar boshqaruvida xatolarni kamaytiradi.
Maktabda o‘zgarishlar boshqaruvini tizimlashtirish jarayoni resurslarni rejalashtirish bilan chambarchas bog‘liq. Har bir o‘zgarish inson, vaqt, moddiy va moliyaviy resurslarni talab etadi. Tizimli boshqaruvda ushbu resurslar oldindan hisobga olinadi va maqbul tarzda taqsimlanadi. Resurslar muvozanati o‘zgarishlarning barqaror amalga oshirilishini ta’minlaydi.
O‘zgarishlar boshqaruvini tizimlashtirishda javobgarlik va mas’uliyatni taqsimlash muhim hisoblanadi. O‘zgarishlar faqat rahbar zimmasiga yuklatilmasdan, jamoa a’zolari o‘rtasida aniq vazifalar asosida taqsimlanadi. Har bir xodim o‘zgarish jarayonida o‘z rolini his qilganida, jarayon yanada samarali kechadi. Jamoaviy mas’uliyat tizimli boshqaruvning asosiy belgilaridan biridir.
Maktabda o‘zgarishlar boshqaruvini tizimlashtirish jarayonida nazorat va monitoring mexanizmlari muhim o‘rin tutadi. Monitoring orqali o‘zgarishlarning rejalashtirilgan bosqichlarga muvofiqligi, yuzaga kelayotgan muammolar va ularni bartaraf etish imkoniyatlari aniqlanadi. Nazorat jazolash emas, balki rivojlantirishga qaratilgan bo‘lishi lozim. Rivojlantiruvchi monitoring o‘zgarishlarni doimiy takomillashtirishga xizmat qiladi.
O‘zgarishlar boshqaruvini tizimlashtirishda moslashuvchanlik muhim tamoyil hisoblanadi. Tizimli boshqaruv qat’iy qoliplarga yopishib olishni anglatmaydi. Aksincha, tizim vaziyatga qarab moslashish imkonini berishi kerak. O‘zgarishlar jarayonida yangi sharoitlar paydo bo‘lsa, rejalarga tuzatishlar kiritiladi. Moslashuvchan tizim o‘zgarishlar sharoitida barqarorlikni saqlashga yordam beradi.
Maktabda o‘zgarishlar boshqaruvini tizimlashtirish jarayonida kommunikatsiya tizimi alohida ahamiyat kasb etadi. O‘zgarishlarga oid axborotlar qaysi kanallar orqali, qachon va kim tomonidan yetkazilishi aniq belgilanishi lozim. Bu jarayon axborotning chalkashligi va mish-mishlarning oldini oladi. Tizimli kommunikatsiya o‘zgarishlar jarayonida ishonch muhitini yaratadi.
O‘zgarishlar sharoitida liderlikning ahamiyati ayniqsa yaqqol namoyon bo‘ladi. Agar boshqaruv tizim o‘zgarishlarning mexanik tomonini belgilasa, liderlik ularning insoniy va ruhiy jihatini ta’minlaydi. O‘zgarishlar sharoitida liderlik jamoani ilhomlantirish, qo‘llab-quvvatlash va yo‘naltirish orqali o‘zgarishlarni qabul qilishni osonlashtiradi. Liderlik omili tizimli boshqaruvni jonlantiruvchi kuch hisoblanadi.
O‘zgarishlar sharoitida lider rahbarlik faoliyatida yo‘naltiruvchi vizioner sifatida maydonga chiqadi. U nafaqat bugungi muammolarni hal qiladi, balki jamoaga kelajak manzarasini ko‘rsatadi. Kelajakni aniq tasavvur qilgan jamoa o‘zgarishlarni og‘ir yuk emas, balki rivojlanish bosqichi sifatida qabul qiladi. Vizyonli liderlik o‘zgarishlar jarayonida motivatsiyani kuchaytiradi.
O‘zgarishlar sharoitida liderlik ishonchni shakllantirish bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘zgarishlar ko‘pincha noaniqlik va xavotirni keltirib chiqaradi. Rahbarning qat’iyati, ochiqligi va barqaror pozitsiyasi jamoada ishonch hissini mustahkamlaydi. Ishonchga asoslangan liderlik qiyinchiliklarni yengishda kuchli tayanch bo‘lib xizmat qiladi.
Maktabda o‘zgarishlar sharoitida liderlik shaxsiy namuna orqali namoyon bo‘ladi. Rahbarning o‘zi yangiliklarga ochiq bo‘lsa, o‘z ustida ishlasa va o‘zgarishlarni amalda qo‘llasa, jamoa ham unga ergashadi. Shaxsiy namuna o‘zgarishlarni majburiyat emas, balki tabiiy jarayonga aylantiradi. Namuna ko‘rsatuvchi liderlik o‘zgarishlarni tezroq qabul qilishga yordam beradi.
O‘zgarishlar sharoitida liderlik emosional intellektga tayanadi. Rahbar xodimlarning hissiy holatini tushuna olishi, ularning tashvishlarini e’tiborsiz qoldirmasligi va qo‘llab-quvvatlashi zarur. Emosional intellektga ega lider qiyinchiliklarni keskinliksiz va ziddiyatsiz yengib o‘ta oladi. Hissiy sezgirlik o‘zgarishlar jarayonida muhim liderlik sifati hisoblanadi.
O‘zgarishlar sharoitida liderlik jamoani safarbar etish orqali namoyon bo‘ladi. Tizimlashtirilgan boshqaruv mexanizmlari bo‘lsa ham, jamoa faol ishtirok etmasa, o‘zgarishlar samarasiz bo‘lib qoladi. Lider jamoani o‘zgarishlarning faol subyekti sifatida jalb etadi, ularning tashabbusini qo‘llab-quvvatlaydi. Ishtirokchilik liderligi o‘zgarishlarni barqaror qiladi.
Maktabda o‘zgarishlar boshqaruvini tizimlashtirish va o‘zgarishlar sharoitida samarali liderlikni ta’minlash bir-birini to‘ldiruvchi jarayonlardir. Tizim rahbarlikni tartibga solsa, liderlik tizimni jonlantiradi. Shu uyg‘unlik asosida maktab o‘zgarishlar sharoitida qiyinchiliklarni yenga oladigan, barqaror va rivojlanishga yo‘naltirilgan tashkilotga aylanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun. – Toshkent, amaldagi tahrir.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Ta’lim tizimini rivojlantirishga doir farmon va qarorlar (so‘nggi yillardagi islohotlar asosida).
3. Bush T. Theories of Educational Leadership and Management. – London: SAGE Publications, 2019.
4. Fullan M. Leading in a Culture of Change. – New York: Teachers College Press, 2016.
5. Kotter J.P. Leading Change. – Boston: Harvard Business School Press, 2018.
6. Lewin K. Field Theory in Social Science. – New York: Harper & Row, 1951.
7. Hall G.E., Hord S.M. Implementing Change: Patterns, Principles, and Potholes. – Pearson Education, 2015.
8. Robbins S.P. Organizational Behavior. – Pearson Education, 2020.
9. Yukl G. Leadership in Organizations. – Pearson Education, 2019.
10. OECD. School Leadership for Learning: Insights from Research and Practice. – Paris, 2020.
11. UNESCO. Educational Leadership and Change Management in Schools. – Paris, 2021.
12. Everard K., Morris G., Wilson I. Effective School Management. – London: Paul Chapman Publishing, 2018.
13. Northouse P.G. Leadership: Theory and Practice. – SAGE Publications, 2021.
14. Spillane J.P. Distributed Leadership. – San Francisco: Jossey-Bass, 2017.
15. World Bank. Managing Change in Education Systems. – Washington, 2021.