I.TA’LIM MENEJMENTI MODULI
Mavzu: 1.1. Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarish.
Reja:
1. Umumiy o‘rta ta’limning maqsad va vazifalari.
2. Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarishda boshqaruv tamoyillari, funksiyalari, uslublari va usullaridan samarali foydalanish.
3. Maktablarni akkreditatsiyadan o‘tkazish tartibi va jarayoni: ichki va tashqi baholash.
4. Boshqaruv samaradorligini baholash bo‘yicha xalqaro dasturlar.
1.Umumiy o‘rta ta’limning maqsad va vazifalari
Umumiy o‘rta ta’lim tizimi jamiyatning intellektual, ijtimoiy va ma’naviy rivojlanishini ta’minlovchi muhim ijtimoiy institutlardan biri hisoblanadi. Ushbu tizimda boshqaruv jarayoni ta’lim mazmuni, pedagogik jarayon, kadrlar faoliyati, o‘quvchilarning rivojlanishi hamda ta’lim sifati bilan chambarchas bog‘liq holda olib boriladi. Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarishning markaziy yo‘nalishlaridan biri umumiy o‘rta ta’limning maqsad va vazifalarini to‘g‘ri belgilash, ularni amaliyotga izchil joriy etish va natijadorligini ta’minlashdan iboratdir.
Umumiy o‘rta ta’lim - bu o‘quvchilarda asosiy bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirish, ularni jamiyat hayotiga, mehnat faoliyatiga hamda keyingi ta’lim bosqichlariga tayyorlashga qaratilgan uzluksiz ta’lim tizimining asosiy bo‘g‘inidir. Mazkur ta’lim bosqichi shaxs kamolotining poydevorini yaratadi, chunki aynan shu davrda o‘quvchilarning intellektual salohiyati, ijtimoiy faolligi, axloqiy qarashlari va mustaqil fikrlash qobiliyatlari shakllanadi. Shu sababli umumiy o‘rta ta’limning maqsad va vazifalarini aniqlashda davlat, jamiyat va shaxs manfaatlari uyg‘unligi asos qilib olinadi.
Umumiy o‘rta ta’limning asosiy maqsadi har tomonlama rivojlangan, mustaqil fikrlay oladigan, ijtimoiy mas’uliyatni his qiluvchi, zamonaviy bilim va kompetensiyalarga ega bo‘lgan barkamol shaxsni tarbiyalashdan iboratdir. Ushbu maqsad faqatgina bilim berish bilan cheklanmaydi, balki o‘quvchilarda hayotiy kompetensiyalar, ijtimoiy moslashuv, fuqarolik pozitsiyasi va ijodiy tafakkurni rivojlantirishni ham o‘z ichiga oladi. Boshqaruv nuqtayi nazaridan qaralganda, mazkur maqsad maktab rahbariyati faoliyatining barcha yo‘nalishlariga metodik asos bo‘lib xizmat qiladi.
Umumiy o‘rta ta’limning maqsadi, avvalo, o‘quvchilarga fanlar asosida tizimli bilimlar berish orqali ularning dunyoqarashini shakllantirishga yo‘naltiriladi. Bu jarayonda ta’lim mazmunining ilmiyligi, izchilligi va hayot bilan bog‘liqligi muhim ahamiyat kasb etadi. O‘quvchilar tabiat, jamiyat, texnika va inson faoliyati haqidagi asosiy tushunchalarni egallab, ularni real hayotda qo‘llay olish darajasiga yetishi lozim. Maktab boshqaruvi esa o‘quv rejalari va dasturlarining samarali ijrosini ta’minlash orqali ushbu maqsadga erishishga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, umumiy o‘rta ta’limning muhim maqsadlaridan yana biri - o‘quvchilarning shaxsiy qobiliyatlarini aniqlash va rivojlantirishdir. Har bir o‘quvchi o‘ziga xos qiziqish, iste’dod va imkoniyatlarga ega bo‘lib, ta’lim jarayoni ushbu individual xususiyatlarni hisobga olgan holda tashkil etilishi zarur. Boshqaruv jarayonida differensial va individual yondashuvlarni qo‘llash, to‘garaklar, tanlovlar, loyihaviy faoliyatlarni tashkil etish orqali o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini rivojlantirish imkoniyati yaratiladi.
Umumiy o‘rta ta’limning yana bir muhim maqsadi - o‘quvchilarda mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini shakllantirishdir. Zamonaviy jamiyatda bilimlar tez yangilanib borayotgan bir sharoitda o‘quvchini faqat tayyor ma’lumot bilan qurollantirish yetarli emas. Unga bilimni mustaqil izlash, tahlil qilish, baholash va amaliyotga tatbiq etish ko‘nikmalarini singdirish zarur. Bu esa ta’lim jarayonini interfaol metodlar, muammoli vaziyatlar, tadqiqotga yo‘naltirilgan topshiriqlar asosida tashkil etishni talab qiladi. Maktab boshqaruvi bunday metodlarni joriy etish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishi lozim.
Umumiy o‘rta ta’limning vazifalari maqsadga erishishni ta’minlovchi aniq yo‘nalishlar sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu vazifalar ta’lim jarayonining mazmuni, shakli va natijasini belgilab beradi. Asosiy vazifalardan biri — o‘quvchilarda asosiy tayanch kompetensiyalarni shakllantirishdir. Bular kommunikativ, axborot bilan ishlash, ijtimoiy faollik, o‘zini o‘zi rivojlantirish, muammoli vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish kabi ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi. Mazkur kompetensiyalar o‘quvchining keyingi hayot faoliyatida muhim ahamiyat kasb etadi.
Umumiy o‘rta ta’limning vazifalari qatoriga milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalash ham kiradi. Ta’lim jarayoni o‘quvchilarda Vatanga sadoqat, qonunlarga hurmat, jamiyat oldidagi mas’uliyatni anglash kabi fazilatlarni shakllantirishga xizmat qilishi lozim. Bunda tarix, adabiyot, ma’naviyatga oid fanlarning o‘rni alohida ahamiyatga ega bo‘lib, maktab boshqaruvi mazkur fanlar orqali tarbiyaviy ishlarning samaradorligini oshirishga yo‘naltirilgan mexanizmlarni ishlab chiqadi.
Yana bir muhim vazifa - o‘quvchilarning jismoniy va ruhiy sog‘lig‘ini muhofaza qilishdir. Ta’lim jarayonini tashkil etishda sog‘lomlashtiruvchi muhit yaratish, o‘quv yuklamalarini me’yorlash, sport va sog‘lom turmush tarziga oid tadbirlarni o‘tkazish muhim hisoblanadi. Maktab rahbariyati ta’lim muassasasida xavfsiz, qulay va sog‘lom muhitni ta’minlash orqali o‘quvchilarning to‘laqonli rivojlanishiga sharoit yaratadi.
Umumiy o‘rta ta’lim vazifalari doirasida ijtimoiy moslashuv masalasi ham muhim o‘rin tutadi. O‘quvchilar maktabda nafaqat bilim oladi, balki jamoada ishlash, muloqot qilish, murosaga kelish, o‘z fikrini asoslab berish kabi ijtimoiy ko‘nikmalarni ham egallaydi. Ta’lim muassasasini boshqarishda sinfdan tashqari ishlar, jamoaviy tadbirlar, loyiha va klublar faoliyati orqali o‘quvchilarning ijtimoiy tajribasi boyitiladi.
Shuningdek, umumiy o‘rta ta’limning vazifalaridan biri - o‘quvchilarni kasbga yo‘naltirishdir. Ta’lim jarayonida o‘quvchilarning qiziqishlari va qobiliyatlarini aniqlash, ularga turli kasblar haqida tasavvur berish orqali kelajakdagi ta’lim va mehnat faoliyatiga ongli tayyorgarlik ko‘rish imkoniyati yaratiladi. Maktab boshqaruvi bu borada psixologik xizmat, kasb tanlashga oid mashg‘ulotlar va tashqi hamkorlik aloqalarini rivojlantirishga e’tibor qaratadi.
Umumiy o‘rta ta’limning maqsad va vazifalari ta’lim muassasasini boshqarish jarayonida strategik yo‘nalish sifatida namoyon bo‘ladi. Rahbar ushbu maqsad va vazifalarni aniq anglagan holda pedagogik jamoa faoliyatini muvofiqlashtiradi, resurslarni oqilona taqsimlaydi va ta’lim sifatini oshirishga yo‘naltirilgan qarorlar qabul qiladi. Boshqaruv jarayonida maqsad va vazifalarning uyg‘unligi ta’lim jarayonining izchilligini va barqarorligini ta’minlaydi.
Umumiy o‘rta ta’limning maqsad va vazifalarini amalga oshirishda pedagog kadrlarning kasbiy salohiyati muhim omil hisoblanadi. O‘qituvchilarning bilim va malakasi, pedagogik mahorati ta’lim natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli maktab boshqaruvida pedagoglarning kasbiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash, ularni qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini takomillashtirish ustuvor vazifa sifatida belgilanadi.
Zamonaviy sharoitda umumiy o‘rta ta’limning maqsad va vazifalari raqamli texnologiyalar bilan ham uzviy bog‘liqdir. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish o‘quvchilarning axborot savodxonligini oshirish, ta’lim jarayonini samarali tashkil etish va boshqaruv qarorlarini asoslash imkonini beradi. Maktab rahbariyati raqamli vositalarni joriy etish orqali ta’lim jarayonining ochiqligi va shaffofligini ta’minlaydi.
Umumiy o‘rta ta’limning maqsad va vazifalari maktab faoliyatining barcha yo‘nalishlarida - o‘quv-tarbiya jarayoni, metodik ishlar, tarbiyaviy faoliyat, ijtimoiy hamkorlik va boshqaruv mexanizmlarida o‘z aksini topadi. Ushbu maqsad va vazifalarning to‘g‘ri belgilanishi va izchil amalga oshirilishi umumiy o‘rta ta’lim muassasasining samarali faoliyat yuritishini ta’minlaydi hamda jamiyat ehtiyojlariga mos raqobatbardosh shaxslarni tarbiyalashga xizmat qiladi.
Umumiy o‘rta ta’limning maqsad va vazifalari ta’lim muassasasi faoliyatida normativ-me’yoriy yo‘naltiruvchi omil sifatida namoyon bo‘ladi. Har bir maktab o‘zining ichki boshqaruv tizimini aynan ushbu maqsad va vazifalarga mos holda shakllantiradi. Bu jarayonda ta’lim siyosati, davlat ta’lim standartlari va o‘quv dasturlari asos bo‘lib xizmat qiladi. Maktab rahbari uchun umumiy o‘rta ta’limning maqsad va vazifalari faqat nazariy tushuncha emas, balki kundalik boshqaruv qarorlarini belgilovchi strategik mezondir.
Umumiy o‘rta ta’limning muhim vazifalaridan biri - ta’lim sifati barqarorligini ta’minlashdir. Ta’lim sifati deganda faqat o‘quvchilarning bilim darajasi emas, balki ularning bilimni amaliyotda qo‘llay olish qobiliyati, mantiqiy fikrlashi, muammolarni hal etish ko‘nikmalari tushuniladi. Maktab boshqaruvida ta’lim sifatini oshirish uchun ichki monitoring, pedagogik tahlil, baholash mexanizmlarini joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jarayonlar orqali o‘quvchilarning rivojlanish dinamikasi muntazam kuzatilib boriladi.
Umumiy o‘rta ta’limning vazifalari doirasida ta’lim jarayonining uzviyligi va izchilligini ta’minlash alohida o‘rin tutadi. Boshlang‘ich, o‘rta va yuqori sinflar o‘rtasida bilimlar mantiqiy bog‘liqligi saqlanmasa, ta’lim natijadorligi pasayadi. Shu sababli maktab boshqaruvida fanlararo integratsiya, uzluksiz metodik ishlar va o‘qituvchilar o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish zarur. Bu orqali o‘quvchilar bilimlarni parcha-parcha emas, balki yaxlit tizim sifatida qabul qiladi.
Yana bir muhim vazifa - o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirishdir. Zamonaviy ta’lim sharoitida o‘quvchi berilgan axborotni shunchaki qabul qiluvchi emas, balki uni tahlil qiluvchi va baholovchi subyektga aylanishi kerak. Boshqaruv jarayonida darslarda muammoli vaziyatlar, bahs-munozaralar, loyiha ishlari va mustaqil izlanishlarni qo‘llab-quvvatlash orqali ushbu vazifa amalga oshiriladi. Bu esa o‘quvchilarning intellektual faolligini oshirishga xizmat qiladi.
Umumiy o‘rta ta’limning muhim vazifalaridan biri - ijtimoiy tenglik va inklyuzivlikni ta’minlashdir. Ta’lim muassasasi har bir o‘quvchi uchun teng imkoniyatlar yaratishi lozim. Turli ijtimoiy sharoitdagi, turli qobiliyat va ehtiyojlarga ega bo‘lgan bolalar uchun moslashtirilgan ta’lim muhiti tashkil etilishi boshqaruvning dolzarb vazifalaridan biridir. Inklyuziv yondashuv maktab rahbariyatidan mos pedagogik texnologiyalar, psixologik xizmat va resurslarni talab qiladi.
Umumiy o‘rta ta’lim vazifalari doirasida tarbiya va ta’limning uzviyligi muhim ahamiyatga ega. Ta’lim jarayonida tarbiyaviy maqsadlar bilan uyg‘unlashmagan bilim berish kutilgan natijani bermaydi. Shu sababli maktab boshqaruvida tarbiyaviy ishlar alohida tizim sifatida emas, balki o‘quv jarayonining ajralmas qismi sifatida tashkil etiladi. Dars jarayonida ham, darsdan tashqari faoliyatda ham tarbiyaviy maqsadlar ko‘zda tutiladi.
Umumiy o‘rta ta’limning yana bir vazifasi - o‘quvchilarda mehnatga munosabatni shakllantirishdir. Mehnatsevarlik, mas’uliyat, intizom kabi sifatlar o‘quvchilarning kelgusidagi hayot faoliyatida muhim ahamiyat kasb etadi. Maktab boshqaruvi mehnat ta’limi, amaliy mashg‘ulotlar, ijtimoiy foydali mehnat tadbirlari orqali ushbu vazifani amalga oshirishga yo‘naltiriladi. Bu jarayonda o‘quvchilar o‘z mehnatining natijasini ko‘ra olishi muhimdir.
Shuningdek, umumiy o‘rta ta’limning vazifalari axborot madaniyatini shakllantirish bilan ham bog‘liq. Axborot oqimi kuchaygan zamonaviy jamiyatda o‘quvchilar to‘g‘ri axborotni tanlay olish, uni tahlil qilish va undan maqsadga muvofiq foydalanish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi zarur. Maktab boshqaruvi axborot-resurs markazlari, elektron platformalar va raqamli vositalardan samarali foydalanish orqali ushbu vazifani qo‘llab-quvvatlaydi.
Umumiy o‘rta ta’limning maqsad va vazifalarini amalga oshirishda ota-onalar bilan hamkorlik muhim o‘rin tutadi. Ta’lim muassasasi va oila o‘rtasidagi uzviy aloqalar o‘quvchining rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Maktab rahbariyati ota-onalar bilan muntazam muloqot, pedagogik maslahatlar va hamkorlik tadbirlarini tashkil etish orqali ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi.
Umumiy o‘rta ta’lim vazifalari boshqaruv jarayonida strategik rejalashtirish orqali amalga oshiriladi. Har bir maktab o‘z rivojlanish strategiyasini ishlab chiqishda ta’limning maqsad va vazifalarini asos qilib oladi. Bu strategiya o‘quv-tarbiya jarayonini takomillashtirish, kadrlar salohiyatini oshirish va moddiy-texnik bazani rivojlantirishga qaratiladi. Strategik yondashuv ta’lim muassasasining barqaror faoliyat yuritishini ta’minlaydi.
Umumiy o‘rta ta’limning maqsad va vazifalari maktab boshqaruvida natijaga yo‘naltirilganlik tamoyilini kuchaytiradi. Har bir amalga oshirilayotgan ish, har bir qaror o‘quvchining rivojlanishiga, ta’lim sifati va samaradorligiga xizmat qilishi lozim. Shu jihatdan, maqsad va vazifalar boshqaruv faoliyatining mezoni va baholash asosi sifatida namoyon bo‘ladi.
2. Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarishda boshqaruv tamoyillari, funksiyalari, uslublari va usullaridan samarali foydalanish
Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarish jarayoni murakkab va ko‘p qirrali faoliyat bo‘lib, u faqatgina ma’muriy buyruqlar berish yoki nazorat bilan cheklanmaydi. Mazkur jarayon ta’lim muassasasining barcha ichki resurslarini yagona maqsad sari yo‘naltirish, pedagogik jamoa faoliyatini muvofiqlashtirish va o‘quvchilarning sifatli ta’lim olishiga sharoit yaratishni ko‘zda tutadi. Bunda boshqaruv tamoyillari, boshqaruv funksiyalari, boshqaruv uslublari va boshqaruv usullaridan oqilona va tizimli foydalanish hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Umumiy o‘rta ta’lim muassasasida boshqaruv faoliyati, avvalo, boshqaruv tamoyillariga tayanadi. Tamoyillar boshqaruv jarayonining mazmunini belgilovchi asosiy qoidalar bo‘lib, ular rahbar faoliyatining yo‘nalishini aniqlaydi. Ta’lim muassasasida boshqaruvning ilmiylik tamoyili muhim o‘rin tutadi. Ushbu tamoyil rahbarning qarorlari ilmiy asoslangan, pedagogik va psixologik qonuniyatlarga mos bo‘lishini talab etadi. Ilmiylikka asoslangan boshqaruv subyektivlikni kamaytiradi va ta’lim jarayonining barqarorligini ta’minlaydi.
Boshqaruvning muhim tamoyillaridan yana biri - tizimlilik va izchillik tamoyilidir. Umumiy o‘rta ta’lim muassasasi murakkab ijtimoiy-pedagogik tizim bo‘lib, undagi barcha elementlar — o‘quv jarayoni, tarbiyaviy ishlar, kadrlar faoliyati va boshqaruv mexanizmlari o‘zaro bog‘liq holda ishlaydi. Rahbar ushbu bog‘liqlikni hisobga olgan holda qarorlar qabul qilishi lozim. Tizimli yondashuvsiz olib borilgan boshqaruv faoliyati qisqa muddatli natija bersa-da, uzoq muddatda samaradorlikni ta’minlay olmaydi.
Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarishda demokratik va ochiqlik tamoyili ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu tamoyil pedagogik jamoa a’zolarining boshqaruv jarayonida ishtirok etishini, ularning fikr va takliflarini inobatga olishni nazarda tutadi. Demokratik boshqaruv muhitida o‘qituvchilarning tashabbuskorligi oshadi, jamoada ishonch va hamkorlik kuchayadi. Bu esa ta’lim muassasasining umumiy samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Boshqaruvning mas’uliyat va javobgarlik tamoyili rahbar hamda xodimlarning o‘z vazifalariga mas’uliyat bilan yondashishini taqozo etadi. Har bir pedagog va xodim o‘z faoliyati natijalari uchun javobgar ekanligini anglab yetishi muhimdir. Maktab boshqaruvida ushbu tamoyil aniq vakolatlar taqsimoti, vazifalarning belgilanishi va natijalarning baholanishi orqali ta’minlanadi.
Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarishda maqsadga yo‘naltirilganlik tamoyili alohida o‘rin tutadi. Boshqaruv faoliyatining barcha elementlari aniq belgilangan maqsadga xizmat qilishi lozim. Har bir reja, topshiriq va qaror ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Ushbu tamoyil rahbar faoliyatining rejalilik va natijadorlik asosida olib borilishini ta’minlaydi.
Boshqaruv tamoyillari bilan bir qatorda boshqaruv funksiyalari ta’lim muassasasi faoliyatini tashkil etishda muhim ahamiyatga ega. Boshqaruv funksiyalari rahbar tomonidan bajariladigan asosiy faoliyat turlarini ifodalaydi. Umumiy o‘rta ta’lim muassasasida boshqaruvning yetakchi funksiyalaridan biri — rejalashtirish funksiyasidir. Rejalashtirish orqali ta’lim muassasasining rivojlanish yo‘nalishlari, ustuvor vazifalari va amalga oshiriladigan tadbirlar belgilanadi. Rejasiz faoliyat tasodifiy natijalarga olib keladi, rejalashtirilgan boshqaruv esa barqarorlikni ta’minlaydi.
Boshqaruvning muhim funksiyalaridan yana biri - tashkil etish funksiyasidir. Ushbu funksiya rejalashtirilgan vazifalarni amalga oshirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishni o‘z ichiga oladi. Kadrlarni joylashtirish, vazifalarni taqsimlash, ish jarayonlarini muvofiqlashtirish tashkil etish funksiyasining asosiy yo‘nalishlaridir. Umumiy o‘rta ta’lim muassasasida ushbu funksiya pedagogik jamoaning samarali faoliyatini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Motivatsiya funksiyasi boshqaruv jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi. Pedagoglarning kasbiy faolligi, tashabbuskorligi va mas’uliyatini oshirish ularni rag‘batlantirish orqali amalga oshiriladi. Maktab boshqaruvida moddiy va ma’naviy rag‘batlantirish usullaridan foydalanish motivatsiyani kuchaytiradi. Motivatsiya yetarli bo‘lmagan taqdirda, hatto eng puxta rejalashtirilgan faoliyat ham kutilgan natijani bermaydi.
Boshqaruvning nazorat funksiyasi ta’lim muassasasi faoliyatini baholash va tahlil qilishga xizmat qiladi. Nazorat orqali rejalarning bajarilish darajasi aniqlanadi, kamchiliklar va muammolar o‘z vaqtida aniqlanadi. Umumiy o‘rta ta’lim muassasasida nazorat jazolash vositasi emas, balki rivojlantiruvchi mexanizm sifatida qo‘llanilishi muhimdir. Bu yondashuv pedagogik jamoada ijobiy muhitni saqlab qoladi.
Boshqaruv jarayonida muvofiqlashtirish funksiyasi ham muhim o‘rin tutadi. Ta’lim muassasasidagi turli bo‘limlar va xodimlar faoliyatini uyg‘unlashtirish orqali umumiy maqsadlarga erishish mumkin. Muvofiqlashtirilmagan faoliyat resurslarning samarasiz sarflanishiga olib keladi. Shu sababli rahbar barcha jarayonlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ta’minlashi lozim.
Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarishda boshqaruv uslublari rahbarning pedagogik jamoa bilan o‘zaro munosabatini belgilaydi. Avtoritar uslub qat’iy intizom va markazlashgan boshqaruvga asoslanadi. Ushbu uslub muayyan vaziyatlarda tezkorlikni ta’minlashi mumkin, biroq doimiy qo‘llanilganda pedagoglarning tashabbusini cheklaydi. Shu sababli ta’lim muassasasida ushbu uslubdan ehtiyotkorlik bilan foydalanish zarur.
Demokratik uslub umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida eng samarali uslublardan biri hisoblanadi. Ushbu uslub pedagoglarning fikrini inobatga olish, ularni qaror qabul qilish jarayoniga jalb etish orqali amalga oshiriladi. Demokratik boshqaruv jamoada ijobiy psixologik muhitni shakllantiradi va pedagoglarning mas’uliyatini oshiradi.
Boshqaruvda liberal uslub ham uchraydi. Bu uslubda rahbar xodimlarga katta erkinlik beradi. Biroq ushbu uslub kuchli o‘zini o‘zi boshqarish madaniyatiga ega jamoalarda samarali bo‘lishi mumkin. Aks holda, tartibsizlik va mas’uliyatsizlik yuzaga kelishi ehtimoli mavjud.
Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarishda boshqaruv usullari amaliy ta’sir vositalari sifatida namoyon bo‘ladi. Ma’muriy usullar buyruq, ko‘rsatma va farmoyishlar orqali amalga oshiriladi. Ushbu usullar intizomni ta’minlashda muhim bo‘lsa-da, ular doimo pedagogik yondashuv bilan uyg‘unlashtirilishi lozim.
Iqtisodiy usullar moddiy rag‘batlantirish, mukofotlash va resurslarni taqsimlash orqali amalga oshiriladi. Bu usullar pedagoglarning mehnat samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Umumiy o‘rta ta’lim muassasasida iqtisodiy usullardan oqilona foydalanish jamoaning barqaror rivojlanishini ta’minlaydi.
Ijtimoiy-psixologik usullar pedagogik jamoaning ichki munosabatlariga ta’sir ko‘rsatadi. Ishonch, hurmat, qo‘llab-quvvatlash va jamoaviylik ushbu usullarning asosini tashkil etadi. Ushbu usullar orqali pedagoglarning kasbiy qoniqishi oshadi va ta’lim jarayonining sifati yaxshilanadi.
Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarishda boshqaruv tamoyillari, funksiyalari, uslublari va usullaridan samarali foydalanish rahbarning kasbiy mahorati va boshqaruv madaniyatiga bog‘liqdir. Ushbu elementlarning uyg‘unligi ta’lim muassasasining barqaror faoliyatini ta’minlaydi va ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarishda boshqaruv tamoyillari, funksiyalari, uslublari va usullaridan samarali foydalanish jarayoni rahbarning boshqaruv kompetensiyasi bilan bevosita bog‘liqdir. Boshqaruv kompetensiyasi — bu rahbarning bilim, tajriba, shaxsiy fazilatlar va professional ko‘nikmalar majmuasi bo‘lib, u murakkab pedagogik vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish imkonini beradi. Aynan shu kompetensiya boshqaruv elementlarini vaziyatga mos holda tanlash va uyg‘unlashtirishni ta’minlaydi.
Umumiy o‘rta ta’lim muassasasida boshqaruvning muhim jihatlaridan biri - moslashuvchanlik tamoyilidir. Ta’lim jarayoni doimiy o‘zgaruvchan muhitda amalga oshiriladi: o‘quvchilar ehtiyojlari, jamiyat talablari, pedagogik texnologiyalar va normativ hujjatlar yangilanib boradi. Shu sababli maktab boshqaruvi qat’iy andozalarga emas, balki vaziyatga moslashishga asoslanishi zarur. Moslashuvchan boshqaruv rahbardan tezkor tahlil, alternativ yechimlarni ko‘ra bilish va risklarni oldindan baholashni talab qiladi.
Boshqaruvda profilaktik yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi. Ko‘plab muammolar yuzaga kelgandan keyin emas, balki ularning oldini olish orqali samarali hal etiladi. Umumiy o‘rta ta’lim muassasasida bu yondashuv pedagoglar faoliyatini muntazam tahlil qilish, o‘quvchilarning rivojlanishidagi og‘ishlarni erta aniqlash va psixologik xizmat bilan hamkorlikni kuchaytirish orqali amalga oshiriladi. Profilaktik boshqaruv muassasa ichida barqarorlikni ta’minlaydi.
Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarishda funksiyalararo integratsiya muhim o‘rin tutadi. Rejalashtirish, tashkil etish, motivatsiya va nazorat funksiyalari alohida-alohida emas, balki yagona mexanizm sifatida ishlashi kerak. Masalan, nazorat natijalari kelgusi rejalashtirish jarayoniga asos bo‘lib xizmat qilishi, motivatsiya tizimi esa tashkil etish jarayonini qo‘llab-quvvatlashi lozim. Ushbu integratsiya boshqaruv samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Boshqaruv jarayonida pedagogik yetakchilik alohida ahamiyatga ega. Zamonaviy maktab rahbari faqat ma’muriy boshqaruvchi emas, balki pedagogik jarayonning yetakchisi sifatida namoyon bo‘lishi kerak. Pedagogik yetakchilik o‘qituvchilarga metodik yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish, innovatsion g‘oyalarni qo‘llab-quvvatlash va o‘rnak bo‘lish orqali amalga oshiriladi. Bu yondashuv o‘qituvchilarning kasbiy o‘sishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarishda analitik yondashuv tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Rahbar qarorlarni faqat tajribaga asoslanib emas, balki aniq ma’lumotlar va tahlillar asosida qabul qilishi lozim. O‘quvchilarning o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari, davomat, pedagoglar faoliyati natijalari va tarbiyaviy ishlar samaradorligi tahlil qilinib, boshqaruv qarorlari ishlab chiqiladi. Analitik boshqaruv subyektivlikni kamaytiradi. Boshqaruvda kommunikatsiya madaniyati ham muhim omil hisoblanadi. Ta’lim muassasasida samarali muloqot mavjud bo‘lmasa, eng puxta rejalashtirilgan qarorlar ham to‘liq amalga oshmaydi. Rahbarning ochiq muloqot olib borishi, pedagoglarni tinglashi va fikr almashuvni yo‘lga qo‘yishi boshqaruv jarayonining sifatini oshiradi. Samarali kommunikatsiya jamoada ishonch muhitini shakllantiradi.
Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarishda innovatsion boshqaruv usullaridan foydalanish ham muhimdir. Innovatsion boshqaruv yangi pedagogik texnologiyalar, raqamli platformalar va zamonaviy boshqaruv modellarini joriy etishni nazarda tutadi. Bunda rahbar innovatsiyalarga nisbatan ochiq bo‘lishi, xodimlarni yangiliklarni qabul qilishga tayyorlashi lozim. Innovatsion boshqaruv ta’lim muassasasining raqobatbardoshligini oshiradi.
Boshqaruv usullaridan foydalanishda muvozanatni saqlash muhim hisoblanadi. Ma’muriy, iqtisodiy va ijtimoiy-psixologik usullardan birini haddan tashqari ko‘p qo‘llash boshqaruv samaradorligini pasaytiradi. Rahbar vaziyatga qarab ushbu usullarni uyg‘unlashtira olishi kerak. Masalan, intizom masalalarida ma’muriy usullar zarur bo‘lsa, jamoaviy muhitni yaxshilashda ijtimoiy-psixologik usullar ustuvor bo‘ladi.
Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarishda o‘zini o‘zi baholash va refleksiya jarayonlari ham muhim ahamiyatga ega. Rahbar o‘z faoliyatini tahlil qilib borishi, qabul qilingan qarorlarning natijalarini baholashi va zarur hollarda tuzatishlar kiritishi lozim. Bu jarayon boshqaruv sifatini uzluksiz oshirish imkonini beradi. Boshqaruv jarayonida jamoaviy mas’uliyatni shakllantirish ham muhim vazifa hisoblanadi. Ta’lim muassasasining rivojlanishi faqat rahbar faoliyatiga emas, balki butun pedagogik jamoaning mas’uliyatli yondashuviga bog‘liq. Rahbar har bir xodimning umumiy natijaga qo‘shgan hissasini anglashiga erishishi zarur.
Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarishda boshqaruv tamoyillari, funksiyalari, uslublari va usullaridan samarali foydalanish jarayoni doimiy takomillashtirib boriladigan, dinamik tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu jarayon rahbardan yuqori darajadagi professional tayyorgarlik, pedagogik sezgirlik va strategik fikrlashni talab qiladi.
3. Maktablarni akkreditatsiyadan o‘tkazish tartibi va jarayoni: ichki va tashqi baholash
Umumiy o‘rta ta’lim muassasalarining faoliyatini sifat jihatdan baholash va ularning ta’lim berish imkoniyatlarini rasmiy jihatdan tasdiqlash jarayoni maktablarni akkreditatsiyadan o‘tkazish orqali amalga oshiriladi. Akkreditatsiya ta’lim muassasasining davlat tomonidan belgilangan ta’lim standartlari va talablariga muvofiqligini aniqlashga qaratilgan muhim boshqaruv mexanizmi hisoblanadi. Ushbu jarayon ta’lim sifatini ta’minlash, maktab faoliyatini tahlil qilish va uni takomillashtirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishga xizmat qiladi.
Akkreditatsiya - bu ta’lim muassasasining o‘quv-tarbiya jarayoni, boshqaruv tizimi, kadrlar salohiyati, moddiy-texnik bazasi va ta’lim natijalari davlat talablari asosida kompleks baholanadigan jarayondir. Umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida akkreditatsiya tizimi maktablarning faoliyatini shaffof, hisobdor va sifatga yo‘naltirilgan holda tashkil etishga undaydi. Shu sababli akkreditatsiya jarayoni nafaqat nazorat, balki rivojlantiruvchi mexanizm sifatida qaraladi.Maktablarni akkreditatsiyadan o‘tkazish jarayoni ichki baholash va tashqi baholash bosqichlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu ikki baholash turi bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, maktab faoliyatini har tomonlama va xolisona tahlil qilish imkonini beradi. Akkreditatsiya jarayonida ichki va tashqi baholash natijalari asosida ta’lim muassasasining umumiy holati va rivojlanish istiqbollari aniqlanadi.Ichki baholash - bu ta’lim muassasasining o‘z faoliyatini mustaqil ravishda tahlil qilishi va baholashi jarayonidir. Ichki baholash maktab jamoasining o‘z faoliyatiga tanqidiy yondashuvi, kuchli va zaif tomonlarini aniqlashi hamda rivojlanish yo‘nalishlarini belgilashi uchun muhim hisoblanadi. Ushbu baholash turi maktab rahbariyati, pedagogik jamoa va metodik birlashmalar ishtirokida amalga oshiriladi.
Ichki baholash jarayonida ta’lim jarayonining sifati asosiy mezonlardan biri sifatida qaraladi. O‘quv rejalari va dasturlarining bajarilishi, darslarning metodik jihatdan to‘g‘ri tashkil etilishi, o‘quvchilarning bilim darajasi va rivojlanish ko‘rsatkichlari tahlil qilinadi. Maktab rahbariyati ushbu tahlillar asosida o‘quv jarayonini takomillashtirishga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqadi.
Ichki baholashda pedagog kadrlar faoliyati ham muhim o‘rin tutadi. O‘qituvchilarning kasbiy malakasi, metodik tayyorgarligi, innovatsion yondashuvlardan foydalanish darajasi baholanadi. Ushbu jarayon pedagoglarning o‘z ustida ishlashiga, kasbiy rivojlanishga bo‘lgan ehtiyojini oshiradi. Ichki baholash natijalari asosida pedagoglar uchun malaka oshirish va metodik yordam ko‘rsatish mexanizmlari belgilanadi.Ichki baholash jarayonida boshqaruv tizimi samaradorligi ham alohida tahlil qilinadi. Maktab rahbariyatining rejalashtirish, tashkil etish, nazorat va tahlil faoliyati o‘rganiladi. Boshqaruv qarorlarining ta’lim natijalariga ta’siri baholanadi. Bu jarayon maktabda boshqaruv madaniyatini rivojlantirish va rahbarlik faoliyatini takomillashtirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, ichki baholash doirasida moddiy-texnik baza va ta’lim muhiti holati ham o‘rganiladi. Sinfxonalar, laboratoriyalar, sport inshootlari, axborot-resurs markazlari va o‘quv jihozlarining ta’lim jarayoniga mosligi baholanadi. Ta’lim muhitining xavfsizligi va qulayligi ichki baholash mezonlaridan biri sifatida qaraladi.Ichki baholash jarayonining muhim jihatlaridan biri - o‘zini o‘zi tahlil qilish madaniyatini shakllantirishdir. Maktab jamoasi o‘z faoliyatiga real va xolis baho berishni o‘rganadi. Bu jarayon xatolarni yashirish emas, balki ularni aniqlash va bartaraf etishga qaratilgan bo‘lishi lozim. Shu jihatdan ichki baholash maktabning uzluksiz rivojlanishini ta’minlovchi vosita sifatida namoyon bo‘ladi.
Tashqi baholash esa ta’lim muassasasining faoliyatini mustaqil va vakolatli organlar tomonidan baholash jarayonidir. Tashqi baholash akkreditatsiya jarayonining asosiy bosqichi bo‘lib, maktab faoliyatiga obyektiv baho berishni ta’minlaydi. Ushbu baholash ichki baholash natijalari bilan solishtirilgan holda amalga oshiriladi.Tashqi baholash jarayonida ta’lim standartlariga muvofiqlik asosiy mezon sifatida qaraladi. Maktabda ta’lim mazmunining davlat ta’lim standartlariga mosligi, o‘quvchilarning bilim darajasi va kompetensiyalarining belgilangan talablar darajasida ekanligi tekshiriladi. Bu jarayon testlar, kuzatuvlar va hujjatlar tahlili orqali amalga oshiriladi.Tashqi baholashda ta’lim natijalarining barqarorligi ham muhim ahamiyatga ega. O‘quvchilarning yakuniy baholari, bilimlarni egallash darajasi va rivojlanish ko‘rsatkichlari tahlil qilinadi. Ushbu natijalar maktab faoliyatining samaradorligini aniqlash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Natijalarga asoslangan baholash maktabni natijaga yo‘naltirilgan faoliyat yuritishga undaydi.
Tashqi baholash jarayonida boshqaruv hujjatlari va ichki reglamentlar ham o‘rganiladi. Maktab nizomi, rivojlanish dasturi, ichki me’yoriy hujjatlar va hisobotlar tahlil qilinadi. Ushbu hujjatlarning mavjudligi va amalda qo‘llanilishi boshqaruv tizimining samaradorligini ko‘rsatadi.Tashqi baholashda ta’lim muhitining ochiqligi va shaffofligi ham baholash mezonlaridan biri hisoblanadi. Maktab faoliyati haqida axborotlarning ochiqligi, ota-onalar va jamoatchilik bilan hamkorlik darajasi tahlil qilinadi. Bu jarayon maktabning jamiyat oldidagi hisobdorligini oshirishga xizmat qiladi.Ichki va tashqi baholash o‘zaro bog‘liq jarayonlar bo‘lib, ularning uyg‘unligi akkreditatsiya jarayonining samaradorligini ta’minlaydi. Ichki baholash maktabning o‘zini rivojlantirishga tayyorgarligini ko‘rsatsa, tashqi baholash ushbu rivojlanish darajasiga obyektiv baho beradi. Ushbu ikki baholash turi bir-birini to‘ldiruvchi mexanizmlar sifatida qaraladi.
Akkreditatsiya jarayonida ichki va tashqi baholash natijalari asosida maktab faoliyatining kuchli va rivojlantirilishi lozim bo‘lgan jihatlari aniqlanadi. Bu jarayon ta’lim muassasasini yangi bosqichga olib chiqish uchun zarur shart-sharoitlarni belgilaydi. Akkreditatsiya natijalari maktab rahbariyati va pedagogik jamoa uchun rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlashda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Maktablarni akkreditatsiyadan o‘tkazish jarayoni umumiy o‘rta ta’lim tizimida ta’lim sifati kafolatini ta’minlashga xizmat qiladi. Akkreditatsiya orqali maktablarning faoliyati tizimli baholanadi va ta’lim jarayonini takomillashtirish uchun zarur mexanizmlar shakllantiriladi. Shu jihatdan akkreditatsiya ichki va tashqi baholash orqali ta’lim muassasasining rivojlanishiga xizmat qiluvchi muhim boshqaruv vositasi sifatida namoyon bo‘ladi.
Maktablarni akkreditatsiyadan o‘tkazish jarayonida muhim o‘rin tutadigan masalalardan biri - baholash mezonlarining aniqligi va o‘lchovliligidir. Akkreditatsiya faqat umumiy tasavvurlarga asoslanmasdan, aniq indikatorlar orqali amalga oshirilishi zarur. Baholash mezonlari maktab faoliyatining real holatini aks ettirishi, subyektivlikka yo‘l qo‘ymasligi va barcha ta’lim muassasalari uchun teng sharoit yaratishi kerak. Shu jihatdan, mezonlarning standartlashtirilgan bo‘lishi akkreditatsiya jarayonining adolatliligini ta’minlaydi.
Akkreditatsiya jarayonida ta’lim jarayonining natijadorligi alohida e’tiborga olinadi. Bu faqat yakuniy baholar yoki imtihon natijalari bilan cheklanmaydi. O‘quvchilarning mustaqil fikrlash darajasi, muammolarni hal qilish ko‘nikmalari, bilimlarni amaliyotda qo‘llay olish qobiliyati ham baholash obyekti sifatida qaraladi. Ushbu yondashuv maktablarni faqat natijaga emas, balki jarayon sifatiga ham e’tibor qaratishga undaydi.Maktab akkreditatsiyasida baholash jarayonining shaffofligi muhim boshqaruv talabi hisoblanadi. Baholash jarayonida qo‘llaniladigan mezonlar, usullar va qarorlar maktab jamoasiga oldindan ma’lum bo‘lishi zarur. Shaffoflik pedagogik jamoada ishonch muhitini shakllantiradi va akkreditatsiyani nazorat vositasi emas, balki rivojlanish imkoniyati sifatida qabul qilishga yordam beradi.Akkreditatsiya jarayonida ma’lumotlar bilan ishlash sifati muhim ahamiyat kasb etadi. Maktab faoliyati bo‘yicha taqdim etiladigan hisobotlar, statistik ma’lumotlar va tahliliy materiallar real holatni aks ettirishi lozim. Sun’iy ravishda bezatilgan yoki yuzaki tayyorlangan hujjatlar tashqi baholash jarayonida aniqlanadi va maktab nufuziga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli maktab boshqaruvida hujjatlar bilan ishlash madaniyatini shakllantirish muhim vazifalardan biridir.Akkreditatsiya jarayonining yana bir muhim jihati — baholash natijalaridan boshqaruv qarorlarida foydalanishdir. Akkreditatsiya faqat rasmiy jarayon sifatida emas, balki maktabni rivojlantirish uchun axborot manbai sifatida qaralishi kerak. Baholash natijalari asosida strategik rejalashtirish, kadrlar siyosati va ta’lim jarayonini takomillashtirish bo‘yicha aniq chora-tadbirlar belgilanadi.
Ichki va tashqi baholash jarayonida risklarni aniqlash va boshqarish masalasi ham muhim hisoblanadi. Akkreditatsiya davomida aniqlangan muammolar maktab faoliyatida mavjud bo‘lgan risklarni ko‘rsatib beradi. Ushbu risklarni tizimli tahlil qilish va ularni kamaytirish bo‘yicha mexanizmlar ishlab chiqish maktab boshqaruvining muhim yo‘nalishiga aylanadi. Bu yondashuv kelgusida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan salbiy holatlarning oldini olishga xizmat qiladi.
Akkreditatsiya jarayonida ta’lim muassasasining rivojlanish salohiyati ham baholash obyekti sifatida qaraladi. Faqat mavjud holat emas, balki maktabning kelajakda rivojlanish imkoniyatlari, innovatsiyalarni joriy etish salohiyati va pedagogik jamoaning o‘sishga tayyorligi ham inobatga olinadi. Bu esa akkreditatsiyani statik baholashdan dinamik baholashga aylantiradi.Maktablarni akkreditatsiyadan o‘tkazishda pedagogik innovatsiyalarni qo‘llash darajasi ham muhim mezonlardan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalanish, interfaol metodlar, loyiha va tadqiqot faoliyatining joriy etilishi maktab faoliyatining sifat ko‘rsatkichlarini oshiradi. Akkreditatsiya jarayoni maktablarni innovatsion faoliyatga rag‘batlantiruvchi omil sifatida xizmat qiladi.Akkreditatsiya jarayonida ichki sifatni ta’minlash tizimining mavjudligi va samaradorligi muhim ahamiyatga ega. Ta’lim muassasasida sifatni doimiy nazorat qilish, tahlil qilish va takomillashtirishga qaratilgan mexanizmlar mavjud bo‘lsa, tashqi baholash jarayoni nisbatan oson va samarali kechadi. Ichki sifat tizimi akkreditatsiya talablarini muntazam bajarib borish imkonini beradi.
Maktablarni akkreditatsiyadan o‘tkazishda jamoatchilik bahosi ham tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ota-onalar, mahalla va boshqa manfaatdor tomonlarning fikrlari ta’lim muassasasi faoliyatining ijtimoiy samaradorligini ko‘rsatadi. Ushbu fikrlar akkreditatsiya jarayonida maktabning jamiyat bilan o‘zaro aloqalari darajasini baholash imkonini beradi.Akkreditatsiya jarayoni maktab rahbariyatidan strategik fikrlash va uzoq muddatli rejalashtirishni talab qiladi. Baholash jarayoniga faqat qisqa muddatli tayyorgarlik bilan yondashish kutilgan natijani bermaydi. Aksincha, maktab faoliyatini doimiy ravishda akkreditatsiya talablariga mos holda olib borish barqaror natijalarga erishishni ta’minlaydi.
Maktablarni akkreditatsiyadan o‘tkazish jarayoni ichki va tashqi baholash orqali ta’lim muassasasida mas’uliyat, ochiqlik va sifat madaniyatini shakllantiradi. Ushbu jarayon maktab jamoasini doimiy rivojlanishga undovchi kuchli boshqaruv mexanizmi sifatida namoyon bo‘ladi.
4. Boshqaruv samaradorligini baholash bo‘yicha xalqaro dasturlar
Umumiy o‘rta ta’lim muassasalarini boshqarishda samaradorlik masalasi zamonaviy ta’lim tizimining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Boshqaruv samaradorligini baholash ta’lim muassasasining qanchalik to‘g‘ri rejalashtirilgani, resurslardan oqilona foydalanilgani va ta’lim natijalariga erishilganini aniqlash imkonini beradi. Shu jihatdan xalqaro miqyosda ishlab chiqilgan baholash dasturlari ta’lim boshqaruvi sifatini tahlil qilish va taqqoslashda muhim metodik asos bo‘lib xizmat qiladi.
Xalqaro baholash dasturlari — bu turli mamlakatlar ta’lim tizimlari va ta’lim muassasalarining faoliyatini umumiy mezonlar asosida baholashga qaratilgan tizimli tadqiqotlardir. Ushbu dasturlar nafaqat o‘quvchilarning bilim darajasini, balki ta’limni boshqarish, tashkil etish va rivojlantirish mexanizmlarining samaradorligini ham o‘rganadi. Boshqaruv samaradorligi xalqaro baholashlarda bevosita yoki bilvosita ko‘rsatkichlar orqali aniqlanadi. Boshqaruv samaradorligini baholashda eng keng tarqalgan xalqaro dasturlardan biri — PISA (Programme for International Student Assessment) hisoblanadi. Ushbu dastur o‘quvchilarning funksional savodxonligini baholashga qaratilgan bo‘lsa-da, uning natijalari maktab va ta’lim tizimi boshqaruvining samaradorligini ham ko‘rsatib beradi. PISA natijalari orqali ta’lim siyosati, o‘quv dasturlari va boshqaruv qarorlarining ta’lim natijalariga ta’siri aniqlanadi. PISA tadqiqotida ta’limni boshqarish muhiti, resurslardan foydalanish samaradorligi va ta’lim tengligi kabi omillar muhim ahamiyatga ega. Ushbu ko‘rsatkichlar maktab rahbariyatining strategik qarorlari va boshqaruv yondashuvlarini baholash imkonini beradi. PISA natijalari asosida mamlakatlar o‘z ta’lim boshqaruv tizimlarini qayta ko‘rib chiqadi va islohotlar amalga oshiradi. Boshqaruv samaradorligini baholashda muhim o‘rin tutuvchi yana bir xalqaro dastur — TIMSS (Trends in International Mathematics and Science Study) hisoblanadi. Ushbu dastur matematika va tabiiy fanlar bo‘yicha o‘quvchilarning bilim darajasini baholaydi. TIMSS natijalari ta’lim muassasalarida fanlarni o‘qitish sifati, metodik yondashuvlar va boshqaruv qarorlarining samaradorligini ko‘rsatadi.
TIMSS tadqiqotida o‘quv jarayonini tashkil etish, o‘qituvchilar faoliyatini boshqarish va ta’lim resurslari bilan ta’minlanganlik kabi boshqaruvga oid omillar tahlil qilinadi. Bu esa maktab rahbariyati faoliyatining fanlar kesimidagi samaradorligini baholash imkonini beradi. TIMSS natijalari boshqaruv qarorlarining bevosita ta’lim natijalariga qanday ta’sir ko‘rsatishini aniqlashga xizmat qiladi.
Boshlang‘ich va o‘rta bo‘g‘inda boshqaruv samaradorligini baholashda PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) dasturi ham muhim ahamiyatga ega. PIRLS o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini baholaydi, ammo ushbu savodxonlik darajasi maktab boshqaruvi va pedagogik rahbarlik sifatiga ham bog‘liq holda shakllanadi. Ta’lim muassasasida o‘qish madaniyatini rivojlantirish bo‘yicha qabul qilingan boshqaruv qarorlari PIRLS natijalarida o‘z aksini topadi. PIRLS doirasida maktab muhiti, o‘qituvchilarning metodik tayyorgarligi va rahbarlik qo‘llab-quvvatlovi kabi omillar o‘rganiladi. Ushbu ko‘rsatkichlar boshqaruv samaradorligini bilvosita baholash imkonini beradi. Natijalar maktab rahbarlari uchun o‘qish savodxonligini rivojlantirishga qaratilgan strategiyalarni ishlab chiqishda muhim manba hisoblanadi. Boshqaruv samaradorligini baholashda alohida e’tiborga loyiq dasturlardan biri — TALIS (Teaching and Learning International Survey) hisoblanadi. TALIS to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘qituvchilar va maktab rahbarlarining kasbiy faoliyatini o‘rganishga qaratilgan. Ushbu dastur ta’lim muassasasida boshqaruv uslubi, rahbarlik madaniyati va pedagogik yetakchilik darajasini baholash imkonini beradi.
TALIS tadqiqotida rahbarlik uslublari, o‘qituvchilarni qo‘llab-quvvatlash tizimi, kasbiy rivojlanish imkoniyatlari va ish muhitining sifati kabi ko‘rsatkichlar muhim ahamiyatga ega. Ushbu omillar boshqaruv samaradorligining asosiy mezonlari sifatida qaraladi. TALIS natijalari maktab rahbarlarining boshqaruv kompetensiyalarini baholash va rivojlantirishga xizmat qiladi. Xalqaro baholash dasturlarining yana bir muhim jihati — ta’lim boshqaruvida taqqoshlik imkoniyatidir. Ushbu dasturlar orqali turli mamlakatlar va hududlar ta’lim tizimlari bir xil mezonlar asosida solishtiriladi. Bu jarayon boshqaruv samaradorligini baholashda obyektivlikni ta’minlaydi va ilg‘or tajribalarni aniqlash imkonini beradi.
Xalqaro dasturlar doirasida ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv yondashuvi keng qo‘llaniladi. Baholash natijalari statistik tahlil qilinib, boshqaruv qarorlarini qabul qilishda foydalaniladi. Bu yondashuv subyektiv qarorlar ulushini kamaytiradi va boshqaruv faoliyatining ilmiy asoslanganligini ta’minlaydi. Maktab rahbarlari uchun xalqaro baholash natijalari strategik rejalashtirishda muhim axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Boshqaruv samaradorligini baholashda xalqaro dasturlar ta’lim siyosati va amaliyot o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash imkonini beradi. Ta’lim siyosati doirasida qabul qilingan qarorlarning maktab darajasidagi natijalari ushbu dasturlar orqali o‘lchanadi. Bu esa boshqaruv qarorlarining real ta’sirini aniqlashga xizmat qiladi. Xalqaro baholash dasturlarida ta’limda tenglik va inklyuzivlik masalasi ham muhim ko‘rsatkich sifatida qaraladi. Ta’lim muassasasini boshqarishda teng imkoniyatlar yaratish, ijtimoiy himoyaga muhtoj o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlash darajasi baholanadi. Ushbu ko‘rsatkichlar boshqaruv samaradorligining ijtimoiy jihatlarini ochib beradi.
Boshqaruv samaradorligini baholash bo‘yicha xalqaro dasturlar maktab rahbarlari uchun professional refleksiya imkoniyatini yaratadi. Rahbarlar o‘z faoliyatini xalqaro mezonlar asosida tahlil qilish, kuchli va rivojlantirilishi lozim bo‘lgan jihatlarni aniqlash imkoniga ega bo‘ladi. Bu jarayon boshqaruv madaniyatining yuksalishiga xizmat qiladi. Xalqaro baholash dasturlarining natijalari uzluksiz takomillashtirish tamoyiliga asoslangan boshqaruv tizimini shakllantirishga xizmat qiladi. Ta’lim muassasalari ushbu natijalarni tahlil qilib, o‘z faoliyatini doimiy ravishda rivojlantirishga yo‘naltirilgan mexanizmlarni ishlab chiqadi. Shu orqali boshqaruv samaradorligi barqaror ravishda oshib boradi.
Boshqaruv samaradorligini baholash bo‘yicha xalqaro dasturlar umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida sifat madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi. Ushbu dasturlar orqali baholash jarayoni jazolovchi emas, balki rivojlantiruvchi vosita sifatida qaraladi. Natijada maktab rahbarlari va pedagogik jamoa boshqaruv faoliyatini xalqaro tajribalar asosida takomillashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Boshqaruv samaradorligini baholash bo‘yicha xalqaro tajribalarda muhim o‘rin tutadigan masalalardan biri — indikatorlarga asoslangan baholash modelidir. Zamonaviy xalqaro yondashuvlarda boshqaruv samaradorligi umumiy tavsiflar orqali emas, balki aniq va o‘lchanadigan ko‘rsatkichlar orqali aniqlanadi. Ushbu indikatorlar ta’lim muassasasining strategik boshqaruvi, tashkiliy tuzilmasi, qarorlar qabul qilish tezligi va ularning natijadorligi bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi. Indikatorlar asosida baholash boshqaruv faoliyatini tizimli va obyektiv tahlil qilish imkonini beradi.
Xalqaro baholash yondashuvlarida ta’lim boshqaruvida natijaga yo‘naltirilganlik asosiy mezonlardan biri hisoblanadi. Bunda rahbar faoliyati amalga oshirilgan ishlar soni bilan emas, balki ularning ta’lim sifati va o‘quvchilar rivojlanishiga ta’siri bilan baholanadi. Natijaga yo‘naltirilgan boshqaruv yondashuvi maktab rahbarini uzoq muddatli strategik maqsadlarni ko‘zlab ishlashga undaydi. Bu esa qisqa muddatli formal natijalardan voz kechib, barqaror rivojlanishga intilishni taqozo etadi. Boshqaruv samaradorligini baholashda xalqaro tajribada qarorlar sifati alohida e’tiborga olinadi. Qabul qilingan qarorlarning asoslanganligi, ma’lumotlarga tayanishi va kutilgan natijalarni berishi boshqaruv samaradorligining muhim belgisi sifatida qaraladi. Ta’lim muassasasida qarorlar tizimli tahlil, monitoring va teskari aloqa asosida qabul qilinsa, boshqaruv sifati sezilarli darajada oshadi. Shu jihatdan xalqaro baholash yondashuvlari rahbarlik faoliyatini chuqur tahlil qilishga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Xalqaro baholash amaliyotida institutsional mustaqillik va mas’uliyat muvozanati ham boshqaruv samaradorligini aniqlovchi muhim omil sifatida qaraladi. Ta’lim muassasasiga berilgan mustaqillik darajasi rahbarning tashabbuskorligi va innovatsion qarorlar qabul qilish imkoniyatlarini kengaytiradi. Biroq ushbu mustaqillik natijalar uchun javobgarlik bilan uyg‘unlashmagan taqdirda kutilgan samarani bermaydi. Shu sababli xalqaro baholashlarda mustaqillik va hisobdorlik o‘rtasidagi muvozanat alohida tahlil qilinadi.
Boshqaruv samaradorligini baholashda inson resurslarini boshqarish sifati muhim mezonlardan biri hisoblanadi. Rahbarning pedagog kadrlarni tanlash, rivojlantirish, rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha olib borgan siyosati ta’lim muassasasining umumiy samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Xalqaro baholash yondashuvlarida pedagoglarning kasbiy qoniqishi, ish muhitidan mamnunligi va rivojlanish imkoniyatlari boshqaruv sifati ko‘rsatkichlari sifatida qaraladi.
Xalqaro tajribada boshqaruv samaradorligini baholash o‘zgarishlarni boshqarish qobiliyati bilan ham bog‘liq holda o‘rganiladi. Ta’lim tizimi doimiy islohotlar va yangilanishlar jarayonida bo‘lganligi sababli rahbarning o‘zgarishlarga moslasha olishi muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zgarishlarni samarali boshqarish rahbardan xodimlarni ruhlantirish, qarshiliklarni kamaytirish va yangiliklarni bosqichma-bosqich joriy etishni talab qiladi. Ushbu qobiliyat xalqaro baholashlarda muhim ko‘rsatkich sifatida namoyon bo‘ladi. Boshqaruv samaradorligini baholashda tashkiliy madaniyat ham e’tibordan chetda qolmaydi. Ta’lim muassasasida shakllangan ichki muhit, o‘zaro hurmat, hamkorlik va ishonch darajasi rahbarlik faoliyatining natijasi sifatida qaraladi. Xalqaro baholash yondashuvlari tashkiliy madaniyatni boshqaruvning “ko‘rinmas”, ammo hal qiluvchi omili sifatida talqin etadi. Kuchli tashkiliy madaniyatga ega muassasalarda boshqaruv qarorlari samaraliroq amalga oshiriladi.
Xalqaro baholashlarda ta’lim muassasasining o‘z-o‘zini rivojlantirish qobiliyati ham muhim mezonlardan biri hisoblanadi. Rahbar tashqi nazorat va baholashsiz ham ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan ichki mexanizmlarni shakllantira olsa, bu boshqaruv samaradorligining yuqori darajasini ko‘rsatadi. O‘z-o‘zini rivojlantirishga yo‘naltirilgan boshqaruv modeli ta’lim muassasasining barqarorligini ta’minlaydi. Boshqaruv samaradorligini baholashda xalqaro yondashuvlar innovatsion qarorlarni qo‘llab-quvvatlash muhitini ham hisobga oladi. Rahbar tomonidan yangi g‘oyalar va tashabbuslarning rag‘batlantirilishi, xodimlarga tajriba o‘tkazish imkoniyatining berilishi ta’lim muassasasining rivojlanish salohiyatini oshiradi. Innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlaydigan boshqaruv muhiti xalqaro baholashlarda ijobiy ko‘rsatkich sifatida e’tirof etiladi.
Xalqaro baholash tajribalarida axborotdan foydalanish madaniyati ham muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. Rahbar faoliyatida tahliliy hisobotlar, monitoring natijalari va statistik ma’lumotlardan foydalanish darajasi boshqaruv samaradorligini aniqlashga xizmat qiladi. Ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv yondashuvi qarorlar sifatini oshiradi va ta’lim muassasasining strategik rivojlanishini ta’minlaydi.
Boshqaruv samaradorligini baholashda xalqaro yondashuvlar uzluksiz refleksiya tamoyiliga tayanadi. Rahbar o‘z faoliyatini muntazam ravishda tahlil qilib borishi, xatolarni tan olishi va ulardan xulosa chiqarishi boshqaruv madaniyatining yuksak darajasini ko‘rsatadi. Refleksiya orqali boshqaruv faoliyati doimiy ravishda takomillashib boradi.Xalqaro baholash dasturlari asosida shakllangan yondashuvlar umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida boshqaruv faoliyatini ochiq, tahliliy va rivojlanishga yo‘naltirilgan tizimga aylantirishga xizmat qiladi. Ushbu yondashuvlar maktab rahbarlarining professional mas’uliyatini oshiradi va ta’lim muassasasining jamiyat oldidagi ishonchini mustahkamlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun (yangi tahrir). — Umumiy o‘rta ta’limni tashkil etish, boshqarish va baholashning huquqiy asoslari.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Umumiy o‘rta ta’lim muassasalari faoliyatini tartibga soluvchi me’yoriy-huquqiy hujjatlar. — Ta’lim muassasasini boshqarish, nazorat va baholash mexanizmlari.
3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Ta’lim muassasalarini davlat akkreditatsiyasidan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi Nizom. — Ichki va tashqi baholash, sifatni ta’minlash asoslari.
4. Sattorov A. Ta’lim menejmenti asoslari. — Toshkent: O‘qituvchi.
(Ta’lim muassasasini boshqarish, samaradorlik va strategik yondashuvlar.)
5. To‘xtayeva G. Ta’lim muassasasini boshqarish nazariyasi va amaliyoti. — Toshkent: Fan va texnologiya.
(Boshqaruv tamoyillari, funksiyalari va uslublari.)
6. Xudoyberdiyev M. Pedagogik jamoani va ta’lim sifatini boshqarish. — Toshkent: Yangi asr avlodi.
(Rahbarlik faoliyati va baholash mexanizmlari.)
7. UNESCO. Education Quality and School Evaluation. — Paris.
(Ta’lim sifati, baholash va akkreditatsiya bo‘yicha xalqaro yondashuvlar.)
8. OECD. School Leadership and Management. — Paris.
(Maktab boshqaruvi samaradorligi va natijaga yo‘naltirilgan boshqaruv.)
9. OECD. International Student Assessment and School Effectiveness Reports.
(Boshqaruv samaradorligini xalqaro mezonlar asosida baholash.)
10. World Bank. Improving School Management and Learning Outcomes.
(Ta’lim muassasalarida boshqaruv sifati va rivojlanish.)