Mavzu: Strategik menejment.

Reja:

1.    Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarish strategiyasini ishlab chiqish va amalga oshirish. Maktabning missiya va maqsadlarini belgilash.

2.    Starategik baholash: maktabning ichki va tashqi muhitini tahlil qilish, ichki muhitdagi kuchli va zaif, tashqi muhitdagi imkoniyat va xavf-xatar (to‘siqlar)ni aniqlash.

3.    Strategik rejalashtirish: aniqlangan muammolarni bartaraf etish chora-tadbirlarini ishlab chiqish.

4.    Strategik faoliyatni amalga oshirish: boshqaruvda strategiyaga ustuvorlik berish, operatsion, taktik va strategik rejalar uyg‘unligini ta’minlash, startegik boshqaruvda tsransformatsion liderlikni qo‘llash.

5.    Maktabni lohiya sifatida boshqarish va maktab ichida loyihalarni amalga oshirish. Startegik faoliyat natijalari.

1. Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarish strategiyasini ishlab chiqish va amalga oshirish. Maktabning missiya va maqsadlarini belgilash

Strategik menejment umumiy o‘rta ta’lim muassasasini uzoq muddatli rivojlantirishni ta’minlovchi boshqaruv yondashuvi bo‘lib, u maktab faoliyatini qisqa muddatli rejalashtirish bilan cheklab qo‘ymasdan, balki kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlarini oldindan ko‘ra bilish, tashqi va ichki muhitdagi o‘zgarishlarga moslashish hamda mavjud resurslardan samarali foydalanishni nazarda tutadi. Zamonaviy maktab rahbari uchun strategik fikrlash oddiy tashkiliy vazifalarni bajarishdan yuqori turadi, chunki bugungi ta’lim muassasasi raqobat muhiti, ijtimoiy buyurtma, ota-onalar talabi va davlat ta’lim siyosati ta’siri ostida faoliyat yuritadi. Shu bois strategik menejment maktab boshqaruvida barqarorlik, rivojlanish va raqobatbardoshlikni ta’minlovchi asosiy mexanizm sifatida qaraladi.Umumiy o‘rta ta’lim muassasasini boshqarish strategiyasini ishlab chiqish, eng avvalo, maktab faoliyatining aniq yo‘nalishini belgilashdan boshlanadi. Bu jarayon tasodifiy qarorlar yoki faqat rahbarning shaxsiy qarashlariga tayanib emas, balki chuqur tahlil, tizimli yondashuv va ilmiy asoslangan boshqaruv qarorlari orqali amalga oshirilishi zarur. Strategik boshqaruv maktabni yagona tizim sifatida ko‘rib, undagi barcha bo‘g‘inlar – pedagogik jamoa, o‘quvchilar, ota-onalar, mahalla, hududiy boshqaruv organlari va hamkor tashkilotlar faoliyatini bir yo‘nalishga safarbar etishni talab qiladi.

Maktab strategiyasini ishlab chiqish jarayonida ichki va tashqi muhit tahlili muhim o‘rin egallaydi. Ichki muhit tahlili orqali ta’lim muassasasining mavjud imkoniyatlari, ya’ni pedagog kadrlar salohiyati, moddiy-texnik baza, o‘quv-metodik ta’minot, boshqaruv madaniyati, ichki nazorat tizimi va jamoa muhitining holati aniqlanadi. Tashqi muhit tahlili esa hududdagi ijtimoiy-iqtisodiy sharoit, demografik holat, ota-onalar ehtiyoji, ta’lim sohasidagi islohotlar, davlat ta’lim standartlari va raqamli texnologiyalar rivoji kabi omillarni qamrab oladi. Ushbu tahlillar asosida maktabning kuchli va zaif tomonlari, mavjud imkoniyatlar va ehtimoliy xavf-xatarlar aniqlanib, strategik qarorlar uchun mustahkam asos yaratiladi.

Strategiyani ishlab chiqishda maktabning missiyasi markaziy o‘rin tutadi. Missiya – bu umumiy o‘rta ta’lim muassasasining jamiyatdagi o‘rni, vazifasi va asosiy maqsadini ifodalovchi konseptual bayon bo‘lib, u maktab nima uchun mavjudligi va kimga qanday ta’lim xizmati ko‘rsatishini aniqlab beradi. Missiya maktabning ichki hayotida yo‘naltiruvchi kuch bo‘lib xizmat qiladi va pedagoglar, o‘quvchilar hamda ota-onalar uchun yagona qadriyatlar tizimini shakllantiradi. To‘g‘ri shakllantirilgan missiya maktab jamoasini birlashtiradi, ularning faoliyatiga ma’naviy-ruhiy motivatsiya bag‘ishlaydi.Maktab missiyasini belgilash jarayonida rahbar faqatgina umumiy va mavhum iboralar bilan cheklanib qolmasligi kerak. Missiya aniq, tushunarli, real imkoniyatlarga mos va jamiyat ehtiyojidan kelib chiqqan bo‘lishi lozim. Masalan, o‘quvchilarda mustaqil fikrlashni rivojlantirish, raqamli savodxonlikni oshirish, milliy va umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalash kabi yo‘nalishlar maktab missiyasining mazmunini boyitadi. Shu bilan birga, missiya uzoq muddat davomida o‘z ahamiyatini yo‘qotmaydigan, barqaror g‘oya bo‘lishi zarur.Missiya asosida maktabning strategik maqsadlari belgilanadi. Strategik maqsadlar maktab rivojlanishining aniq natijalarga yo‘naltirilgan ifodasi bo‘lib, ular ma’lum vaqt oralig‘ida erishilishi ko‘zda tutilgan holatni aks ettiradi. Ushbu maqsadlar umumiy bo‘lishi bilan birga, aniq mezonlar orqali baholanadigan tarzda shakllantirilishi lozim. Masalan, ta’lim sifatini oshirish, o‘quvchilarning fan olimpiadalari va xalqaro baholash dasturlaridagi natijalarini yaxshilash, pedagoglarning kasbiy rivojlanish tizimini takomillashtirish kabi maqsadlar strategik xarakterga ega hisoblanadi.

Strategik maqsadlarni belgilashda uzviylik va izchillik tamoyili muhim ahamiyatga ega. Maqsadlar davlat ta’lim siyosati, hududiy rivojlanish dasturlari va maktabning real imkoniyatlari bilan uyg‘unlashgan bo‘lishi kerak. Aks holda, strategik reja qog‘ozda qolib ketishi yoki amaliyotda bajarilmasligi mumkin. Shu sababli strategik maqsadlar rahbar, pedagogik kengash va manfaatdor tomonlar ishtirokida muhokama qilinib, jamoa tomonidan qabul qilinishi maqsadga muvofiqdir.Strategiyani amalga oshirish jarayoni strategik rejalashtirish bilan chambarchas bog‘liq. Strategik reja maktabning uzoq muddatli rivojlanish dasturi bo‘lib, unda asosiy yo‘nalishlar, vazifalar, mas’ullar, muddatlar va kutilayotgan natijalar aniq ko‘rsatiladi. Bu reja maktabning kundalik faoliyati uchun yo‘l xaritasi vazifasini bajaradi. Strategik rejalashtirish jarayonida rahbar qisqa muddatli rejalar bilan uzoq muddatli maqsadlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ta’minlashi lozim.

Strategiyani amalga oshirishda boshqaruv resurslari muhim ahamiyat kasb etadi. Inson resurslari, moliyaviy imkoniyatlar, moddiy-texnik baza va axborot resurslari strategik maqsadlarga erishishda asosiy tayanch hisoblanadi. Ayniqsa, pedagog kadrlarning strategiyani tushunishi va uni amalga oshirishda faol ishtirok etishi muhim. Shu sababli maktab rahbari strategik maqsadlarni pedagoglarga yetkazish, ularni rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini ishlab chiqishi zarur.Strategik menejment jarayonida monitoring va baholash tizimi alohida o‘rin tutadi. Strategiya bir marta ishlab chiqilib, o‘zgarmas hujjat sifatida qaralmasligi kerak. U doimiy ravishda tahlil qilinib, natijalarga qarab takomillashtirib borilishi lozim. Monitoring orqali strategik maqsadlarga erishish darajasi, mavjud muammolar va kutilmagan holatlar aniqlanadi. Baholash natijalari esa strategik qarorlarni qayta ko‘rib chiqish va zarur tuzatishlar kiritish imkonini beradi.Umumiy o‘rta ta’lim muassasasida strategiyani amalga oshirish jarayoni rahbarlik mas’uliyati bilan chambarchas bog‘liq. Maktab rahbari strategik menejmentning tashabbuskori va yetakchisi bo‘lib, u jamoani umumiy maqsad sari yo‘naltiradi. Rahbarning strategik fikrlashi, tashabbuskorligi va mas’uliyatni bo‘lisha bilishi maktab strategiyasining muvaffaqiyatli amalga oshirilishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, rahbar strategiyani jamoaviy boshqaruv asosida olib borishi, ya’ni pedagogik kengash, metodik birlashmalar va ota-onalar bilan hamkorlikda qarorlar qabul qilishi zarur.Strategik menejment doirasida maktabning missiyasi va maqsadlari nafaqat hujjatlarda aks etishi, balki kundalik pedagogik faoliyatda ham namoyon bo‘lishi kerak. Har bir o‘qituvchi o‘z darsida, har bir rahbar o‘z boshqaruv qarorida strategik yo‘nalishni his etishi va unga amal qilishi muhim. Ana shundagina strategiya real natijalarga olib keladi va maktabning ta’lim sifati hamda ijtimoiy nufuzini oshirishga xizmat qiladi.

Strategik menejment umumiy o‘rta ta’lim muassasasida boshqaruv faoliyatining moslashuvchanligi va oldindan bashorat qilish qobiliyati bilan chambarchas bog‘liqdir. Bugungi kunda maktablar barqaror tashqi sharoitda emas, balki doimiy o‘zgarib borayotgan ta’lim muhitida faoliyat olib bormoqda. Ta’lim standartlarining yangilanishi, raqamli texnologiyalarning joriy etilishi, ota-onalar va jamiyatning maktabdan kutayotgan talablari ortib borayotgani strategik yondashuvni zarurat darajasiga olib chiqmoqda. Shu nuqtai nazardan strategik menejment maktab faoliyatida kelajak ehtiyojlariga moslashish mexanizmi sifatida namoyon bo‘ladi.

Umumiy o‘rta ta’lim muassasasida strategiyani ishlab chiqish jarayonida alternativ rivojlanish ssenariylarini ko‘rib chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Maktab rahbari faqat bitta yo‘nalishga tayanib qolmasdan, bir nechta ehtimoliy rivojlanish yo‘llarini oldindan rejalashtirishi lozim. Masalan, o‘quvchilar sonining kamayishi yoki ko‘payishi, pedagog kadrlar almashinuvi, yangi ta’lim texnologiyalarining joriy etilishi kabi holatlar maktab strategiyasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli strategik menejment jarayonida risklarni boshqarish muhim boshqaruv vazifasi sifatida qaraladi.

Strategik boshqaruvda maktab rahbarining faoliyati faqat hujjat ishlab chiqish bilan cheklanmaydi. U strategik yetakchi sifatida pedagogik jamoaning fikrlash tarzini o‘zgartirishi, ularni uzoq muddatli maqsadlar haqida o‘ylashga undashi kerak. Bu jarayonda strategik menejment rahbar uchun tashkiliy vosita bo‘lish bilan birga, boshqaruv madaniyatini shakllantiruvchi omil sifatida ham namoyon bo‘ladi. Strategik fikrlovchi rahbar har bir qarorni maktab rivojlanishiga qanday ta’sir ko‘rsatishini oldindan tahlil qiladi.Maktab strategiyasini ishlab chiqishda manfaatdor tomonlar bilan muloqot muhim o‘rin egallaydi. Ota-onalar, mahalla faollari, hududiy ta’lim bo‘limlari va ijtimoiy hamkorlar maktab faoliyatining bevosita yoki bilvosita ishtirokchilari hisoblanadi. Strategik menejment ushbu tomonlarning fikri va ehtiyojlarini hisobga olishni talab etadi. Bu yondashuv maktab strategiyasining hayotiyligini oshiradi va uni amaliyotga tatbiq etishda ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashni ta’minlaydi.

Maktabning missiyasi va maqsadlari strategik menejment doirasida tashkiliy identitetni shakllantiradi. Har bir umumiy o‘rta ta’lim muassasasi o‘ziga xos yo‘nalish, ichki muhit va qadriyatlar tizimiga ega. Strategik boshqaruv ushbu o‘ziga xoslikni saqlagan holda rivojlanishni ta’minlashga qaratiladi. Shu bois maktab strategiyasi nusxa ko‘chirish asosida emas, balki aynan shu muassasaning real holati va istiqbolidan kelib chiqib ishlab chiqilishi zarur.Strategik menejmentda ta’lim sifati markaziy o‘rinda turadi. Maktabning barcha strategik qarorlari oxir-oqibat o‘quvchilar bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarining rivojlanishiga xizmat qilishi kerak. Strategik rejalarda dars jarayonini modernizatsiya qilish, baholash tizimini takomillashtirish, fanlararo integratsiyani kuchaytirish kabi yo‘nalishlar muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jarayonlarda strategik menejment pedagogik jarayon bilan uzviy bog‘lanadi.Strategiyani amalga oshirishda institutsional mexanizmlar muhim rol o‘ynaydi. Pedagogik kengash, metodik birlashmalar, ichki nazorat tizimi va loyiha guruhlari strategik vazifalarni bosqichma-bosqich hayotga tatbiq etishga xizmat qiladi. Ushbu mexanizmlar orqali strategik maqsadlar amaliy vazifalarga aylantiriladi va ijro intizomi ta’minlanadi. Aynan shu jarayon strategik menejmentni real boshqaruv vositasiga aylantiradi.Strategik menejment maktabda innovatsion muhitni shakllantirishga xizmat qiladi. Rivojlanishga yo‘naltirilgan strategiya pedagoglarni yangi metodlar, interfaol texnologiyalar va raqamli vositalardan foydalanishga undaydi. Innovatsion yondashuv strategik maqsadlarga erishishning samarali yo‘li sifatida qaraladi va maktabning zamonaviy ta’lim muassasasi sifatidagi mavqeini mustahkamlaydi.

Strategik boshqaruv jarayonida javobgarlikni taqsimlash muhim masala hisoblanadi. Strategiya faqat rahbar zimmasidagi hujjat bo‘lib qolmasdan, har bir bo‘lim va xodim uchun aniq vazifalar yuklaydi. Vazifalarning aniqligi ijro intizomini oshiradi va strategik maqsadlarga erishishda jamoaviy mas’uliyatni shakllantiradi. Bu holat maktab boshqaruvida markazlashgan emas, balki hamkorlikka asoslangan boshqaruv modelini yuzaga keltiradi.Strategik menejmentning yana bir muhim jihati o‘zgarishlarni boshqarish bilan bog‘liqdir. Har qanday strategiya o‘zgarishlarni talab qiladi, o‘zgarishlar esa qarshilikni yuzaga keltirishi mumkin. Maktab rahbari strategik qarorlarni joriy etishda pedagoglarning psixologik holatini, kasbiy ehtiyojlarini va munosabatini hisobga olishi zarur. O‘zgarishlarni bosqichma-bosqich amalga oshirish strategik menejmentning samaradorligini oshiradi.Strategik menejment umumiy o‘rta ta’lim muassasasida barqaror rivojlanish falsafasini shakllantiradi. U maktabni faqat bugungi natijalarga emas, balki kelajak avlodni tayyorlash mas’uliyatiga yo‘naltiradi. Shu orqali strategik boshqaruv ta’lim muassasasining jamiyatdagi rolini kuchaytiradi va uning ijtimoiy ahamiyatini oshiradi.

2.                   Strategik baholash: maktabning ichki va tashqi muhitini tahlil qilish, ichki muhitdagi kuchli va zaif, tashqi muhitdagi imkoniyat va xavf-xatarlarni aniqlash

Strategik baholash umumiy o‘rta ta’lim muassasasida strategik menejment jarayonining eng muhim va mas’uliyatli bosqichlaridan biri hisoblanadi. Chunki har qanday strategiya real holatni chuqur tahlil qilmasdan ishlab chiqilsa, u amaliyotda samara bermaydi. Strategik baholash maktab faoliyatining mavjud holatini aniqlash, rivojlanishga to‘sqinlik qilayotgan omillarni ochib berish hamda istiqboldagi imkoniyatlarni asosli ravishda belgilashga xizmat qiladi. Ushbu jarayon maktabni subyektiv qarashlar asosida emas, balki obyektiv tahlil asosida boshqarishga imkon yaratadi.Strategik baholashning asosiy mazmuni maktabning ichki va tashqi muhitini tizimli o‘rganishdan iborat. Ichki muhit maktabning o‘ziga tegishli bo‘lgan barcha resurslar, jarayonlar va boshqaruv mexanizmlarini qamrab oladi. Tashqi muhit esa maktab faoliyatiga bevosita yoki bilvosita ta’sir ko‘rsatuvchi ijtimoiy, iqtisodiy, huquqiy va pedagogik omillarni o‘z ichiga oladi. Ushbu ikki muhitni birgalikda tahlil qilish strategik qarorlarning puxta va asosli bo‘lishini ta’minlaydi.Ichki muhitni strategik tahlil qilish jarayonida maktabning asosiy salohiyati aniqlanadi. Bu tahlil orqali maktabning qanday resurslarga ega ekanligi, mavjud imkoniyatlardan qanchalik samarali foydalanilayotgani va qaysi yo‘nalishlarda muammolar mavjudligi o‘rganiladi. Ichki muhit tarkibiga, avvalo, inson resurslari kiradi. Pedagoglarning kasbiy darajasi, malaka oshirishga bo‘lgan munosabati, innovatsion faoliyatga tayyorligi va jamoada hamkorlik muhiti maktabning kuchli yoki zaif tomonlarini belgilovchi asosiy omillardan hisoblanadi.

Ichki muhitdagi kuchli jihatlar maktabni rivojlantirishda tayanch nuqta vazifasini bajaradi. Masalan, tajribali va tashabbuskor pedagoglar jamoasi, barqaror o‘quv natijalari, mustahkam ichki tartib-qoidalar, samarali boshqaruv tizimi va sog‘lom psixologik muhit maktabning strategik ustunligi hisoblanadi. Ushbu kuchli jihatlar strategik rejalarda faol qo‘llanilishi va rivojlanishning asosiy resursi sifatida qaralishi lozim.Biroq strategik baholash faqat ijobiy jihatlarni aniqlash bilan cheklanmaydi. Ichki muhitdagi zaif tomonlarni ochiq va tanqidiy tahlil qilish strategik menejmentning muhim shartidir. Zaif jihatlar qatoriga pedagoglar o‘rtasida motivatsiyaning pastligi, dars jarayonida eskirgan metodlarning ustunligi, boshqaruvda tashabbus yetishmasligi, ichki nazorat tizimining sustligi kabi holatlar kirishi mumkin. Ushbu kamchiliklarni tan olish va ularni bartaraf etishga qaratilgan strategik chora-tadbirlarni ishlab chiqish maktab rivoji uchun muhim ahamiyatga ega.Ichki muhit tahlilida moddiy-texnik baza ham alohida o‘rin tutadi. Sinf xonalari, laboratoriyalar, axborot-kommunikatsiya vositalari, sport va madaniy infratuzilma maktab ta’lim sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu resurslarning yetarliligi yoki eskirganligi strategik baholash orqali aniqlanib, kelgusidagi investitsiya va rivojlanish rejalariga asos bo‘ladi. Shuningdek, ichki hujjat aylanishi, boshqaruv jarayonlarining raqamlashtirilganlik darajasi ham ichki muhitning muhim ko‘rsatkichlaridan hisoblanadi.Strategik baholashning ikkinchi muhim yo‘nalishi tashqi muhit tahlili hisoblanadi. Tashqi muhit maktab tomonidan bevosita nazorat qilinmaydigan, biroq uning faoliyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatadigan omillar majmuasidir. Ushbu muhitni chuqur o‘rganish maktab strategiyasini real sharoitlarga moslashtirish imkonini beradi. Tashqi muhit tahlili orqali maktab oldida ochilayotgan yangi imkoniyatlar va mavjud xavf-xatarlar aniqlanadi.Tashqi muhitdagi imkoniyatlar maktab rivojlanishini tezlashtiruvchi va sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqishi mumkin bo‘lgan omillar hisoblanadi. Masalan, davlat tomonidan ta’lim sohasiga ajratilayotgan qo‘shimcha mablag‘lar, yangi ta’lim dasturlari, raqamli platformalarning joriy etilishi, ijtimoiy hamkorlik loyihalari maktab uchun strategik imkoniyatlar yaratadi. Ushbu imkoniyatlarni o‘z vaqtida aniqlash va ulardan samarali foydalanish strategik menejmentning muhim vazifalaridan biridir.Shu bilan birga, tashqi muhitda xavf-xatarlar va to‘siqlar ham mavjud bo‘lib, ular maktab faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. O‘quvchilar sonining kamayishi, raqobat kuchayishi, ota-onalar ishonchining pasayishi, normativ-huquqiy talablarning murakkablashuvi kabi holatlar tashqi xavf omillari hisoblanadi. Strategik baholash ushbu xavf-xatarlarni oldindan aniqlash va ularning salbiy ta’sirini kamaytirishga qaratilgan choralarni ishlab chiqishga imkon beradi.

Tashqi muhit tahlilida ijtimoiy omillar alohida ahamiyatga ega. Hududdagi demografik holat, aholining ta’limga bo‘lgan munosabati, ijtimoiy muhit va madaniy qadriyatlar maktab strategiyasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, aholining yosh tarkibi yoki migratsiya jarayonlari o‘quvchilar kontingentiga ta’sir etishi mumkin. Shu bois strategik baholash jarayonida ushbu omillar chuqur tahlil qilinishi zarur.

Strategik baholashda ichki va tashqi muhit tahlilining natijalari o‘zaro bog‘liq holda ko‘rib chiqiladi. Ichki kuchli jihatlar tashqi imkoniyatlardan foydalanish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi, ichki zaif tomonlar esa tashqi xavf-xatarlar bilan birlashganda jiddiy muammolarga olib kelishi mumkin. Shu nuqtai nazardan strategik baholash maktab rahbariga ustuvor yo‘nalishlarni aniqlash va resurslarni to‘g‘ri taqsimlash imkonini beradi.Strategik baholash jarayoni jamoaviy yondashuv asosida olib borilganda yanada samarali bo‘ladi. Pedagoglar, ma’muriyat va manfaatdor tomonlarning fikrlarini hisobga olish tahlilning aniqligi va ishonchliligini oshiradi. Bu jarayon strategik menejmentni faqat rahbar faoliyati emas, balki butun jamoaning mas’uliyatli vazifasiga aylantiradi.Strategik baholash jarayonida maktab faoliyatini tahlil qilish faqat mavjud holatni tasvirlash bilan cheklanmasligi, balki rivojlanish salohiyatini aniqlashga xizmat qilishi lozim. Shu sababli strategik baholashda statistik ma’lumotlar, ichki hisobotlar va rasmiy ko‘rsatkichlar bilan bir qatorda, sifat jihatidan tahlil ham muhim ahamiyat kasb etadi. Pedagoglarning kasbiy qoniqish darajasi, o‘quvchilarning ta’lim jarayoniga bo‘lgan munosabati va ota-onalar fikri strategik baholash uchun muhim axborot manbai hisoblanadi. Ushbu omillar maktab faoliyatining yashirin jihatlarini ochib berishga yordam beradi.Strategik baholash doirasida boshqaruv qarorlarining samaradorligi ham alohida tahlil qilinadi. Qabul qilingan qarorlarning o‘z vaqtida bajarilishi, ularning ta’lim sifati va jamoa faoliyatiga ta’siri strategik tahlil mezonlaridan biridir. Agar qarorlar amaliy natija bermayotgan bo‘lsa, bu boshqaruv mexanizmlarining zaifligini ko‘rsatadi. Shu nuqtai nazardan strategik baholash rahbar uchun o‘z boshqaruv uslubini qayta ko‘rib chiqish imkonini yaratadi.

Ichki muhitni chuqur baholashda tashkiliy tuzilma muhim o‘rin tutadi. Maktabda vazifalarning taqsimlanganlik darajasi, mas’uliyat zonalarining aniqligi va bo‘limlar o‘rtasidagi hamkorlik samaradorligi strategik baholash orqali aniqlanadi. Agar tashkiliy tuzilma haddan tashqari markazlashgan yoki aksincha, tartibsiz bo‘lsa, bu strategiyani amalga oshirish jarayonini sekinlashtiradi. Shu bois strategik baholash maktab tuzilmasining rivojlanish maqsadlariga qanchalik mos ekanini ko‘rsatib beradi.Strategik baholash jarayonida ta’lim jarayonining ichki sifati alohida e’tiborga olinadi. Darslarning rejalashtirilishi, o‘quv dasturlarining izchilligi, baholash mexanizmlarining shaffofligi maktabning ichki imkoniyatlarini belgilovchi muhim omillardir. Ushbu jihatlarni baholash orqali strategik menejment ta’lim jarayonini takomillashtirish uchun qaysi yo‘nalishlar ustuvor ekanini aniqlaydi. Bu esa strategik qarorlarni faqat tashkiliy emas, balki pedagogik jihatdan ham asoslashga yordam beradi.

Tashqi muhit tahlilini chuqurlashtirish jarayonida normativ-huquqiy omillar muhim ahamiyat kasb etadi. Ta’lim sohasidagi qonunlar, me’yoriy hujjatlar va davlat dasturlari maktab strategiyasining chegaralarini belgilaydi. Strategik baholash ushbu hujjatlarning mazmunini tahlil qilib, maktab faoliyatini ularga moslashtirish imkonini beradi. Shu bilan birga, normativ talablarning tez-tez yangilanib borishi maktab strategiyasidan moslashuvchanlikni talab etadi.Strategik baholashda tashqi muhitdagi raqobat omili ham e’tibordan chetda qolmasligi kerak. Hududda faoliyat yuritayotgan boshqa maktablar, xususiy ta’lim muassasalari va alternativ ta’lim shakllari ota-onalar va o‘quvchilar tanloviga ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu raqobat sharoitida maktabning o‘ziga xos jihatlarini aniqlash strategik baholashning muhim vazifasidir. Raqobat tahlili maktabga o‘z ustunliklarini aniqlash va ularni rivojlantirish imkonini beradi.Strategik baholash jarayonida axborot manbalarining ishonchliligi alohida ahamiyat kasb etadi. Noto‘g‘ri yoki eskirgan ma’lumotlarga asoslangan tahlil noto‘g‘ri strategik qarorlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli baholash jarayonida ma’lumotlarni yig‘ish, saralash va tahlil qilish tizimli ravishda tashkil etilishi zarur. Bu jarayon strategik menejmentni intuitiv emas, balki dalillarga asoslangan boshqaruvga aylantiradi.Strategik baholash maktabda o‘z-o‘zini tahlil qilish madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi. Jamoa o‘z faoliyatiga tanqidiy nazar bilan qarashga o‘rgangan sari, rivojlanish uchun ichki ehtiyoj paydo bo‘ladi. Bu holat strategik menejmentning barqarorligini ta’minlaydi, chunki baholash jarayoni tashqi nazorat emas, balki ichki ehtiyojga aylanadi. Natijada strategik baholash maktab boshqaruvida doimiy jarayon sifatida qaraladi.Strategik baholashda ichki va tashqi muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir alohida ko‘rib chiqiladi. Tashqi muhitdagi salbiy omillar ichki resurslar hisobiga yumshatilishi yoki tashqi imkoniyatlar ichki zaifliklarni bartaraf etish uchun yo‘naltirilishi mumkin. Ushbu yondashuv strategik menejmentga moslashuvchanlik bag‘ishlaydi va maktabni turli sharoitlarda barqaror faoliyat yuritishga tayyorlaydi.

Strategik baholash jarayonida aniqlangan natijalar maktab rahbari uchun ustuvor masalalarni belgilash vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Barcha muammolarni bir vaqtning o‘zida hal qilish mumkin emasligi sababli strategik baholash qaysi yo‘nalishlar birinchi navbatda e’tibor talab etishini ko‘rsatadi. Shu tariqa strategik menejment rejalashtirishdan amaliy boshqaruvga uzviy o‘tishni ta’minlaydi.

3. Strategik rejalashtirish: aniqlangan muammolarni bartaraf etish chora-tadbirlarini ishlab chiqish

Strategik rejalashtirish umumiy o‘rta ta’lim muassasasida strategik menejmentning amaliy bosqichi bo‘lib, u strategik baholash jarayonida aniqlangan muammolarni tizimli ravishda bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlar majmuasini ishlab chiqishni nazarda tutadi. Agar strategik baholash “qayerdamiz?” degan savolga javob bersa, strategik rejalashtirish “qanday qilib rivojlanamiz?” degan savolga aniq javob beradi. Shu jihatdan strategik rejalashtirish maktab boshqaruvida nazariy tahlildan amaliy harakatga o‘tishni ta’minlaydi.Strategik rejalashtirish jarayoni, avvalo, muammolarni ustuvorlashtirishdan boshlanadi. Baholash jarayonida aniqlangan barcha muammolar bir xil darajada muhim bo‘lavermaydi. Ayrim muammolar maktab rivojiga bevosita ta’sir ko‘rsatsa, boshqalari ikkilamchi ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Shu sababli strategik rejalashtirishda muammolar ta’lim sifati, boshqaruv samaradorligi va barqaror rivojlanishga ta’siri nuqtai nazaridan saralanadi. Bu yondashuv resurslarni samarasiz sarflashning oldini oladi.Strategik rejalashtirishda muammolarni bartaraf etish maqsadli chora-tadbirlar orqali amalga oshiriladi. Har bir muammo uchun alohida yondashuv ishlab chiqiladi va u umumiy strategik maqsadlar bilan uyg‘unlashtiriladi. Masalan, pedagoglar malakasining yetarli emasligi aniqlangan bo‘lsa, strategik rejalashtirish doirasida kasbiy rivojlanish tizimini takomillashtirish, mentorlik mexanizmlarini joriy etish yoki malaka oshirish shakllarini diversifikatsiya qilish kabi chora-tadbirlar rejalashtiriladi. Bu holatda rejalashtirish muammoni vaqtinchalik emas, balki tizimli hal qilishga qaratiladi.Strategik rejalashtirish jarayonida maqsad va vazifalarning aniqligi muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir rejalashtirilgan chora-tadbir aniq natijaga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim. Noaniq va umumiy ifodalangan vazifalar ijro jarayonida tushunmovchiliklarga olib keladi. Shu sababli strategik rejalashtirishda vazifalar o‘lchanadigan, erishiladigan va vaqt bilan chegaralangan shaklda belgilanadi. Bu yondashuv strategiyani amaliy boshqaruv vositasiga aylantiradi.Strategik rejalashtirishda resurslarni rejalashtirish alohida o‘rin tutadi. Aniqlangan muammolarni bartaraf etish uchun inson resurslari, moliyaviy imkoniyatlar, moddiy-texnik baza va axborot resurslari hisobga olinadi. Maktab rahbari mavjud resurslarni real baholab, ularni ustuvor yo‘nalishlarga yo‘naltirishi zarur. Resurslar yetishmovchiligi sharoitida strategik rejalashtirish muqobil yechimlarni izlashni, masalan, hamkorlik loyihalari yoki grant dasturlaridan foydalanishni nazarda tutadi.Strategik rejalashtirish jarayonida chora-tadbirlarning bosqichma-bosqichligi muhim ahamiyatga ega. Murakkab muammolarni bir vaqtning o‘zida hal qilish ko‘pincha samarasiz bo‘ladi. Shu bois strategik rejalashtirishda chora-tadbirlar qisqa, o‘rta va uzoq muddatli bosqichlarga ajratiladi. Bu yondashuv ijro jarayonini boshqarishni yengillashtiradi va kutilayotgan natijalarga izchil erishishni ta’minlaydi.

Strategik rejalashtirishda javobgarlikni belgilash muhim boshqaruv vazifasi hisoblanadi. Har bir rejalashtirilgan chora-tadbir uchun mas’ul shaxslar yoki bo‘limlar aniqlanadi. Javobgarlikning aniq taqsimlanishi ijro intizomini mustahkamlaydi va strategik rejaning bajarilishini nazorat qilish imkonini beradi. Bu jarayon strategik menejmentni shaxsga bog‘liq emas, balki tizimli boshqaruv mexanizmiga aylantiradi.

Strategik rejalashtirish jarayonida xavf omillarini hisobga olish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir chora-tadbirni amalga oshirish jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan to‘siqlar oldindan ko‘rib chiqiladi. Masalan, pedagoglarning o‘zgarishlarga qarshiligi, moliyaviy cheklovlar yoki tashkiliy muammolar strategik rejaning bajarilishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois strategik rejalashtirishda muqobil variantlar va moslashuvchan yondashuvlar nazarda tutiladi. Strategik rejalashtirish maktabda hamkorlik muhitini kuchaytirishga xizmat qiladi. Chora-tadbirlarni ishlab chiqishda pedagogik jamoa, metodik birlashmalar va manfaatdor tomonlarning ishtiroki rejaning hayotiyligini oshiradi. Jamoaviy rejalashtirish orqali strategiya barcha xodimlar tomonidan qabul qilinadi va ijro jarayonida ichki qarshilik kamayadi. Bu holat strategik menejmentni majburiy topshiriq emas, balki umumiy maqsadga yo‘naltirilgan faoliyatga aylantiradi. Strategik rejalashtirish jarayonida nazorat va monitoring mexanizmlari oldindan belgilab olinadi. Chora-tadbirlarning bajarilishi doimiy kuzatib borilishi, oraliq natijalar tahlil qilinishi lozim. Monitoring strategik rejaning qanchalik samarali amalga oshirilayotganini aniqlashga yordam beradi va zarur hollarda tuzatishlar kiritish imkonini beradi. Shu tariqa strategik rejalashtirish doimiy rivojlanib boruvchi jarayonga aylanadi.

Strategik rejalashtirish umumiy o‘rta ta’lim muassasasida maqsadga yo‘naltirilgan boshqaruv madaniyatini shakllantiradi. Har bir rejalashtirilgan chora-tadbir maktab rivojlanishining muhim bo‘g‘iniga aylanadi va kundalik faoliyatni uzoq muddatli strategik maqsadlar bilan bog‘laydi. Natijada strategik menejment maktab boshqaruvida tizimli, izchil va samarali mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi.

Strategik rejalashtirish jarayonida muammolarni bartaraf etish faqat mavjud kamchiliklarni yo‘qotishga emas, balki rivojlanishni jadallashtiruvchi omillarni yaratishga qaratilishi lozim. Shu sababli strategik rejalashtirishda muammo markazli emas, balki yechim markazli yondashuv ustuvor bo‘ladi. Bunda rahbar va jamoa “nima yetishmayapti?” degan savoldan ko‘ra, “qanday imkoniyat yaratish mumkin?” degan savolga e’tibor qaratadi. Bu yondashuv maktab boshqaruvida passivlikni kamaytirib, tashabbuskorlikni kuchaytiradi.

Strategik rejalashtirishda muammolarni bartaraf etish loyihaviy faoliyat orqali amalga oshirilishi mumkin. Har bir muhim muammo alohida loyiha sifatida ko‘rib chiqilib, uning maqsadi, vazifalari, amalga oshirish bosqichlari va kutilayotgan natijalari aniqlanadi. Masalan, ta’lim sifati bilan bog‘liq muammo “Ta’lim jarayonini modernizatsiya qilish loyihasi” orqali hal etilishi mumkin. Loyihaviy yondashuv strategik rejalashtirishni yanada aniq va boshqariladigan jarayonga aylantiradi.

Strategik rejalashtirish jarayonida pedagogik tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari ishlab chiqilishi muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchilarning ilg‘or g‘oyalari va innovatsion takliflari strategik rejaning muhim tarkibiy qismiga aylantirilsa, muammolarni bartaraf etish jarayoni tezlashadi. Shu nuqtai nazardan strategik rejalashtirish maktabda ijodiy muhitni rivojlantirish va pedagoglarning faolligini oshirishga xizmat qiladi.

Strategik rejalashtirishda vaqt resursidan samarali foydalanish masalasi alohida e’tiborga olinadi. Muammolarni hal etish jarayoni aniq vaqt chegaralariga ega bo‘lmasa, rejalashtirilgan chora-tadbirlar cho‘zilib ketadi yoki bajarilmay qoladi. Shu bois strategik rejalashtirishda har bir faoliyat turi uchun amalga oshirish muddati belgilanadi va bu muddatlar maktabning umumiy ish rejalari bilan uyg‘unlashtiriladi. Vaqtni rejalashtirish strategik intizomni mustahkamlaydi.

Strategik rejalashtirish jarayonida ichki imkoniyatlarni safarbar etish muhim hisoblanadi. Har bir maktab o‘z ichida foydalanilmayotgan yoki to‘liq ishga solinmagan salohiyatga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, tajribali pedagoglarning metodik yetakchilik salohiyati, maktab hududining qo‘shimcha ta’lim uchun mosligi yoki mavjud texnik vositalardan samarali foydalanish imkoniyatlari strategik rejalashtirish orqali aniqlanadi va muammolarni bartaraf etishga yo‘naltiriladi.

Strategik rejalashtirishda motivatsion mexanizmlarni ishlab chiqish muhim o‘rin tutadi. Muammolarni bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlar pedagoglar va xodimlar tomonidan qabul qilinishi uchun ularni rag‘batlantirish tizimi bilan bog‘lash zarur. Rag‘bat moddiy yoki ma’naviy shaklda bo‘lishi mumkin, ammo u strategik maqsadlar bilan uzviy bog‘langan bo‘lishi lozim. Bu holat strategik rejalashtirishni majburiy topshiriqlar majmuasi emas, balki rivojlanishga yo‘naltirilgan jarayonga aylantiradi.

Strategik rejalashtirish jarayonida axborot almashinuvi va ochiqlik muhim ahamiyat kasb etadi. Rejalashtirilgan chora-tadbirlar, ularning maqsadi va kutilayotgan natijalari jamoaga tushunarli shaklda yetkazilsa, ijro jarayonida tushunmovchiliklar kamayadi. Ochiq axborot muhiti strategik rejalashtirishga ishonchni oshiradi va jamoaning faol ishtirokini ta’minlaydi.

Strategik rejalashtirishda muammolarni bartaraf etish jarayoni tajriba asosida takomillashtirib boriladi. Amalga oshirilgan chora-tadbirlarning natijalari tahlil qilinib, ularning samaradorligi baholanadi. Agar ayrim tadbirlar kutilgan natijani bermasa, strategik reja qayta ko‘rib chiqiladi va moslashtiriladi. Bu yondashuv strategik rejalashtirishni qat’iy va o‘zgarmas hujjat emas, balki moslashuvchan boshqaruv vositasiga aylantiradi.

Strategik rejalashtirish jarayonida tashqi resurslardan foydalanish imkoniyatlari ham ko‘rib chiqiladi. Hamkor tashkilotlar, nodavlat ta’lim muassasalari, mahalla va ijtimoiy institutlar bilan hamkorlik muammolarni bartaraf etishda qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi. Ushbu hamkorlik strategik rejalashtirish doirasida aniq yo‘nalish va vazifalar bilan mustahkamlanadi.

Strategik rejalashtirish maktab boshqaruvida uzoq muddatli barqarorlikni ta’minlovchi mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Muammolarni bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlar maktab faoliyatini tizimli ravishda yaxshilaydi va kelajakdagi muammolarning oldini olishga xizmat qiladi. Shu tariqa strategik rejalashtirish umumiy o‘rta ta’lim muassasasini izchil rivojlantirishga yo‘naltirilgan boshqaruv yondashuviga aylanadi.

4. Strategik faoliyatni amalga oshirish: boshqaruvda strategiyaga ustuvorlik berish, operatsion, taktik va strategik rejalar uyg‘unligini ta’minlash, strategik boshqaruvda transformatsion liderlikni qo‘llash

Strategik faoliyatni amalga oshirish umumiy o‘rta ta’lim muassasasida strategik menejmentning eng mas’uliyatli bosqichi bo‘lib, ishlab chiqilgan strategiya va rejalarni real boshqaruv amaliyotiga tatbiq etishni nazarda tutadi. Mazkur bosqichda strategiya nazariy hujjat sifatida emas, balki kundalik boshqaruv qarorlarida, pedagogik jarayonlarni tashkil etishda va jamoa faoliyatini muvofiqlashtirishda ustuvor yo‘nalish sifatida namoyon bo‘lishi kerak. Strategik faoliyatni amalga oshirish jarayoni maktab boshqaruvida izchillik va barqarorlikni ta’minlaydi.

Strategik faoliyatni amalga oshirishda boshqaruvda strategiyaga ustuvorlik berish asosiy tamoyil hisoblanadi. Bu shuni anglatadiki, maktab rahbari tomonidan qabul qilinayotgan barcha qarorlar strategik maqsadlar bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqiladi. Agar strategiya ta’lim sifatini oshirishga yo‘naltirilgan bo‘lsa, operativ qarorlar ham aynan shu yo‘nalishga xizmat qilishi lozim. Strategiyaga ustuvorlik berilmagan boshqaruvda qisqa muddatli manfaatlar uzoq muddatli rivojlanishdan ustun kelib qolishi mumkin, bu esa strategik menejmentning samarasini pasaytiradi.

Strategik faoliyatni amalga oshirish jarayonida operatsion, taktik va strategik rejalar uyg‘unligini ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi. Operatsion rejalar maktabning kundalik faoliyatini tashkil etishga xizmat qilsa, taktik rejalar o‘rta muddatli vazifalarni bajarishga yo‘naltiriladi, strategik rejalar esa uzoq muddatli rivojlanish istiqbolini belgilaydi. Ushbu rejalar o‘zaro uzviy bog‘langan bo‘lmasa, boshqaruvda parokandalik yuzaga keladi. Shu bois strategik faoliyatni amalga oshirishda barcha rejalashtirish darajalari yagona maqsad atrofida muvofiqlashtiriladi.

Operatsion rejalarning strategiya bilan uyg‘unligi maktab faoliyatida kundalik ishlarning ma’nosini aniqlab beradi. Masalan, dars jadvali, ichki nazorat, pedagogik yig‘ilishlar va metodik tadbirlar strategik maqsadlarga xizmat qilgandagina o‘z ahamiyatini to‘liq namoyon etadi. Shu nuqtai nazardan strategik faoliyatni amalga oshirish rahbardan kundalik faoliyatni strategik ko‘z bilan baholashni talab etadi. Bu yondashuv maktab boshqaruvida tasodifiylikni kamaytiradi.

Taktik rejalarning strategik reja bilan uyg‘unligi esa oraliq natijalarga erishishni ta’minlaydi. Taktik rejalarda belgilangan vazifalar strategik maqsadlarga olib boruvchi bosqichlar sifatida qaraladi. Masalan, pedagoglar malakasini oshirish bo‘yicha taktik rejalar maktab strategiyasida ko‘zda tutilgan ta’lim sifatini yaxshilash maqsadiga xizmat qiladi. Shu tarzda strategik faoliyatni amalga oshirish jarayoni bosqichma-bosqich natijadorlikni ta’minlaydi.

Strategik faoliyatni amalga oshirishda boshqaruv madaniyati muhim rol o‘ynaydi. Strategiyaga ustuvorlik berilgan muhitda intizom, mas’uliyat va hamkorlik kuchayadi. Maktab jamoasi strategik maqsadlarni anglab yetgan sari, ularning kundalik faoliyati mazmunan boyiydi. Strategik boshqaruvda har bir xodim o‘z faoliyatining umumiy rivojlanishdagi o‘rnini his qilishi muhim hisoblanadi.

Strategik faoliyatni amalga oshirish jarayonida transformatsion liderlik alohida ahamiyat kasb etadi. Transformatsion liderlik rahbarning jamoani o‘zgartirishga, yangilanishga va rivojlanishga ilhomlantirish qobiliyatiga asoslanadi. Bunday lider faqat buyruq beruvchi emas, balki jamoani ortidan ergashtira oluvchi shaxs sifatida namoyon bo‘ladi. Strategik boshqaruvda transformatsion liderlik strategiyani hayotga tatbiq etishda muhim omil hisoblanadi.

Transformatsion liderlikning asosiy jihati motivatsiya va ilhomlantirishdir. Maktab rahbari strategik maqsadlarni pedagoglar va xodimlar uchun tushunarli va jozibador qilib yetkazsa, strategik faoliyatni amalga oshirish jarayoni yengillashadi. Jamoa strategiyani majburiyat emas, balki rivojlanish imkoniyati sifatida qabul qiladi. Bu holat strategik menejmentda ichki qarshilikni kamaytiradi.

Strategik boshqaruvda transformatsion liderlik innovatsion fikrlashni rag‘batlantirish orqali namoyon bo‘ladi. Rahbar pedagoglarning yangi g‘oyalarini qo‘llab-quvvatlasa, strategik faoliyat faqat rejalarga rioya qilish bilan cheklanmaydi, balki ijodiy yondashuv bilan boyiydi. Innovatsion muhit strategik rejalarni hayotga tatbiq etishda muhim tayanchga aylanadi.

Strategik faoliyatni amalga oshirish jarayonida vakolatlarni taqsimlash va ishonch transformatsion liderlikning muhim belgisi hisoblanadi. Rahbar strategiyani amalga oshirishda faqat o‘ziga tayanib qolmasdan, jamoa a’zolariga mas’uliyat yuklaydi. Bu yondashuv pedagoglarning faolligini oshiradi va strategik boshqaruvni jamoaviy jarayonga aylantiradi.

Strategik faoliyatni amalga oshirishda o‘zgarishlarni boshqarish masalasi alohida e’tiborni talab qiladi. Strategiya odatda yangiliklarni o‘z ichiga oladi, yangiliklar esa qarshilikni yuzaga keltirishi mumkin. Transformatsion lider bu jarayonda tushuntirish, qo‘llab-quvvatlash va bosqichma-bosqich joriy etish orqali o‘zgarishlarni boshqaradi. Bu holat strategik boshqaruvning barqarorligini ta’minlaydi. Strategik faoliyatni amalga oshirish maktab boshqaruvida uzviylik va muvofiqlikni shakllantiradi. Strategiya, rejalar va liderlik yondashuvi bir-birini to‘ldirgan taqdirdagina strategik menejment samarali bo‘ladi. Shu tariqa strategik faoliyatni amalga oshirish umumiy o‘rta ta’lim muassasasini tizimli va maqsadga yo‘naltirilgan boshqaruv modeliga olib chiqadi.

Strategik faoliyatni amalga oshirish jarayonida maktab boshqaruvida ustuvorliklar ierarxiyasini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Kundalik faoliyatda yuzaga keladigan ko‘plab vazifalar ichida qaysilari strategik ahamiyatga ega ekanini aniqlay bilish rahbarning asosiy boshqaruv kompetensiyalaridan biridir. Agar strategik ustuvorliklar aniq belgilanmagan bo‘lsa, maktab faoliyati operativ masalalar bilan band bo‘lib, uzoq muddatli rivojlanish ikkinchi darajaga tushib qoladi. Shu sababli strategik faoliyatni amalga oshirishda rahbar doimiy ravishda “bu qaror strategik maqsadlarga xizmat qilyaptimi?” degan savolni qo‘yib borishi lozim. Strategik faoliyatni amalga oshirishda boshqaruv qarorlarini filtrlash mexanizmi shakllantiriladi. Ya’ni har bir yangi tashabbus, topshiriq yoki loyiha strategik reja bilan solishtiriladi. Agar u strategik yo‘nalishga mos kelmasa, qayta ko‘rib chiqiladi yoki rad etiladi. Bu yondashuv maktab boshqaruvida resurslarning tarqoqlashib ketishini oldini oladi va strategik intizomni mustahkamlaydi.

Operatsion, taktik va strategik darajalar uyg‘unligini ta’minlash jarayonida vertikal va gorizontal muvofiqlashtirish muhim rol o‘ynaydi. Vertikal muvofiqlashtirishda strategik maqsadlar quyi boshqaruv darajalariga bosqichma-bosqich tarjima qilinadi. Gorizontal muvofiqlashtirish esa bir xil darajadagi bo‘limlar va pedagogik tuzilmalar faoliyatining o‘zaro moslashuvini ta’minlaydi. Ushbu ikki yo‘nalish uyg‘unlashgan taqdirdagina strategik faoliyat samarali amalga oshiriladi. Strategik faoliyatni amalga oshirish jarayonida institutsional xotirani shakllantirish ham muhim hisoblanadi. Avval amalga oshirilgan strategik tashabbuslar, ularning natijalari va xulosalari hujjatlashtirilsa, keyingi qarorlar yanada asosli bo‘ladi. Bu yondashuv strategik boshqaruvda takroriy xatolarning oldini oladi va maktab rivojlanishini izchil qiladi.

Transformatsion liderlikni qo‘llash jarayonida rahbarning shaxsiy qadriyatlari va xulq-atvori strategik faoliyatga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Rahbar strategiyaga sodiqligini faqat nutqlarda emas, balki kundalik faoliyatida ham namoyon etishi kerak. Agar rahbarning harakati strategik yo‘nalishga zid bo‘lsa, jamoa tomonidan strategiya jiddiy qabul qilinmaydi. Shu sababli transformatsion liderlikda shaxsiy namuna strategik boshqaruvning asosiy vositasiga aylanadi.

Strategik faoliyatni amalga oshirishda transformatsion lider o‘zgarishlar tashabbuskori sifatida namoyon bo‘ladi. U mavjud holatni saqlab qolishga emas, balki uni yaxshilashga intiladi. Bunda rahbar xodimlarni tayyor holatda o‘zgarishga majbur qilmaydi, balki ularni o‘zgarish zarurligini anglashga olib keladi. Ushbu jarayon strategik faoliyatni majburiy ijro emas, balki ongli tanlovga aylantiradi.

Transformatsion liderlik doirasida strategik muloqot muhim o‘rin tutadi. Strategiya faqat rasmiy hujjatlarda emas, balki doimiy muloqot orqali yashab turishi kerak. Rahbar strategik maqsadlarni yig‘ilishlarda, metodik tadbirlarda va norasmiy suhbatlarda muntazam eslatib borishi orqali jamoaning e’tiborini strategik yo‘nalishda ushlab turadi. Bu holat strategik faoliyatning uzluksizligini ta’minlaydi.

Strategik faoliyatni amalga oshirishda psixologik muhitni boshqarish alohida ahamiyat kasb etadi. O‘zgarishlar jarayonida xodimlarda ishonchsizlik yoki xavotir paydo bo‘lishi mumkin. Transformatsion lider ushbu holatlarni oldindan sezib, qo‘llab-quvvatlash va ochiq muloqot orqali bartaraf etadi. Psixologik barqarorlik strategik rejalarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishiga xizmat qiladi.

Strategik faoliyatni amalga oshirish jarayonida norasmiy yetakchilar bilan ishlash muhim boshqaruv vositasidir. Har bir maktab jamoasida rasmiy lavozimga ega bo‘lmagan, ammo jamoa fikriga ta’sir ko‘rsata oladigan shaxslar mavjud. Transformatsion lider ushbu norasmiy yetakchilarni strategik maqsadlar sari yo‘naltira olsa, strategik faoliyatni amalga oshirish jarayoni tezlashadi va ichki qarshilik kamayadi.Strategik faoliyatni amalga oshirishda moslashuvchanlik va qat’iyat muvozanati saqlanishi lozim. Strategik yo‘nalishlar qat’iy bo‘lishi kerak, biroq ularni amalga oshirish usullari vaziyatga qarab moslashtiriladi. Bu yondashuv strategik boshqaruvni qattiq va o‘zgarmas tizim emas, balki rivojlanishga ochiq mexanizmga aylantiradi.Strategik faoliyatni amalga oshirish jarayoni maktab boshqaruvida strategik tafakkurni institutsional darajaga ko‘taradi. Strategiya faqat rahbar fikrida emas, balki butun jamoaning boshqaruv madaniyatida mustahkam o‘rin egallaydi. Shu tariqa strategik faoliyatni amalga oshirish umumiy o‘rta ta’lim muassasasini barqaror va ongli rivojlanish yo‘liga olib chiqadi.

5. Maktabni loyiha sifatida boshqarish va maktab ichida loyihalarni amalga oshirish. Strategik faoliyat natijalari

Zamonaviy ta’lim boshqaruvida maktabni an’anaviy muassasa sifatida emas, balki loyiha asosida faoliyat yurituvchi tizim sifatida ko‘rish tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Maktabni loyiha sifatida boshqarish deganda, uning rivojlanishi ma’lum maqsadlar, aniq vazifalar, belgilangan muddatlar va kutilayotgan natijalarga yo‘naltirilgan loyihalar majmui orqali tashkil etilishi tushuniladi. Bunday yondashuv strategik menejmentni yanada amaliy, o‘lchanadigan va boshqariladigan jarayonga aylantiradi.

Maktabni loyiha sifatida boshqarishda ta’lim muassasasi doimiy rivojlanib boruvchi tizim sifatida qaraladi. Har bir o‘quv yili, har bir yangi tashabbus yoki o‘zgarish alohida loyiha yoki loyihalar majmuasi sifatida rejalashtiriladi. Bu yondashuv maktab faoliyatida tasodifiy qarorlar sonini kamaytirib, rejalilik va natijadorlikni kuchaytiradi. Loyiha boshqaruvi strategik maqsadlarni kundalik faoliyat bilan bog‘lash imkonini beradi.Maktab ichida loyihalarni amalga oshirish jarayonida strategik yo‘nalishlarga mos loyihalar portfeli shakllantiriladi. Ushbu loyihalar ta’lim sifati, tarbiyaviy ishlar, pedagoglar malakasini oshirish, raqamli texnologiyalarni joriy etish yoki ijtimoiy hamkorlikni rivojlantirish kabi yo‘nalishlarni qamrab olishi mumkin. Har bir loyiha maktab strategiyasida belgilangan ustuvor maqsadlarga xizmat qilishi lozim. Shu tariqa loyiha faoliyati strategiyaning amaliy ifodasiga aylanadi.Maktab ichidagi loyihalarni boshqarishda loyiha maqsadining aniqligi muhim ahamiyatga ega. Loyiha nimaga qaratilgani, qanday muammoni hal qilishi va qanday natija berishi oldindan aniq belgilab olinadi. Noaniq maqsadga ega loyiha resurslarning samarasiz sarflanishiga olib keladi. Shu bois loyiha maqsadlari strategik rejalarda belgilangan yo‘nalishlar bilan uyg‘un holda ishlab chiqiladi.Loyihalarni amalga oshirish jarayonida loyiha jamoalarini shakllantirish muhim boshqaruv vazifasi hisoblanadi. Maktab rahbari loyiha yetakchilari va ijrochilarini tanlashda ularning kasbiy salohiyati, tashabbuskorligi va mas’uliyatini hisobga oladi. Loyiha jamoalarida pedagoglar, ma’muriyat vakillari va zarur hollarda tashqi mutaxassislar ishtirok etishi mumkin. Bu yondashuv maktab jamoasida hamkorlik va jamoaviy mas’uliyatni kuchaytiradi.

Maktab ichidagi loyihalarni amalga oshirishda resurslarni loyiha asosida taqsimlash samaradorlikni oshiradi. Moliyaviy, moddiy va vaqt resurslari aniq loyiha vazifalariga yo‘naltiriladi. Bu holat strategik faoliyatni amalga oshirishda resurslarning tarqoqlashib ketishini oldini oladi. Loyiha boshqaruvi resurslardan oqilona foydalanishni ta’minlab, strategik rejalarning bajarilishiga xizmat qiladi.

Loyiha faoliyati maktabda innovatsion madaniyatni shakllantirishga yordam beradi. Loyihalar doirasida yangi metodlar, texnologiyalar va yondashuvlar sinovdan o‘tkaziladi. Muvaffaqiyatli loyihalar maktab amaliyotiga joriy etilib, ta’lim jarayonining sifatini oshiradi. Shu tariqa loyiha boshqaruvi strategik rivojlanishning innovatsion mexanizmiga aylanadi.

Maktab ichida loyihalarni amalga oshirish jarayonida monitoring va oraliq baholash muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir loyiha bosqichma-bosqich nazorat qilinadi, erishilgan natijalar tahlil qilinadi va zarur hollarda tuzatishlar kiritiladi. Monitoring loyiha faoliyatini nazorat qilish bilan birga, strategik faoliyat natijalarini aniqlashga ham xizmat qiladi. Bu jarayon loyiha boshqaruvini moslashuvchan va samarali qiladi.

Strategik faoliyat natijalari maktabni loyiha asosida boshqarish orqali aniq va o‘lchanadigan ko‘rsatkichlarda namoyon bo‘ladi. Ta’lim sifati ko‘rsatkichlarining yaxshilanishi, o‘quvchilarning faolligi va natijalari, pedagoglarning kasbiy rivoji strategik faoliyat samaradorligini ifodalaydi. Loyihalar orqali erishilgan natijalar maktab rivojlanishining real ko‘rinishiga aylanadi.

Strategik faoliyat natijalari maktab boshqaruvida shaffoflik va hisobdorlikni kuchaytiradi. Loyiha asosida amalga oshirilgan ishlar aniq hujjatlashtiriladi, natijalar baholanadi va jamoaga yetkaziladi. Bu holat strategik boshqaruvga ishonchni oshiradi va kelgusidagi loyihalar uchun mustahkam asos yaratadi.

Maktabni loyiha sifatida boshqarish strategik faoliyat natijalarini barqarorlashtirish imkonini beradi. Loyihalar yakunlangach, erishilgan ijobiy natijalar maktabning doimiy amaliyotiga integratsiya qilinadi. Bu jarayon strategik faoliyatni vaqtinchalik tashabbuslar majmui emas, balki uzluksiz rivojlanish tizimiga aylantiradi.Maktab ichida loyihalarni amalga oshirish strategik boshqaruvda o‘zgarishlarni boshqarishning samarali vositasi sifatida namoyon bo‘ladi. Loyihalar orqali o‘zgarishlar bosqichma-bosqich, nazorat ostida va jamoa ishtirokida joriy etiladi. Bu yondashuv strategik faoliyatning ijtimoiy va psixologik barqarorligini ta’minlaydi.Strategik faoliyat natijalari loyiha boshqaruvi orqali maktabning institutsional rivojlanish darajasini oshiradi. Maktab tashqi muhitda faol, tashabbuskor va rivojlanishga yo‘naltirilgan ta’lim muassasasi sifatida shakllanadi. Shu tariqa maktabni loyiha sifatida boshqarish strategik menejm Maktabni loyiha sifatida boshqarishda ta’lim muassasasining butun faoliyati vaqtinchalik, ammo tizimli natija beruvchi tashabbuslar yig‘indisi sifatida talqin qilinadi. Har bir loyiha aniq boshlanish va yakun nuqtasiga ega bo‘lib, maktab rivojlanishining muayyan bosqichini ifodalaydi. Ushbu yondashuv maktab boshqaruvida statik holatdan voz kechib, dinamik rivojlanish modelini shakllantirishga xizmat qiladi. Natijada maktab o‘z faoliyatini doimiy takomillashtirib boruvchi muassasaga aylanadi.

Maktabni loyiha sifatida boshqarish jarayonida strategik fikrlash amaliy faoliyatga singdiriladi. Loyihalar orqali strategik maqsadlar abstrakt tushuncha bo‘lib qolmaydi, balki real vazifalar va aniq natijalar ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Har bir loyiha strategik maqsadlarning ma’lum bir qismiga xizmat qilgani sababli, loyiha faoliyati strategik boshqaruvning asosiy ijro mexanizmi vazifasini bajaradi.

Maktab ichida loyihalarni amalga oshirish jarayonida loyihalar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik muhim ahamiyat kasb etadi. Alohida loyihalar mustaqil ko‘rinishda bo‘lsa-da, ular yagona strategik yo‘nalishga xizmat qilishi kerak. Agar loyihalar bir-biridan uzilib qolsa, maktab faoliyatida parchalanish yuzaga keladi. Shu sababli loyiha boshqaruvida loyihalararo muvofiqlashtirish mexanizmlari shakllantiriladi.

Maktab ichki loyihalarini amalga oshirishda tajriba va sinov maydonlari yaratish imkoniyati paydo bo‘ladi. Loyihalar yangi pedagogik yondashuvlar, baholash usullari yoki boshqaruv mexanizmlarini avvalo kichik miqyosda sinab ko‘rishga imkon beradi. Muvaffaqiyatli natija bergan loyihalar keng miqyosda joriy etiladi. Bu holat strategik faoliyatda xatolar xavfini kamaytiradi va qarorlarning sifatini oshiradi.

Maktabni loyiha sifatida boshqarish jarayonida mas’uliyat va natijadorlik o‘rtasidagi bog‘liqlik kuchayadi. Har bir loyiha aniq natija bilan baholanadi, bu esa ijrochilarning shaxsiy mas’uliyatini oshiradi. Natijada maktab boshqaruvida faoliyatni faqat bajarish emas, balki natijaga erishish madaniyati shakllanadi. Bu strategik faoliyat samaradorligining muhim belgisi hisoblanadi.

Maktab ichidagi loyihalar strategik faoliyat natijalarini institutsional o‘zgarishlar ko‘rinishida namoyon etadi. Masalan, loyiha yakunida yangi metodik tizim, yangilangan ichki tartib, takomillashtirilgan boshqaruv mexanizmi yoki samarali hamkorlik modeli shakllanishi mumkin. Ushbu o‘zgarishlar strategik faoliyatning uzoq muddatli natijalarini ifodalaydi.Strategik faoliyat natijalari loyiha boshqaruvi orqali maktabning ichki salohiyatini ochib beradi. Avval faol ishtirok etmagan pedagoglar loyihalarda yetakchi sifatida namoyon bo‘lishi, yosh o‘qituvchilar o‘z tashabbuslarini amalga oshirishi mumkin. Bu holat maktabda kadrlar salohiyatidan foydalanish darajasini oshiradi va strategik rivojlanishga ichki turtki beradi.Maktabni loyiha sifatida boshqarish strategik faoliyat natijalarini tizimli tahlil qilish imkonini ham yaratadi. Loyihalar yakunida olingan natijalar umumlashtiriladi, kuchli va zaif tomonlar aniqlanadi va keyingi strategik bosqichlar uchun xulosa qilinadi. Shu tariqa loyiha faoliyati strategik rejalashtirishning navbatdagi sikli uchun axborot bazasiga aylanadi.Strategik faoliyat natijalari maktabning tashqi imidjining mustahkamlanishida ham namoyon bo‘ladi. Muvaffaqiyatli amalga oshirilgan loyihalar maktabni faol, innovatsion va rivojlanishga yo‘naltirilgan ta’lim muassasasi sifatida ko‘rsatadi. Bu holat ota-onalar, hamkor tashkilotlar va ta’lim boshqaruv organlari bilan munosabatlarda ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Maktab ichida loyihalarni amalga oshirish orqali strategik faoliyat barqaror natijalarga yo‘naltiriladi. Loyihalar qisqa muddatli tashabbus bo‘lib qolmasdan, maktabning doimiy boshqaruv amaliyotiga singdiriladi. Natijada strategik faoliyat uzluksiz rivojlanish jarayoniga aylanadi va maktab boshqaruvida loyiha yondashuvi mustahkam o‘rin egallaydi.

Strategik faoliyat natijalari loyiha boshqaruvi orqali maktabni o‘zgarishlarga tayyor tizim sifatida shakllantiradi. Yangi talablar yoki sharoitlar paydo bo‘lganda maktab ularga yangi loyihalar orqali tez moslasha oladi. Bu holat strategik menejmentning moslashuvchanligi va hayotiyligini ta’minlaydi.Bu holat srtrategik menejmentning eng samarali va zamonaviy yondashuvlaridan biriga aylanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1.    Strategic Management in Schools and Colleges - strategik boshqaruv nazariyasi va amaliyoti haqida asosiy asarlardan biri bo‘lib, maktab va kollejlar uchun strategik rejalashtirish, muhit tahlili, ijro va baholash bo‘yicha konseptual yo‘nalishlarni beradi.

2.    Kattakishiyev V., Mamayusupov I. – Strategik menejment fanidan praktikum (T., “Fan va texnologiya”, 2008) - strategik menejment asoslari va amaliy konseptlarga bag‘ishlangan qo‘llanma.

3.    Maxkamova M. va boshq. – Menejment / O‘quv qo‘llanma (“Sharq” nashriyoti, 2007) - umumiy menejment tushunchalari, strategik yondashuv va boshqaruv mexanizmlari.

4.    Ta’lim menejmenti / R.X. Djuraev, S.T. Turgunov - ta’lim muassasalarining boshqaruv mexanizmlari, strategiya va liderlik yondashuvlari bo‘yicha o‘quv qo‘llanma.

5.    Menejment. Ta’lim menejmenti modul o‘quv materiali - ta’lim boshqaruvi, strategik menejment va pedagogik boshqaruv asoslari bo‘yicha qisqacha o‘quv qo‘llanma.

6.    Pedagogik menejment asoslari (A.E.Kenjaboyev, B.X.Karimova) - ta’lim boshqaruvi, strategik rejalashtirish va pedagogik muhitni boshqarish bo‘yicha akademik qo‘llanma.

Ilmiy maqolalar va tadqiqotlar

7.    Badalova M. – Strategik yondashuv asosida umumta’lim maktablarida sifatni boshqarishni takomillashtirish (2025) - strategik boshqaruv yondashuvi maktablarda sifatni oshirish mexanizmlarini o‘rganadi.

8.    Strategic Planning in Education: A Systematic Review - strategik rejalashtirishning dolzarb muammolari, jarayonlari va ta’lim muassasalari uchun samaradorligi bo‘yicha tizimli sharh.

9.    Strategic Management and Leadership of Education (E.K. Kose & M.F. Kose, 2019) -strategik boshqaruv va ta’limda liderlik konseptlari bo‘yicha xalqaro tadqiqot.

10. A Systematic Review on Educational Strategic Management - strate- gik menejment bo‘yicha tizimli sharh, xalqaro tadqiqotlar asosida tayyorlangan ilmiy manba.

11. Strategic Management in Improving Education Quality - ta’lim sifatini oshirishda strategik boshqaruv yondashuvining muhim omillari.

12. Application of Strategic Management in Educational Organizations -strategik boshqaruv tamoyillari va ularning ta’lim muassasalari faoliyatiga tatbiqi bo‘yicha tadqiqot.

 Xalqaro va onlayn resurslar

13. Strategic Management in Education (EduSolve / Internet maqola) - strategik menejmentning pedagogik kontekstda mohiyati, jarayoni va ahamiyati bo‘yicha qisqacha onlayn tayyorlangan resurs.

14. Strategic Management in Schools and Colleges – Sage Knowledge (kirish bo‘limi) - strategik menejment nazariyasi va ta’lim muassasalari uchun amaliy qo‘llanma mazmuni haqida umumiy sharh.

15. Rethinking Strategy and Strategic Leadership in Schools (Brent Davies) - strategik yetakchilik va maktab strategiyasini qayta tushunish bo‘yicha akademik maqola.

16. Strategy and Strategic Leadership in Education: Frontiers in Education (M. Carvalho, 2021) - strategik yetakchilikni zamonaviy pedagogik boshqaruv falsafasi kontekstida o‘rgangan tadqiqot.