Mavzu- O‘quvchilarning ta’lim dasturlarini o‘zlashtirish masalalalari.
Reja
1. Umumiy o‘rta ta’limning o‘quv reja va dasturlari mazmuni.
2. O‘quv reja va dasturlarning darslar mazmuniga singdirilishini ta’minlash.
4. O‘qituvchining past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar va ularning ota-onalari bilan olib boriladigan faoliyati. O‘quvchilarni o‘zlashtira olmaslik sabablarini aniqlash. O‘qishga bo‘lgan ijobiy munosabatlarni shakllantirish bosqichlari.
5. Muammoli bolalar bilan ishlovchi o‘qituvchiga qo‘yiladigan talablar va uslubiy tavsiyalar. O‘quvchilarning bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etish.
6. O‘quv-tarbiya jarayonida o‘quvchilarni rag‘batlantirish.
1. Umumiy o‘rta ta’limning o‘quv reja va dasturlari mazmuni.
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini samarali o‘zlashtirishi ko‘p jihatdan o‘quv reja va o‘quv dasturlari mazmunining to‘g‘ri shakllantirilganligiga bog‘liq. O‘quv reja va dasturlar ta’lim jarayonining mazmuniy asosini tashkil etib, ular orqali o‘quvchilarga beriladigan bilimlar hajmi, fanlararo nisbat, o‘qitish ketma-ketligi va kutilayotgan natijalar belgilab olinadi. Shu sababli umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlar mazmunini chuqur anglash va to‘g‘ri tatbiq etish o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini to‘laqonli o‘zlashtirishini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi.
O‘quv reja umumiy o‘rta ta’lim muassasasida o‘qitiladigan fanlar tarkibi, ularning o‘qitilish ketma-ketligi, haftalik va yillik soatlar taqsimoti, majburiy va tanlov fanlar nisbatini belgilovchi asosiy hujjatdir. O‘quv reja orqali ta’lim mazmunining tizimliligi va izchilligi ta’minlanadi. U o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, psixologik rivojlanish darajasi va bosqichma-bosqich murakkablashib boruvchi bilimlar tizimini hisobga olgan holda tuziladi. O‘quv rejaning to‘g‘ri ishlab chiqilishi o‘quvchilarning ortiqcha yuklama ostida qolmasdan, bilimlarni samarali o‘zlashtirishiga xizmat qiladi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv dasturlari o‘quv rejaning amaliy ifodasi hisoblanadi. O‘quv dasturida har bir fan bo‘yicha o‘rganilishi lozim bo‘lgan mavzular, ularning mazmuni, hajmi, o‘qitishdan ko‘zlangan maqsad va kutilayotgan natijalar aniq belgilanadi. O‘quv dasturlari orqali fan mazmuni o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini shakllantirishga yo‘naltiriladi. Dastur mazmunining aniq, tushunarli va mantiqiy tuzilishi o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini o‘zlashtirish jarayonini yengillashtiradi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunini belgilashda ta’limning davlat standartlari asosiy mezon bo‘lib xizmat qiladi. Davlat ta’lim standartlari o‘quvchilarning umumiy tayyorgarlik darajasiga qo‘yiladigan majburiy talablarni belgilaydi. Shu asosda ishlab chiqilgan o‘quv reja va dasturlar ta’lim sifatini ta’minlashga xizmat qiladi. Standartlar o‘quv dasturlarining minimal va optimal mazmunini aniqlab, hududlar va ta’lim muassasalari o‘rtasida ta’lim mazmunining yagona bo‘lishini kafolatlaydi.
Umumiy o‘rta ta’limning o‘quv reja va dasturlari mazmunida fanlararo bog‘liqlik muhim o‘rin egallaydi. Fanlararo bog‘liqlik o‘quvchilarda bilimlarni yaxlit tizim sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Turli fanlar mazmunining o‘zaro uyg‘unlashuvi o‘quvchilarning tafakkurini rivojlantiradi, real hayotiy vaziyatlarni kompleks tahlil qilish ko‘nikmasini shakllantiradi. O‘quv dasturlarida fanlararo integratsiyaning hisobga olinishi ta’lim dasturlarini o‘zlashtirish samaradorligini oshiradi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunida kompetensiyaviy yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi. Kompetensiyaviy yondashuv o‘quvchilarning faqat bilimlarni yodlab olishini emas, balki ularni amaliy faoliyatda qo‘llay olish qobiliyatini shakllantirishni nazarda tutadi. O‘quv dasturlarida tayanch va fanga oid kompetensiyalarni rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlar va faoliyat turlari kiritiladi. Bu yondashuv o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini ongli va chuqur o‘zlashtirishiga xizmat qiladi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlar mazmuni bosqichma-bosqichlik tamoyili asosida tuziladi. Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning umumiy bilim olishga bo‘lgan qiziqishi va asosiy ko‘nikmalari shakllantirilsa, keyingi bosqichlarda bilimlar tizimli ravishda chuqurlashtiriladi. Ushbu izchillik o‘quvchilarning o‘zlashtirish jarayonida uzilishlar yuzaga kelmasligini ta’minlaydi va ta’lim dasturlarini samarali egallashga imkon yaratadi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunida tarbiyaviy komponent ham muhim o‘rin tutadi. Ta’lim jarayoni faqat bilim berish bilan cheklanmay, balki o‘quvchilarning axloqiy, ma’naviy va fuqarolik fazilatlarini shakllantirishga yo‘naltiriladi. Fanlar mazmuniga tarbiyaviy g‘oyalar singdirilishi o‘quvchilarning shaxs sifatida rivojlanishiga xizmat qiladi. Bu holat ta’lim dasturlarini o‘zlashtirish jarayonini ma’naviy jihatdan boyitadi.
Umumiy o‘rta ta’limning o‘quv reja va dasturlari mazmuni o‘quvchilarning yosh va individual xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqiladi. O‘quvchilarning idrok etish imkoniyatlari, qiziqishlari va o‘zlashtirish sur’atlari mazmunni tanlashda muhim omil hisoblanadi. Differensial yondashuv asosida tuzilgan o‘quv dasturlari o‘quvchilarning individual ehtiyojlariga moslashib, ta’lim dasturlarini o‘zlashtirishni yengillashtiradi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunini amalga oshirish jarayonida o‘qituvchining roli alohida ahamiyatga ega. O‘qituvchi o‘quv dasturida belgilangan mazmunni pedagogik mahorat asosida yetkazadi, o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini kuzatadi va zarur hollarda metodik yondashuvlarni moslashtiradi. O‘qituvchining o‘quv reja va dasturlar mazmunini chuqur bilishi o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini muvaffaqiyatli o‘zlashtirishini ta’minlaydi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlar mazmuni baholash tizimi bilan uzviy bog‘liqdir. Baholash jarayoni o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini aniqlash, ularning rivojlanish dinamikasini kuzatish va ta’lim jarayonini takomillashtirishga xizmat qiladi. O‘quv dasturlarida belgilangan kutilayotgan natijalar baholash mezonlari sifatida qo‘llaniladi. Bu esa ta’lim dasturlarini o‘zlashtirish jarayonini boshqarishda aniqlikni ta’minlaydi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunida zamonaviy bilimlar va innovatsiyalarni aks ettirish muhim hisoblanadi. Fan va texnika rivoji, jamiyat ehtiyojlari ta’lim mazmunining doimiy yangilanib borishini talab etadi. O‘quv dasturlariga zamonaviy mavzular, amaliy topshiriqlar va real hayot bilan bog‘liq masalalarning kiritilishi o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini qiziqish bilan o‘zlashtirishiga yordam beradi.
Umumiy o‘rta ta’limning o‘quv reja va dasturlari mazmuni ta’lim sifatini ta’minlovchi asosiy vosita sifatida qaraladi. Mazmunning puxta ishlab chiqilishi, izchilligi va moslashuvchanligi o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini samarali o‘zlashtirishiga zamin yaratadi. O‘quv reja va dasturlar ta’lim jarayonining yo‘nalishini belgilab, o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlar mazmunini samarali o‘zlashtirishda o‘quv yuklamasining muvozanati alohida ahamiyat kasb etadi. O‘quv yuklamasi nafaqat fanlar bo‘yicha soatlar soni bilan, balki mavzularning murakkablik darajasi va ularning o‘zaro bog‘liqligi bilan ham belgilanadi. Muvozanatli o‘quv yuklamasi o‘quvchilarning bilimlarni bosqichma-bosqich va izchil o‘zlashtirishiga sharoit yaratadi, ortiqcha zo‘riqish va bilimlarda uzilishlar paydo bo‘lishining oldini oladi. Shu jihatdan o‘quv reja mazmunini tahlil qilishda yuklamaning psixologik va didaktik jihatlari hisobga olinadi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunida asosiy va variativ komponentlarning mavjudligi ta’lim dasturlarini o‘zlashtirishni moslashuvchan tashkil etishga xizmat qiladi. Asosiy komponent o‘quvchilar tomonidan majburiy o‘zlashtirilishi lozim bo‘lgan bilimlar majmuasini belgilasa, variativ komponent o‘quvchilarning qiziqishi va qobiliyatlariga mos fanlar va mavzularni tanlash imkonini beradi. Ushbu yondashuv o‘quvchilarning individual rivojlanishini qo‘llab-quvvatlab, ta’lim mazmunining shaxsga yo‘naltirilganligini kuchaytiradi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv dasturlari mazmunini amalga oshirishda o‘quv-metodik ta’minot muhim rol o‘ynaydi. Darsliklar, metodik qo‘llanmalar, ish daftarlari va elektron resurslar o‘quv dasturining amaliy ijrosini ta’minlaydi. Metodik ta’minotning sifati o‘quvchilar tomonidan mavzularning to‘g‘ri va chuqur anglanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘quv dasturiga mos ishlab chiqilgan metodik materiallar o‘quvchilarning mustaqil ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunida o‘rganish natijalarining aniqligi muhim hisoblanadi. Har bir mavzu va bo‘lim bo‘yicha kutilayotgan natijalarning aniq belgilanishi o‘quvchilarga o‘z oldiga maqsad qo‘yish va o‘zlashtirish jarayonini ongli tashkil etish imkonini beradi. Natijalarning aniqligi o‘qituvchiga ham ta’lim jarayonini rejalashtirish va baholashni samarali olib borishga yordam beradi. Bu holat o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini rejalashtirilgan darajada o‘zlashtirishiga xizmat qiladi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlar mazmuni moslashuvchanlik tamoyili asosida takomillashtirib boriladi. Jamiyat ehtiyojlari, fan va texnologiyalar rivoji ta’lim mazmunining doimiy yangilanib borishini talab qiladi. Moslashuvchan o‘quv dasturlari o‘quvchilarning zamonaviy bilimlarga ega bo‘lishini ta’minlab, ularni kelajakdagi ta’lim va kasbiy faoliyatga tayyorlaydi. Bu jarayon o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini dolzarb va amaliy jihatdan ahamiyatli tarzda o‘zlashtirishiga imkon yaratadi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunini o‘zlashtirishda ta’lim jarayonining ritmi muhim ahamiyatga ega. Darslar davomida mavzularni o‘rganish sur’ati o‘quvchilarning qabul qilish imkoniyatlariga mos bo‘lishi lozim. Juda tez yoki juda sekin ritm bilimlarning mustahkam o‘zlashtirilishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ta’lim jarayonining maqbul ritmi o‘quvchilarning diqqatini saqlab qolish va bilimlarni tizimli ravishda egallashiga xizmat qiladi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlar mazmuni o‘quvchilarning mustaqil faoliyatini rivojlantirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi muhimdir. Mustaqil ishlar, izlanish topshiriqlari va kichik loyihalar o‘quvchilarning o‘z bilimlarini chuqurlashtirishiga yordam beradi. Ushbu faoliyat turlari orqali o‘quvchilar o‘zlashtirilayotgan bilimlarni qayta ishlash, tahlil qilish va amaliyotga tatbiq etishni o‘rganadi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunini o‘zlashtirish jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi pedagogik hamkorlik muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchi o‘quvchilarni bilim olish jarayoniga faol jalb etib, ularning fikrini tinglaydi va qo‘llab-quvvatlaydi. Bunday hamkorlik o‘quvchilarning o‘zlashtirish jarayoniga ijobiy munosabatini shakllantiradi va ta’lim dasturlarini muvaffaqiyatli egallashiga zamin yaratadi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlar mazmunini o‘zlashtirish uzluksiz pedagogik qo‘llab-quvvatlashni talab etadi. O‘quvchilarning bilimdagi qiyinchiliklari o‘z vaqtida aniqlanib, ularga metodik va psixologik yordam ko‘rsatilganda o‘zlashtirish darajasi barqarorlashadi. Ushbu yondashuv ta’lim jarayonida teng imkoniyatlar yaratishga xizmat qiladi.
2. O‘quv reja va dasturlarning darslar mazmuniga singdirilishini ta’minlash.
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini muvaffaqiyatli o‘zlashtirishi ko‘p jihatdan o‘quv reja va dasturlarning darslar mazmuniga to‘liq va izchil singdirilishiga bog‘liq. O‘quv reja va dasturlar ta’lim jarayonining normativ va mazmuniy asosini tashkil etadi, biroq ular faqat hujjat darajasida qolib ketmasdan, real dars jarayonida aniq pedagogik faoliyat orqali namoyon bo‘lgandagina o‘z samarasini beradi. Shu sababli o‘quv reja va dasturlar mazmunini darslar tarkibiga singdirish ta’lim jarayonini boshqarishning muhim masalalaridan biri hisoblanadi.
O‘quv reja va dasturlarni dars mazmuniga singdirish deganda fan bo‘yicha belgilangan maqsadlar, mavzular, kutilayotgan natijalar va kompetensiyalarni har bir darsning mazmuni, metodlari va baholash jarayoniga uyg‘unlashtirib olib borish tushuniladi. Bu jarayon mexanik ko‘chirish emas, balki pedagogik mahorat, metodik tahlil va didaktik yondashuvni talab etadi. O‘qituvchi har bir darsni rejalashtirishda o‘quv dasturidagi mazmuniy talablardan kelib chiqib, darsning maqsadini aniqlaydi va mazkur maqsadga xizmat qiluvchi o‘quv faoliyatini tashkil etadi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunini darslarga singdirishda darsni loyihalash jarayoni muhim ahamiyatga ega. Darsni loyihalashda o‘qituvchi mavzuning o‘quv dasturidagi o‘rnini, avvalgi va keyingi mavzular bilan bog‘liqligini hisobga oladi. Bu yondashuv darslar orasida uzviylikni ta’minlab, o‘quvchilarning bilimlarini parchalanib ketishining oldini oladi. Dars loyihasida o‘quv dasturida belgilangan bilimlar, ko‘nikmalar va kompetensiyalar aniq dars vazifalariga aylantiriladi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlar mazmunini darslarga singdirishda mavzular ketma-ketligi va mantiqiy izchillik alohida ahamiyat kasb etadi. Dars mazmuni o‘quv dasturida belgilangan ketma-ketlik asosida tashkil etilganda, o‘quvchilar bilimlarni bosqichma-bosqich va tizimli tarzda o‘zlashtiradi. Mantiqiy izchillik buzilgan holatlarda esa o‘quvchilarda tushunmovchilik, bilimlar orasida uzilishlar yuzaga keladi. Shu bois o‘qituvchi dars mazmunini rejalashtirishda dasturiy talablarni asosiy mezon sifatida qabul qiladi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunini darslarga singdirishda ta’lim maqsadlarining aniqligi muhim omil hisoblanadi. Har bir darsning maqsadi o‘quv dasturida belgilangan umumiy va xususiy maqsadlar bilan uyg‘un bo‘lishi lozim. Aniq belgilangan maqsad dars mazmunini to‘g‘ri tanlash, o‘quv faoliyatini samarali tashkil etish va kutilayotgan natijalarga erishishga yordam beradi. Maqsadlarning aniqligi o‘quvchilar uchun ham o‘zlashtirish jarayonini ongli tashkil etishga imkon yaratadi.
O‘quv dasturlar mazmunini darslarga singdirishda o‘qitish metodlarini to‘g‘ri tanlash muhim ahamiyatga ega. Har bir mavzuning mazmuni va murakkablik darajasi unga mos metodlarni talab etadi. Agar o‘qituvchi metodlarni mavzu mazmuniga mos ravishda tanlasa, o‘quv dasturida belgilangan bilim va ko‘nikmalar dars jarayonida samarali o‘zlashtiriladi. Interfaol metodlar, muammoli ta’lim, amaliy mashg‘ulotlar va mustaqil ishlar dastur mazmunini chuqur anglashga xizmat qiladi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlarni darslarga singdirishda fanlararo bog‘liqlikni ta’minlash muhim vazifalardan biridir. Fanlararo bog‘liqlik orqali o‘quvchilar bilimlarni alohida fanlar doirasida emas, balki yaxlit tizim sifatida qabul qiladi. Dars mazmunida boshqa fanlarda o‘rganilgan tushunchalarga murojaat qilish o‘quvchilarning bilimlarini mustahkamlaydi va o‘quv dasturlar mazmunini hayotiyroq qiladi. Bu yondashuv ta’lim dasturlarini o‘zlashtirish samaradorligini oshiradi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunini darslarga singdirishda kompetensiyaviy yondashuv muhim o‘rin tutadi. Kompetensiyaviy yondashuv dars mazmunini faqat nazariy bilimlar bilan cheklab qo‘ymasdan, ularni amaliy faoliyat orqali egallashni nazarda tutadi. Dars jarayonida o‘quvchilarga muammoli vaziyatlar, amaliy topshiriqlar va ijodiy ishlar berilganda, o‘quv dasturida ko‘zda tutilgan kompetensiyalar shakllanadi. Bu esa ta’lim dasturlarining mazmunini real hayot bilan bog‘lash imkonini beradi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlar mazmunini darslarga singdirishda baholash jarayonining dastur bilan uyg‘unligi alohida ahamiyat kasb etadi. Baholash vositalari o‘quv dasturida belgilangan kutilayotgan natijalarga mos bo‘lishi lozim. Agar dars mazmuni va baholash mezonlari o‘zaro uyg‘unlashgan bo‘lsa, o‘quvchilar nimani o‘rganishi va nimaga erishishi kerakligini aniq tushunadi. Bu holat o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini maqsadli o‘zlashtirishiga xizmat qiladi.
O‘quv reja va dasturlarni dars mazmuniga singdirishda o‘qituvchining metodik tayyorgarligi muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchi o‘quv dasturining mazmunini chuqur bilgan holda, uni dars jarayonida moslashuvchan tarzda tatbiq etishi lozim. Metodik tayyorgarligi yuqori bo‘lgan o‘qituvchi dastur mazmunini o‘quvchilarning bilim darajasiga moslashtira oladi va dars samaradorligini oshiradi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlar mazmunini darslarga singdirishda o‘quvchilarning faol ishtiroki muhim hisoblanadi. Dars jarayonida o‘quvchilar faqat tinglovchi emas, balki faol ishtirokchi bo‘lganda dastur mazmuni samarali o‘zlashtiriladi. Savol-javoblar, muhokamalar, jamoaviy va individual ishlar o‘quvchilarni ta’lim jarayoniga jalb etadi va dars mazmunining mazmunan boy bo‘lishini ta’minlaydi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunini darslarga singdirishda ta’lim vositalaridan samarali foydalanish ham muhim ahamiyatga ega. Darsliklar, ko‘rgazmali qurollar, raqamli resurslar va texnik vositalar dastur mazmunini tushunarli va qiziqarli tarzda yetkazishga yordam beradi. Ta’lim vositalarining to‘g‘ri tanlanishi dars mazmunining chuqur o‘zlashtirilishiga xizmat qiladi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlar mazmunini darslarga singdirish doimiy tahlil va takomillashtirishni talab etadi. O‘qituvchi darslardan so‘ng o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini tahlil qilib, dastur mazmunining qaysi jihatlari murakkab yoki tushunarsiz bo‘lganini aniqlaydi. Ushbu tahlil keyingi darslarni rejalashtirishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, o‘quv dasturlarini yanada samarali tatbiq etishga yordam beradi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunini darslarga singdirish jarayoni uzluksiz pedagogik faoliyat sifatida qaraladi. Har bir dars o‘quv dasturining muhim bo‘g‘ini bo‘lib, u umumiy ta’lim maqsadlariga xizmat qiladi. Ushbu jarayon orqali o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini izchil, ongli va samarali o‘zlashtirishi ta’minlanadi.
O‘quv reja va dasturlarni darslar mazmuniga singdirishni ta’minlashda kalendartematik rejalashtirish muhim metodik vosita hisoblanadi. Kalendartematik reja o‘quv dasturida belgilangan mavzularni o‘quv yili davomida aniq muddatlar va darslar kesimida taqsimlash imkonini beradi. Ushbu reja orqali o‘qituvchi dars mazmunini oldindan tizimlashtiradi, mavzularning ketma-ketligi va ularning o‘zaro bog‘liqligini ta’minlaydi. Kalendartematik rejalashtirish o‘quv dasturining barcha bo‘limlari dars jarayonida to‘liq qamrab olinishini kafolatlaydi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunini darslarga singdirishda ta’lim maqsadlarini differensiallashtirish alohida ahamiyat kasb etadi. Bir sinf doirasida o‘quvchilarning bilim darajasi va o‘zlashtirish sur’ati turlicha bo‘lishi tabiiy holatdir. Shu sababli dars maqsadlari minimal, optimal va yuqori darajadagi natijalarga yo‘naltirilgan holda belgilanadi. Differensial maqsadlar o‘quv dasturi mazmunining barcha o‘quvchilar tomonidan imkon darajasida o‘zlashtirilishini ta’minlaydi.
O‘quv reja va dasturlarni dars mazmuniga singdirishda mavzularni didaktik qayta ishlash muhim jarayon hisoblanadi. Didaktik qayta ishlash orqali murakkab ilmiy tushunchalar o‘quvchilarning yosh va idrok imkoniyatlariga moslashtiriladi. Bu jarayonda asosiy tushunchalar ajratib olinadi, ikkinchi darajali ma’lumotlar saralanadi va mazmunning o‘zlashtirilishi osonlashtiriladi. Didaktik moslashuv dars mazmunining samaradorligini oshiradi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlarni darslarga singdirishda ta’lim jarayonini bosqichlarga ajratish muhim ahamiyatga ega. Darslar kirish, yangi bilim berish, mustahkamlash va umumlashtirish bosqichlarida tashkil etilganda, o‘quv dasturida belgilangan mazmun izchil o‘zlashtiriladi. Har bir bosqich dastur mazmunining muayyan jihatini ochib berishga xizmat qiladi va darsning yaxlitligini ta’minlaydi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunini darslarga singdirishda o‘quvchilarning bilim tajribasiga tayangan holda ishlash samarali yondashuv hisoblanadi. O‘quvchilar ilgari o‘zlashtirgan bilimlarga tayanib yangi mavzuni o‘rganish imkoniga ega bo‘lganda, dastur mazmuni osonroq qabul qilinadi. Ushbu yondashuv bilimlar uzviyligini ta’minlab, dars mazmunining mantiqiyligini kuchaytiradi.
O‘quv reja va dasturlarni dars mazmuniga singdirishda ta’lim jarayonining moslashuvchanligi muhim omil hisoblanadi. O‘qituvchi dars davomida o‘quvchilarning tushunish darajasini kuzatib boradi va zarur hollarda dastur mazmunini tushuntirish usullarini o‘zgartiradi. Moslashuvchanlik o‘quv dasturining qat’iy cheklov emas, balki yo‘naltiruvchi hujjat sifatida qo‘llanishini ta’minlaydi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlar mazmunini darslarga singdirishda o‘quvchilarning refleksiv faoliyatini tashkil etish ham muhim hisoblanadi. Dars yakunida o‘quvchilar o‘zlari o‘rgangan bilimlarni tahlil qiladi, qaysi jihatlar tushunarli yoki qiyin bo‘lganini anglaydi. Refleksiya dastur mazmunining qanchalik darajada o‘zlashtirilganini aniqlashga yordam beradi va keyingi darslarni rejalashtirishda muhim axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunini darslarga singdirishda o‘quv faoliyatini faollashtiruvchi topshiriqlar alohida ahamiyatga ega. Analitik savollar, taqqoslash, umumlashtirish va xulosa chiqarishga yo‘naltirilgan topshiriqlar dastur mazmunini chuqurroq o‘zlashtirishga yordam beradi. Faollashtiruvchi topshiriqlar orqali o‘quvchilar dars mazmunini passiv qabul qilmay, faol o‘zlashtiradi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlar mazmunini darslarga singdirish jarayonida pedagogik monitoring muhim rol o‘ynaydi. Monitoring orqali darslarda dastur mazmunining qay darajada amalga oshirilayotgani aniqlanadi. Ushbu jarayon o‘qituvchiga o‘z faoliyatini tahlil qilish, kamchiliklarni aniqlash va metodik yondashuvlarni takomillashtirish imkonini beradi.
O‘quv reja va dasturlarni dars mazmuniga singdirishda maktab miqyosida metodik muvofiqlashtirish ham muhim hisoblanadi. Fan o‘qituvchilari o‘rtasida mavzularning o‘tilish sur’ati, asosiy tushunchalar talqini va baholash yondashuvlari bo‘yicha umumiy kelishuv mavjud bo‘lsa, dastur mazmuni darslarda bir xil talqin etiladi. Bu holat o‘quvchilarning bilimlarni izchil va barqaror o‘zlashtirishiga xizmat qiladi.
O‘quv reja va dasturlar mazmunini darslarga singdirish uzluksiz pedagogik jarayon sifatida amalga oshiriladi. Har bir dars o‘quv dasturining muayyan qismini ifodalab, umumiy ta’lim maqsadlariga xizmat qiladi. Ushbu uzluksizlik ta’lim dasturlarining amaliy ijrosini ta’minlab, o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini bosqichma-bosqich rivojlantirish imkonini yaratadi.
3. O‘quvchi portreti.
Zamonaviy ta’lim tizimida o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini muvaffaqiyatli o‘zlashtirishini ta’minlash jarayonida o‘quvchi portreti tushunchasi muhim metodik va boshqaruviy ahamiyat kasb etadi. O‘quvchi portreti deganda umumiy o‘rta ta’lim bosqichini tamomlayotgan yoki ma’lum ta’lim bosqichida bo‘lgan o‘quvchining bilim darajasi, kompetensiyalari, shaxsiy fazilatlari, ijtimoiy moslashuvi, axloqiy qarashlari va rivojlanish yo‘nalishlari majmui tushuniladi. Ushbu portret ta’lim jarayonining yakuniy natijasini ifodalovchi model bo‘lib, ta’lim mazmuni va o‘qitish metodlarini belgilashda asos bo‘lib xizmat qiladi.
O‘quvchi portreti ta’lim jarayonida abstrakt tushuncha emas, balki real pedagogik faoliyatda yo‘naltiruvchi mezon sifatida qaraladi. U o‘quvchidan nimalar kutilayotgani, u qanday bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi lozimligini aniq belgilaydi. Shu jihatdan o‘quvchi portreti o‘quv reja va dasturlar mazmunining amaliy ifodasi sifatida namoyon bo‘ladi. O‘qituvchi va rahbariyat o‘quvchi portretiga tayanib, ta’lim jarayonini rejalashtiradi va boshqaradi.
O‘quvchi portretining muhim tarkibiy qismi bilim komponenti hisoblanadi. Bilim komponenti o‘quvchining fanlar bo‘yicha egallagan nazariy tushunchalari, ilmiy asoslangan qarashlari va umumiy savodxonlik darajasini ifodalaydi. Umumiy o‘rta ta’limda bilimlar tizimli, izchil va fanlararo bog‘langan holda shakllantirilishi lozim. O‘quvchi portretida bilimlar nafaqat hajm jihatidan, balki ularning mazmunan anglanganligi va qo‘llanilish imkoniyati bilan baholanadi.
O‘quvchi portretida ko‘nikma va malakalar alohida o‘rin tutadi. Ko‘nikma va malakalar o‘quvchining o‘rganilgan bilimlarni amaliy faoliyatda qo‘llay olish qobiliyatini ifodalaydi. Masalan, matn bilan ishlash, axborotni tahlil qilish, hisob-kitoblarni bajarish, tajriba o‘tkazish kabi faoliyatlar o‘quvchi portretining ajralmas qismi hisoblanadi. Ushbu jihatlar o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini faqat nazariy darajada emas, balki amaliy jihatdan ham o‘zlashtirganini ko‘rsatadi.
Zamonaviy ta’limda o‘quvchi portretining asosiy elementi sifatida kompetensiyalar e’tirof etiladi. Kompetensiyalar o‘quvchining bilim, ko‘nikma va shaxsiy fazilatlarini bir butun holatda namoyon etadi. Kommunikativ kompetensiya, axborot bilan ishlash kompetensiyasi, muammoli vaziyatlarda qaror qabul qilish kompetensiyasi o‘quvchi portretida muhim o‘rin egallaydi. Kompetensiyalarning shakllanishi o‘quvchining ta’lim dasturlarini hayotiy va funksional jihatdan o‘zlashtirganini anglatadi.
O‘quvchi portretining muhim jihatlaridan biri shaxsiy sifatlar bilan bog‘liqdir. Mas’uliyat, intizom, mustaqillik, tashabbuskorlik va mehnatsevarlik kabi sifatlar o‘quvchining shaxs sifatida rivojlanganligini ko‘rsatadi. Ushbu sifatlar ta’lim jarayonida shakllanib, o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shaxsiy sifatlari rivojlangan o‘quvchi ta’lim dasturlarini ongli ravishda egallaydi va o‘z ustida ishlashga intiladi.
O‘quvchi portretida motivatsiya va o‘qishga munosabat muhim ahamiyat kasb etadi. Ta’limga bo‘lgan ichki qiziqish, bilim olishga ehtiyoj va maqsadga intilish o‘quvchilarning o‘zlashtirish jarayonini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Motivatsiyalangan o‘quvchi murakkab mavzularni ham qiziqish bilan o‘zlashtiradi. Shu sababli o‘quvchi portreti ta’limga ijobiy munosabatni shakllantirishni ham o‘z ichiga oladi.
O‘quvchi portretining tarkibiy qismi sifatida ijtimoiy moslashuv ham muhim o‘rin egallaydi. O‘quvchining jamoada ishlay olishi, tengdoshlari bilan muloqotga kirisha olishi, ijtimoiy qoidalarga rioya qilishi uning ta’lim jarayonidagi muvaffaqiyatiga ta’sir etadi. Ijtimoiy moslashgan o‘quvchi sinf muhitida o‘zini erkin tutadi va ta’lim dasturlarini o‘zlashtirishda faol ishtirok etadi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quvchi portreti axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni ham qamrab oladi. Halollik, vatanparvarlik, insonparvarlik, hurmat va bag‘rikenglik kabi qadriyatlar o‘quvchi shaxsining muhim ko‘rsatkichlari hisoblanadi. Ta’lim dasturlari mazmuniga singdirilgan tarbiyaviy g‘oyalar o‘quvchi portretining ushbu jihatlarini shakllantirishga xizmat qiladi.
O‘quvchi portretida mustaqil fikrlash va tanqidiy tafakkur muhim ahamiyatga ega. Mustaqil fikrlay oladigan o‘quvchi bilimlarni tayyor shaklda qabul qilmaydi, balki ularni tahlil qiladi, solishtiradi va xulosa chiqaradi. Tanqidiy tafakkur ta’lim dasturlarini chuqur o‘zlashtirishga va bilimlarni mustahkamlashga yordam beradi. Ushbu sifatlar zamonaviy ta’limning muhim natijasi sifatida qaraladi.
O‘quvchi portreti ijodiy faoliyatga tayyorgarlikni ham o‘z ichiga oladi. Ijodkorlik o‘quvchilarning muammolarga noodatiy yondashishi, yangi g‘oyalar ilgari surishi va bilimlarni yangicha talqin etishi bilan namoyon bo‘ladi. Ta’lim dasturlarida ijodiy topshiriqlar va erkin fikrlashga yo‘naltirilgan faoliyatlar o‘quvchi portretining ushbu jihatini rivojlantiradi.
O‘quvchi portretida o‘z-o‘zini baholash va refleksiya qobiliyati ham muhim hisoblanadi. O‘quvchi o‘z bilim darajasini anglay olishi, kuchli va zaif tomonlarini baholashi ta’lim jarayonining ongli tashkil etilishiga yordam beradi. Refleksiya orqali o‘quvchi o‘zlashtirish jarayonini boshqarishni o‘rganadi va ta’lim dasturlarini samarali egallaydi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quvchi portreti hayotiy kompetensiyalar bilan chambarchas bog‘liq. Kundalik hayotda duch keladigan vaziyatlarni hal eta olish, vaqtni rejalashtirish, mas’uliyatli qaror qabul qilish kabi ko‘nikmalar o‘quvchi portretining ajralmas qismi hisoblanadi. Ushbu kompetensiyalar o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini real hayot bilan bog‘lash imkonini beradi.
O‘quvchi portretini shakllantirish jarayoni uzluksiz pedagogik faoliyat sifatida qaraladi. Har bir dars, tarbiyaviy tadbir va baholash jarayoni o‘quvchi portretining muayyan jihatini rivojlantirishga xizmat qiladi. O‘qituvchi o‘z faoliyatida o‘quvchi portretini nazarda tutgan holda ishlaganda, ta’lim jarayoni maqsadga yo‘naltirilgan va samarali bo‘ladi.
O‘quvchi portreti ta’lim dasturlarini o‘zlashtirish masalalarida mezon va yo‘nalish beruvchi model vazifasini bajaradi. Ushbu model orqali ta’lim jarayonining kutilayotgan natijalari aniqlanadi va pedagogik faoliyat izchil ravishda tashkil etiladi. O‘quvchi portretiga asoslangan ta’lim jarayoni o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va shaxsiy rivojlanishini uyg‘un holda ta’minlashga xizmat qiladi.
O‘quvchilarning ta’lim dasturlarini o‘zlashtirish jarayonida o‘quvchi portretining diagnostik funksiyasi alohida ahamiyat kasb etadi. Diagnostik funksiya o‘quvchining hozirgi rivojlanish holatini aniqlash, uning bilim darajasi, o‘zlashtirish sur’ati va qiyinchiliklarini aniqlashga xizmat qiladi. O‘quvchi portreti diagnostik vosita sifatida qo‘llanilganda, o‘qituvchi ta’lim jarayonini individual ehtiyojlarga mos ravishda rejalashtira oladi. Bu yondashuv o‘quvchilarning yashirin imkoniyatlarini aniqlash va rivojlantirishga yordam beradi.
Zamonaviy ta’limda o‘quvchi portretining muhim jihatlaridan biri rivojlanish dinamikasini aks ettirishidir. O‘quvchi portreti statik holatni emas, balki o‘quvchining vaqt davomida qanday o‘zgarib borayotganini ko‘rsatadi. Bilimlar chuqurlashuvi, ko‘nikmalar takomillashuvi va shaxsiy sifatlarning rivoji dinamik tarzda baholanadi. Rivojlanish dinamikasini kuzatish o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini o‘zlashtirish jarayonida to‘g‘ri pedagogik qarorlar qabul qilish imkonini beradi.
O‘quvchi portretida o‘rganishga tayyorgarlik darajasi muhim ko‘rsatkich sifatida qaraladi. Bu tayyorgarlik o‘quvchining diqqatni jamlay olish qobiliyati, intellektual faolligi va o‘quv faoliyatiga ruhiy tayyorligi bilan belgilanadi. O‘rganishga tayyor o‘quvchi yangi bilimlarni tezroq qabul qiladi va o‘zlashtirish jarayonida kamroq qiyinchilikka duch keladi. Shu sababli o‘quvchi portreti ushbu jihatni aniqlashga xizmat qiladi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quvchi portreti ta’lim strategiyasini tanlash vositasi sifatida ham qo‘llaniladi. O‘qituvchi o‘quvchi portretiga tayangan holda individual, guruhli yoki jamoaviy ishlash usullarini tanlaydi. Ta’lim strategiyasining to‘g‘ri tanlanishi o‘quvchining o‘zlashtirish samaradorligini oshiradi va ta’lim dasturlarini egallash jarayonini yengillashtiradi.
O‘quvchi portretining muhim jihati sifatida o‘quvchilarning qiziqish doirasini aniqlash alohida o‘rin tutadi. Qiziqishlar o‘quvchining qaysi fanlarga moyilligi borligini, qaysi faoliyat turlarida faolroq ekanini ko‘rsatadi. Ta’lim jarayonida qiziqishlarni hisobga olish o‘quv dasturlarining mazmunini o‘quvchi ehtiyojlariga yaqinlashtiradi. Bu holat o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini ongli va barqaror o‘zlashtirishiga yordam beradi.
O‘quvchi portretida o‘rganish uslublari ham muhim ahamiyatga ega. Ba’zi o‘quvchilar vizual materiallar orqali, boshqalari esa eshitish yoki amaliy faoliyat orqali yaxshiroq o‘zlashtiradi. O‘rganish uslublarini aniqlash o‘qituvchiga dars jarayonini moslashtirish imkonini beradi. Shu tariqa o‘quvchi portreti ta’lim jarayonini individuallashtirishga xizmat qiladi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quvchi portreti o‘zlashtirishdagi to‘siqlarni aniqlash imkonini ham beradi. O‘quvchilarning bilimlarni qabul qilishiga to‘sqinlik qilayotgan psixologik, ijtimoiy yoki metodik omillar portret orqali aniqlanadi. Ushbu to‘siqlarni vaqtida aniqlash va bartaraf etish o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini muvaffaqiyatli o‘zlashtirishiga zamin yaratadi.
O‘quvchi portretining yana bir muhim jihati ta’limga bo‘lgan mas’uliyat hissi bilan bog‘liq. Mas’uliyatli o‘quvchi topshiriqlarni o‘z vaqtida bajaradi, o‘z bilim darajasi uchun javobgarlikni his etadi. Ushbu sifat o‘quvchining o‘zlashtirish jarayonida mustaqil va ongli bo‘lishini ta’minlaydi. O‘quvchi portreti mas’uliyat darajasini aniqlash va rivojlantirishga xizmat qiladi.
O‘quvchi portretida o‘zini boshqarish ko‘nikmalari ham muhim o‘rin egallaydi. Vaqtni rejalashtirish, topshiriqlar ustida mustaqil ishlash va o‘z faoliyatini nazorat qilish ko‘nikmalari o‘quvchining ta’lim dasturlarini muvaffaqiyatli o‘zlashtirishiga yordam beradi. Ushbu ko‘nikmalar shakllangan o‘quvchi o‘qituvchi yordamisiz ham bilimlarni mustahkamlashga qodir bo‘ladi.
Umumiy o‘rta ta’limda o‘quvchi portreti ta’lim natijalarini prognozlash vositasi sifatida ham qaraladi. O‘quvchining hozirgi holati va rivojlanish sur’atlariga qarab kelgusidagi ta’lim natijalari taxmin qilinadi. Prognozlash orqali o‘qituvchi o‘quvchi bilan ishlashning eng maqbul yo‘nalishlarini belgilaydi. Bu jarayon ta’lim dasturlarini o‘zlashtirishni boshqarishda muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘quvchi portreti pedagogik hamkorlikni mustahkamlovchi omil sifatida ham xizmat qiladi. O‘qituvchi, sinf rahbari, psixolog va ota-onalar o‘quvchi portreti asosida yagona yondashuvda ishlaganda, ta’lim jarayoni yanada samarali bo‘ladi. Hamkorlik asosida shakllangan ta’lim muhiti o‘quvchining o‘zlashtirish jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
O‘quvchi portreti ta’lim dasturlarini o‘zlashtirish masalalarida yo‘naltiruvchi va moslashtiruvchi model sifatida uzluksiz qo‘llaniladi. Ushbu model ta’lim jarayonining barcha bosqichlarida o‘quvchi ehtiyojlari va imkoniyatlarini hisobga olishga yordam beradi. Shu orqali o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini izchil, samarali va ongli ravishda o‘zlashtirishi ta’minlanadi.
4. O‘qituvchining past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar va ularning ota-onalari bilan olib boriladigan faoliyati. O‘quvchilarni o‘zlashtira olmaslik sabablarini aniqlash. O‘qishga bo‘lgan ijobiy munosabatlarni shakllantirish bosqichlari.
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini to‘liq va sifatli o‘zlashtirishi ta’lim jarayonining eng muhim natijalaridan biri hisoblanadi. Biroq amaliyotda barcha o‘quvchilar bir xil darajada bilimlarni egallay olmaydi. Shu sababli past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlash, ularning o‘zlashtira olmaslik sabablarini aniqlash va o‘qishga bo‘lgan ijobiy munosabatlarni shakllantirish o‘qituvchining muhim pedagogik vazifalaridan biridir. Ushbu jarayon o‘qituvchi, o‘quvchi va ota-onalar o‘rtasidagi uzviy hamkorlikka asoslangan holda amalga oshiriladi.
Past o‘zlashtiruvchi o‘quvchi deganda o‘quv dasturida belgilangan bilim, ko‘nikma va malakalarni yetarli darajada egallay olmayotgan, o‘quv faoliyatida qiyinchiliklarga duch kelayotgan o‘quvchi tushuniladi. Past o‘zlashtirish holati o‘quvchining shaxsiy imkoniyatlari bilan cheklanmaydi, balki pedagogik, psixologik, ijtimoiy va tashkiliy omillar bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu bois past o‘zlashtirishni faqat o‘quvchining aybi sifatida baholash pedagogik jihatdan noto‘g‘ri yondashuv hisoblanadi.
O‘qituvchining past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan olib boradigan faoliyati diagnostik yondashuvdan boshlanadi. Diagnostika jarayonida o‘quvchining qaysi fan yoki mavzularda qiyinchilikka duch kelayotgani, bilimlardagi bo‘shliqlar, o‘zlashtirish sur’ati va o‘quv faoliyatiga bo‘lgan munosabati aniqlanadi. Diagnostik tahlil o‘qituvchiga muammoning ildizini aniqlash va individual yondashuvni belgilash imkonini beradi.
Past o‘zlashtirishning muhim sabablaridan biri bilimlardagi uzilishlar hisoblanadi. O‘quvchi avvalgi sinflarda yoki mavzularda yetarli bilimlarni egallamagan bo‘lsa, keyingi mavzularni o‘zlashtirishda qiyinchilikka duch keladi. Bunday holatda o‘qituvchi bilimlardagi bo‘shliqlarni aniqlab, ularni bosqichma-bosqich to‘ldirishga qaratilgan qo‘shimcha mashg‘ulotlar tashkil etadi. Ushbu faoliyat o‘quvchining ishonchini oshiradi va o‘zlashtirish jarayonini barqarorlashtiradi.
O‘quvchilarning past o‘zlashtirishiga olib keluvchi omillardan yana biri psixologik holat bilan bog‘liq. O‘quvchining o‘ziga ishonchsizligi, qo‘rquv, stress yoki muvaffaqiyatsizlik tajribasi o‘qishga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunday holatda o‘qituvchi o‘quvchini qo‘llab-quvvatlovchi, rag‘batlantiruvchi muhit yaratishi lozim. Psixologik jihatdan qulay muhitda o‘quvchi o‘z fikrini erkin bildiradi va o‘rganishga faolroq jalb etiladi.
Past o‘zlashtirish sabablaridan biri sifatida motivatsiyaning yetishmasligi ham muhim o‘rin tutadi. Agar o‘quvchi o‘qishning maqsadini anglamasa yoki ta’lim mazmunini o‘z hayoti bilan bog‘lay olmasa, u o‘quv faoliyatiga befarq bo‘lib qoladi. Shu bois o‘qituvchi dars jarayonida bilimlarning amaliy ahamiyatini ko‘rsatib berishi, o‘quvchini qiziqtira oladigan topshiriqlar orqali ichki motivatsiyani shakllantirishi zarur.
O‘qituvchining past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlashdagi muhim yo‘nalishlaridan biri individual pedagogik yondashuvdir. Har bir o‘quvchining qobiliyati, o‘zlashtirish sur’ati va ehtiyojlari turlicha bo‘lgani sababli bir xil metodlar barcha uchun samarali bo‘lavermaydi. Individual yondashuv orqali o‘qituvchi o‘quvchining kuchli tomonlariga tayangan holda bilimlarni egallashiga ko‘maklashadi. Bu esa o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi.
Past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlashda ota-onalar bilan hamkorlik alohida ahamiyatga ega. Ota-onalar o‘quvchining kundalik hayoti, uy sharoiti va psixologik holati haqida muhim ma’lumot manbai hisoblanadi. O‘qituvchi ota-onalar bilan muntazam muloqotda bo‘lib, o‘quvchining o‘zlashtirishidagi muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llarini birgalikda muhokama qiladi. Ushbu hamkorlik o‘quvchiga nisbatan yagona pedagogik talablarni shakllantiradi.
O‘qituvchining ota-onalar bilan ishlash jarayonida maslahat beruvchi faoliyat muhim o‘rin tutadi. Ota-onalarga farzandining o‘qishiga qanday yordam berish, uy vazifalarini nazorat qilish, rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash usullari haqida tavsiyalar beriladi. To‘g‘ri tashkil etilgan ota-ona yordami o‘quvchining o‘zlashtirish jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlashda salbiy yorliqlashdan voz kechish muhim pedagogik tamoyil hisoblanadi. O‘quvchini “bilimsiz” yoki “qobiliyatsiz” sifatida baholash uning o‘ziga bo‘lgan ishonchini yanada pasaytiradi. O‘qituvchi o‘quvchining kichik yutuqlarini ham e’tirof etib, ularni rag‘batlantirishi zarur. Ijobiy baholash o‘quvchini yangi muvaffaqiyatlarga undaydi.
O‘quvchilarni o‘zlashtira olmaslik sabablarini aniqlashda pedagogik tahlil muhim ahamiyatga ega. Tahlil jarayonida dars metodlari, baholash tizimi, o‘quv yuklamasi va ta’lim vositalari ham qayta ko‘rib chiqiladi. Ba’zan past o‘zlashtirish sababi o‘quvchida emas, balki darsni tashkil etish usullarida bo‘lishi mumkin. Shu sababli o‘qituvchi o‘z faoliyatini tanqidiy tahlil qilishga tayyor bo‘lishi lozim.
O‘qishga bo‘lgan ijobiy munosabatlarni shakllantirish bosqichma-bosqich pedagogik jarayon hisoblanadi. Birinchi bosqichda o‘quvchida xavfsiz va qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratiladi. Bu bosqichda o‘quvchi xatodan qo‘rqmasdan fikr bildirishga o‘rganadi. Psixologik qulaylik o‘quvchining darslarga nisbatan ijobiy munosabatini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Ikkinchi bosqich qiziqishni uyg‘otish bilan bog‘liq. O‘qituvchi dars mazmunini o‘quvchining kundalik hayoti, qiziqishlari va tajribasi bilan bog‘lab tushuntiradi. Qiziqarli misollar, amaliy topshiriqlar va interfaol metodlar o‘quvchining e’tiborini jalb etadi. Qiziqish paydo bo‘lganda o‘quvchi bilimlarni faolroq o‘zlashtira boshlaydi.
Uchinchi bosqich muvaffaqiyat vaziyatini yaratishga qaratiladi. O‘qituvchi o‘quvchiga uning imkoniyatlariga mos topshiriqlar beradi va ularni bajarishda yordam ko‘rsatadi. Muvaffaqiyatni his qilgan o‘quvchi o‘z kuchiga ishonch hosil qiladi. Ushbu ishonch o‘qishga bo‘lgan ijobiy munosabatni mustahkamlaydi.
Keyingi bosqich ichki motivatsiyani shakllantirish bilan bog‘liq. O‘quvchi bilim olishning tashqi rag‘batlar emas, balki shaxsiy rivojlanish uchun zarur ekanligini anglay boshlaydi. O‘qituvchi o‘quvchiga o‘z maqsadlarini belgilashda yordam beradi va o‘zlashtirish jarayonini ongli tashkil etishga yo‘naltiradi. Ichki motivatsiya shakllangan o‘quvchi ta’lim jarayonida barqaror natijalarga erishadi.
O‘qishga bo‘lgan ijobiy munosabatni shakllantirishda o‘z-o‘zini baholash va refleksiya ham muhim ahamiyatga ega. O‘quvchi o‘z yutuqlari va kamchiliklarini anglay boshlaganda, u o‘z ustida ishlashga intiladi. Refleksiya o‘quvchining ta’lim jarayonida faol subyektga aylanishiga yordam beradi.
O‘qituvchining past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar va ularning ota-onalari bilan olib boradigan faoliyati uzluksiz va tizimli pedagogik jarayon sifatida tashkil etiladi. Ushbu faoliyat orqali o‘quvchilarni o‘zlashtira olmaslik sabablari aniqlanadi, bartaraf etiladi va o‘qishga bo‘lgan ijobiy munosabat izchil ravishda shakllantiriladi. Bu jarayon o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini samarali o‘zlashtirishiga mustahkam pedagogik asos yaratadi.
Past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlash jarayonida individual rivojlanish xaritasini ishlab chiqish muhim pedagogik vosita hisoblanadi. Individual rivojlanish xaritasi o‘quvchining kuchli va zaif tomonlari, qiyinchilikka duch kelayotgan fanlar, qisqa va o‘rta muddatli maqsadlari asosida tuziladi. Ushbu xarita o‘qituvchiga o‘quvchi bilan olib boriladigan ishlarni tizimlashtirish, bosqichma-bosqich nazorat qilish va rivojlanish dinamikasini kuzatish imkonini beradi. Individual xarita asosida olib borilgan ishlar o‘quvchining o‘zlashtirish jarayonini ongli va rejalashtirilgan holga keltiradi.
O‘qituvchining past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlashida moslashtirilgan topshiriqlar muhim ahamiyatga ega. Moslashtirilgan topshiriqlar murakkablik darajasi, bajarish usuli va hajmi jihatidan o‘quvchining imkoniyatlariga mos keladi. Bunday topshiriqlar o‘quvchini ortiqcha zo‘riqishdan himoya qiladi va bilimlarni asta-sekin egallashiga sharoit yaratadi. Moslashtirilgan topshiriqlar orqali o‘quvchi o‘z muvaffaqiyatini his qiladi va o‘qishga bo‘lgan ishonchi mustahkamlanadi.
Past o‘zlashtirish holatini bartaraf etishda qo‘shimcha ta’lim shakllari muhim rol o‘ynaydi. Individual mashg‘ulotlar, kichik guruhlar bilan ishlash, maslahat darslari o‘quvchining bilimlardagi bo‘shliqlarini to‘ldirishga xizmat qiladi. Qo‘shimcha mashg‘ulotlar majburiy jazoga o‘xshamasligi, balki yordam va qo‘llab-quvvatlash shaklida tashkil etilishi lozim. Ushbu yondashuv o‘quvchining o‘qishga bo‘lgan munosabatini ijobiy tomonga o‘zgartiradi.
Past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlashda pedagogik sabr-toqat va barqarorlik muhim omil hisoblanadi. Tez natija kutish o‘quvchida bosimni kuchaytiradi va muvaffaqiyatsizlik hissini oshiradi. O‘qituvchi kichik yutuqlarni ham qadrlab, ularni izchil ravishda mustahkamlab borishi zarur. Barqaror va uzluksiz qo‘llab-quvvatlash o‘quvchining o‘zlashtirish jarayonida muhim o‘zgarishlarga olib keladi.
O‘qituvchi va ota-onalar hamkorligida uy sharoitida o‘qishni tashkil etish madaniyatini shakllantirish muhim hisoblanadi. Uyda tinch o‘quv muhiti, dars tayyorlash uchun aniq vaqt va joy ajratilishi o‘quvchining o‘zlashtirishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ota-onalar tomonidan haddan tashqari nazorat yoki bosim emas, balki tushunish va qo‘llab-quvvatlash ustuvor bo‘lishi lozim. Ushbu muvozanat o‘quvchining psixologik holatini barqarorlashtiradi.
Past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlashda o‘quv faoliyatini bosqichma-bosqich mustaqillashtirish muhim yo‘nalish hisoblanadi. Dastlab o‘qituvchi va ota-onalar ko‘magida bajarilgan topshiriqlar asta-sekin o‘quvchining mustaqil faoliyatiga o‘tkaziladi. Mustaqillik darajasining oshishi o‘quvchining mas’uliyat hissini kuchaytiradi va ta’lim jarayonida faol subyektga aylanishiga yordam beradi.
O‘qituvchining past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlash jarayonida baholashning rivojlantiruvchi funksiyasi muhim ahamiyat kasb etadi. Rivojlantiruvchi baholash o‘quvchini jazolash yoki solishtirish vositasi emas, balki uning rivojlanish yo‘lini ko‘rsatib beruvchi mexanizm sifatida qo‘llaniladi. O‘qituvchi baholash jarayonida o‘quvchiga qayerda xato qilgani va uni qanday tuzatish mumkinligini tushuntiradi. Bu yondashuv o‘quvchini o‘z ustida ishlashga undaydi.
Past o‘zlashtirishni kamaytirishda muloqot va ishonchga asoslangan pedagogik munosabat alohida ahamiyatga ega. O‘quvchi o‘qituvchi bilan ochiq muloqotda bo‘lsa, o‘z qiyinchiliklarini yashirmaydi va yordam so‘rashdan qo‘rqmaydi. Ishonchli munosabat o‘quvchining ichki qarshiligini kamaytiradi va o‘rganishga ijobiy munosabatni shakllantiradi.
Past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlash jarayonida sinf jamoasining roli ham muhim hisoblanadi. Jamoada qo‘llab-quvvatlovchi va kamsitishdan xoli muhit mavjud bo‘lsa, o‘quvchi o‘zini yolg‘iz his qilmaydi. Guruhli ishlarda o‘zaro yordam va hamkorlik tashkil etilganda, past o‘zlashtiruvchi o‘quvchi ham faol ishtirok etishga intiladi. Jamoaviy qo‘llab-quvvatlash o‘quvchining o‘zlashtirish jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan olib boriladigan ishlar uzluksiz monitoring asosida tashkil etiladi. Monitoring orqali o‘quvchining rivojlanishidagi ijobiy o‘zgarishlar, qiyinchiliklar va yangi ehtiyojlar aniqlanadi. Ushbu ma’lumotlar o‘qituvchi va ota-onalar uchun keyingi pedagogik qarorlarni qabul qilishda muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Uzluksiz monitoring past o‘zlashtirish holatining chuqurlashib ketishining oldini olishga yordam beradi.
5. Muammoli bolalar bilan ishlovchi o‘qituvchiga qo‘yiladigan talablar va uslubiy tavsiyalar. O‘quvchilarning bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etish.
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini muvaffaqiyatli o‘zlashtirishiga to‘sqinlik qiluvchi omillardan biri muammoli bolalar bilan bog‘liq pedagogik vaziyatlardir. Muammoli bolalar deganda o‘quv faoliyatida, xulq-atvorida, ijtimoiy moslashuvida yoki psixologik holatida muayyan qiyinchiliklarga duch kelayotgan o‘quvchilar tushuniladi. Ushbu toifadagi o‘quvchilar bilan ishlash o‘qituvchidan yuqori darajadagi kasbiy tayyorgarlik, pedagogik mahorat va insoniy mas’uliyatni talab qiladi. Shu sababli muammoli bolalar bilan ishlovchi o‘qituvchiga qo‘yiladigan talablar ta’lim sifatini ta’minlashda muhim o‘rin egallaydi.
Muammoli bolalar bilan ishlovchi o‘qituvchining eng muhim talabi pedagogik sabr-toqatdir. Bunday o‘quvchilar bilan ishlashda tezkor natija kutish yoki keskin choralar ko‘rish aksincha salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Sabr-toqat o‘qituvchiga o‘quvchining xatti-harakatlari ortidagi sabablarni tushunish, vaziyatni chuqur tahlil qilish va mos pedagogik yechimlarni topish imkonini beradi. Sabrli yondashuv muammoli o‘quvchida o‘qituvchiga nisbatan ishonchni shakllantiradi.
Muammoli bolalar bilan ishlovchi o‘qituvchiga qo‘yiladigan muhim talablaridan yana biri psixologik savodxonlikdir. O‘qituvchi o‘quvchilarning yosh va individual psixologik xususiyatlarini, emotsional holatini va motivatsiya darajasini anglay olishi lozim. Psixologik savodxonlik muammoli xulq-atvor yoki past o‘zlashtirishning asl sabablarini aniqlashga yordam beradi. Bu esa o‘quvchi bilan ishlashda to‘g‘ri uslub tanlash imkonini yaratadi.
Muammoli bolalar bilan ishlashda o‘qituvchining obyektiv va adolatli munosabati alohida ahamiyatga ega. O‘quvchini oldindan salbiy baholash, yorliq qo‘yish yoki tengdoshlaridan ajratib ko‘rsatish uning muammolarini yanada chuqurlashtiradi. Adolatli munosabat o‘quvchining o‘zini qadrli his etishiga va ta’lim jarayoniga nisbatan ijobiy munosabat shakllanishiga xizmat qiladi.
Muammoli bolalar bilan ishlovchi o‘qituvchi uchun individual yondashuv asosiy metodik talab hisoblanadi. Har bir muammoli o‘quvchining qiyinchiliklari va ehtiyojlari turlicha bo‘lgani sababli bir xil pedagogik usullar barcha uchun samarali bo‘lavermaydi. Individual yondashuv orqali o‘qituvchi o‘quvchining kuchli tomonlariga tayangan holda ta’lim jarayonini tashkil etadi. Bu esa o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi.
Muammoli bolalar bilan ishlovchi o‘qituvchiga qo‘yiladigan yana bir muhim talab muloqot madaniyatidir. O‘qituvchi o‘quvchi bilan ochiq, hurmatga asoslangan va samimiy muloqot olib borishi lozim. To‘g‘ri tashkil etilgan muloqot o‘quvchining ichki qarshiligini kamaytiradi va hamkorlikka undaydi. Muloqot orqali o‘qituvchi o‘quvchining ichki kechinmalari va muammolarini chuqurroq anglaydi.
Muammoli bolalar bilan ishlashda ota-onalar bilan hamkorlik muhim uslubiy yo‘nalish hisoblanadi. O‘qituvchi ota-onalar bilan muntazam aloqada bo‘lib, o‘quvchining rivojlanishidagi muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llarini birgalikda muhokama qiladi. Ota-onalar bilan hamkorlik o‘quvchiga nisbatan yagona pedagogik yondashuvni shakllantiradi va ta’lim-tarbiya jarayonining uzviyligini ta’minlaydi.
Muammoli bolalar bilan ishlovchi o‘qituvchi uchun uslubiy moslashuvchanlik ham muhim talab hisoblanadi. O‘qituvchi dars jarayonida o‘quvchining holatiga qarab metodlarni o‘zgartira olishi, ta’lim mazmunini moslashtirishi zarur. Moslashuvchanlik o‘quvchining bilimlarni qabul qilishiga qulay sharoit yaratadi va muvaffaqiyat hissini kuchaytiradi.
Muammoli bolalar bilan ishlashda rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash asosiy uslubiy tavsiyalardan biridir. O‘quvchining kichik yutuqlarini e’tirof etish, ijobiy baholash va qo‘llab-quvvatlovchi fikrlar bildirish o‘quvchining o‘qishga bo‘lgan munosabatini ijobiy tomonga o‘zgartiradi. Rag‘batlantirish o‘quvchining ichki motivatsiyasini kuchaytiradi.
Muammoli bolalar bilan ishlash jarayonida o‘qituvchining shaxsiy namunasi katta ahamiyatga ega. O‘qituvchining xulqi, muloqot uslubi va muammolarga munosabati o‘quvchilar uchun namuna bo‘lib xizmat qiladi. Ijobiy shaxsiy namuna muammoli o‘quvchilarda ijtimoiy xulq-atvor ko‘nikmalarining shakllanishiga yordam beradi.
Muammoli bolalar bilan ishlash faqat dars jarayoni bilan cheklanmay, balki o‘quvchilarning bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etish orqali ham amalga oshiriladi. Bo‘sh vaqtni mazmunli tashkil etish o‘quvchilarning salbiy xatti-harakatlarga berilib ketishining oldini olishda muhim omil hisoblanadi. Mazmunli bo‘sh vaqt o‘quvchilarning ijtimoiy faolligini oshiradi va shaxsiy rivojlanishiga xizmat qiladi.
O‘quvchilarning bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etishda to‘garaklar va klublar faoliyati muhim ahamiyatga ega. Fan, sport, san’at va ijodiy yo‘nalishdagi to‘garaklar o‘quvchilarning qiziqishlarini rivojlantiradi. Ayniqsa muammoli bolalar uchun to‘garaklar o‘zini namoyon qilish va ijobiy faoliyatga yo‘naltirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
Bo‘sh vaqtni mazmunli tashkil etishda sport va jismoniy faoliyat muhim o‘rin tutadi. Sport mashg‘ulotlari o‘quvchilarning jismoniy sog‘lig‘ini mustahkamlaydi, stressni kamaytiradi va intizomni shakllantiradi. Muammoli bolalar sport orqali o‘z energiyasini ijobiy yo‘nalishga sarflaydi va jamoada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
O‘quvchilarning bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etishda ijtimoiy foydali faoliyat ham muhim hisoblanadi. Jamoat ishlarida ishtirok etish, ko‘ngillilik faoliyati va maktab tadbirlarida qatnashish o‘quvchilarda mas’uliyat va fuqarolik ongini shakllantiradi. Bu faoliyat muammoli o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuvini yaxshilaydi.
Muammoli bolalar bilan ishlashda bo‘sh vaqtni mazmunli tashkil etish profilaktik ahamiyatga ega pedagogik vosita sifatida qaraladi. Bo‘sh vaqtini foydali faoliyat bilan band qilgan o‘quvchi salbiy ta’sirlardan uzoq bo‘ladi. Shu sababli o‘qituvchi va maktab jamoasi bo‘sh vaqtni tashkil etishda tizimli yondashuvni qo‘llashi zarur.
O‘quvchilarning bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etishda o‘qituvchi va sinf rahbarining muvofiqlashtiruvchi roli muhim ahamiyatga ega. Ular o‘quvchilarning qiziqishlari va ehtiyojlarini hisobga olib, turli faoliyat turlarini tashkil etadi. Ushbu muvofiqlashtirish bo‘sh vaqt faoliyatining samaradorligini oshiradi.
Muammoli bolalar bilan ishlovchi o‘qituvchiga qo‘yiladigan talablar va bo‘sh vaqtni mazmunli tashkil etish uzviy bog‘liq pedagogik jarayon hisoblanadi. Ushbu jarayon orqali o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuvi, o‘qishga bo‘lgan munosabati va shaxsiy rivojlanishi izchil ravishda ta’minlanadi.
Muammoli bolalar bilan ishlovchi o‘qituvchidan talab etiladigan muhim jihatlardan biri pedagogik diagnostikani tizimli olib borish qobiliyati hisoblanadi. O‘qituvchi o‘quvchining muammosi vaqtinchalik holatmi yoki barqaror xususiyatga egami, shuni aniqlay olishi zarur. Diagnostika faqat baholar orqali emas, balki kuzatuv, suhbat, faoliyat tahlili va vaziyatli topshiriqlar asosida amalga oshiriladi. Tizimli diagnostika muammoli holatlarning chuqurlashib ketishining oldini oladi.
Muammoli bolalar bilan ishlashda o‘qituvchining pedagogik moslashuvchan tafakkuri muhim ahamiyat kasb etadi. Moslashuvchan tafakkur o‘qituvchiga standart pedagogik andozalardan chiqib, vaziyatga mos yechimlar topish imkonini beradi. Har bir muammoli vaziyat o‘ziga xos bo‘lgani sababli o‘qituvchi tezkor va oqilona qaror qabul qilish qobiliyatiga ega bo‘lishi lozim.
Muammoli bolalar bilan ishlovchi o‘qituvchi uchun konfliktologik savodxonlik ham muhim talab hisoblanadi. O‘quvchilar o‘rtasidagi, o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasidagi yoki o‘quvchi va ota-ona o‘rtasidagi nizolarni to‘g‘ri boshqarish muammoli vaziyatlarning ta’lim jarayoniga salbiy ta’sirini kamaytiradi. Konfliktlarni jazolash emas, balki tushunish va kelishuv asosida hal etish o‘quvchining ijtimoiy rivojlanishiga xizmat qiladi.
Muammoli bolalar bilan ishlashda emotsional barqarorlik o‘qituvchi shaxsiga qo‘yiladigan muhim talabdir. O‘qituvchi o‘quvchining salbiy xatti-harakatlariga hissiyot bilan emas, balki professional yondashuv bilan javob qaytarishi lozim. Emotsional barqarorlik pedagogik jarayonda izchillikni saqlashga yordam beradi va o‘quvchida xavfsizlik hissini shakllantiradi.
Muammoli bolalar bilan ishlashda tarbiyaviy vaziyatlardan ongli foydalanish samarali uslubiy tavsiya hisoblanadi. Har bir salbiy holatni jazoga aylantirmasdan, tarbiyaviy vaziyat sifatida tahlil qilish va muhokama qilish o‘quvchining xatti-harakatini anglashiga yordam beradi. Tarbiyaviy vaziyatlar orqali o‘quvchi o‘z xulosalarini chiqarishga o‘rganadi.
O‘quvchilarning bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etishda individual qiziqishlarni aniqlash muhim boshlang‘ich bosqich hisoblanadi. Har bir o‘quvchining qiziqishi turlicha bo‘lgani sababli yagona faoliyat turi barcha uchun birday samarali bo‘lavermaydi. Qiziqishlar hisobga olingan faoliyat o‘quvchining bo‘sh vaqtga bo‘lgan munosabatini ijobiy tomonga o‘zgartiradi.
Bo‘sh vaqtni mazmunli tashkil etishda ijodiy faoliyat shakllari muhim ahamiyat kasb etadi. Rasm chizish, sahnalashtirish, qo‘shiqlar ijro etish, adabiy kechalar muammoli bolalarning ichki kechinmalarini ifoda etishiga imkon beradi. Ijodiy faoliyat o‘quvchilarning emotsional holatini barqarorlashtiradi va o‘zini anglash jarayonini qo‘llab-quvvatlaydi.
O‘quvchilarning bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etishda kichik loyihalar va tashabbuslar samarali uslub hisoblanadi. Loyiha faoliyati o‘quvchilarda rejalashtirish, mas’uliyat va jamoada ishlash ko‘nikmalarini shakllantiradi. Ayniqsa muammoli bolalar uchun loyiha faoliyati o‘zini foydali his etish imkonini yaratadi.
Bo‘sh vaqtni mazmunli tashkil etishda norasmiy ta’lim muhiti muhim rol o‘ynaydi. Norasmiy muhitda o‘quvchi o‘zini erkin tutadi, o‘qituvchi bilan muloqot rasmiy chegaralardan chiqib, hamkorlik ruhida kechadi. Bu holat muammoli bolalarning ijtimoiy moslashuvini tezlashtiradi.
Muammoli bolalar bilan ishlashda bo‘sh vaqt faoliyatining profilaktik yo‘naltirilganligi alohida ahamiyat kasb etadi. Salbiy xulq-atvorning oldini olish uchun bo‘sh vaqtni mazmunli tashkil etish jazolashdan ko‘ra samaraliroq hisoblanadi. Profilaktik yondashuv o‘quvchining salbiy ta’sirlarga tushib qolish ehtimolini kamaytiradi.
O‘quvchilarning bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etishda maktab va mahalla hamkorligi muhim pedagogik resurs sifatida qaraladi. Mahalla, sport maktablari, madaniyat markazlari bilan hamkorlik o‘quvchilarga qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi. Ushbu hamkorlik muammoli bolalarni kengroq ijtimoiy muhitga jalb etadi.
Muammoli bolalar bilan ishlashda o‘qituvchi faoliyati uzluksiz o‘zini rivojlantirish bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi. O‘qituvchi yangi pedagogik yondashuvlar, tarbiyaviy texnologiyalar va psixologik bilimlarni muntazam o‘rganib borishi lozim. Kasbiy rivojlanish muammoli vaziyatlarda samarali pedagogik yechimlar topishga yordam beradi.
6. O‘quv-tarbiya jarayonida o‘quvchilarni rag‘batlantirish.
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini samarali o‘zlashtirishida rag‘batlantirish muhim pedagogik mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Rag‘batlantirish o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan munosabatini faollashtirish, ichki imkoniyatlarini yuzaga chiqarish va ta’lim jarayoniga ongli ravishda jalb etishga xizmat qiladi. O‘quv-tarbiya jarayonida rag‘batlantirish faqat mukofotlash yoki baho bilan cheklanmay, balki o‘quvchining shaxsiy rivojlanishiga yo‘naltirilgan murakkab pedagogik jarayon sifatida qaraladi.
Rag‘batlantirish tushunchasi o‘quvchini ma’lum faoliyatga undovchi, uni faolroq harakat qilishga, bilimlarni egallashga va ijobiy xulq-atvorni namoyon etishga yo‘naltiruvchi pedagogik ta’sirlar majmuini anglatadi. Rag‘batlantirish o‘quvchining ichki ehtiyojlari va tashqi ta’sirlar o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash orqali ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi. To‘g‘ri tashkil etilgan rag‘batlantirish o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini kuchaytiradi va ta’lim faoliyatiga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantiradi.
O‘quv-tarbiya jarayonida rag‘batlantirishning asosiy vazifalaridan biri o‘qishga bo‘lgan motivatsiyani kuchaytirishdir. Motivatsiya o‘quvchining ta’lim faoliyatidagi ichki harakatlantiruvchi kuch bo‘lib, u bilim olishga bo‘lgan ehtiyoj va qiziqish bilan bog‘liq. Rag‘batlantirish orqali o‘quvchi o‘z mehnatining natijasini ko‘radi va keyingi faoliyatga intiladi. Motivatsiyalangan o‘quvchi bilimlarni majburiyat sifatida emas, balki shaxsiy rivojlanish vositasi sifatida qabul qiladi.
Rag‘batlantirishning muhim jihati individual xususiyatlarni hisobga olish hisoblanadi. Har bir o‘quvchining qiziqishi, ehtiyojlari va ta’limga munosabati turlicha bo‘ladi. Shu sababli bir xil rag‘batlantirish usuli barcha o‘quvchilarga birday ta’sir ko‘rsatmasligi mumkin. Individual yondashuv asosida tashkil etilgan rag‘batlantirish o‘quvchining shaxsiy imkoniyatlarini ochib berishga yordam beradi va ta’lim jarayonini shaxsga yo‘naltirilgan holga keltiradi.
O‘quv-tarbiya jarayonida rag‘batlantirish ijtimoiy-psixologik omillar bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘quvchi o‘zining muvaffaqiyati tengdoshlari va o‘qituvchi tomonidan e’tirof etilayotganini his qilganda, u o‘zini jamoaning muhim a’zosi sifatida anglaydi. Ushbu holat o‘quvchining ijtimoiy moslashuvini kuchaytiradi va ta’lim faoliyatida faolroq bo‘lishiga turtki beradi. Rag‘batlantirish jamoada ijobiy muhitni shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi.
Rag‘batlantirishning pedagogik ahamiyati o‘quvchining ijobiy xulq-atvorini mustahkamlash bilan ham bog‘liqdir. O‘quvchining intizomli bo‘lishi, darslarda faol ishtirok etishi, topshiriqlarni o‘z vaqtida bajarishi rag‘batlantirilganda, bu xatti-harakatlar barqaror odatga aylanadi. Rag‘batlantirish orqali o‘quvchi qanday xulq-atvor ta’lim jarayonida ijobiy baholanayotganini anglaydi va unga amal qilishga intiladi.
O‘quv-tarbiya jarayonida moddiy va nomoddiy rag‘batlantirish turlaridan foydalaniladi. Moddiy rag‘batlantirishga sovg‘alar, sertifikatlar yoki esdalik mukofotlari kirsa, nomoddiy rag‘batlantirish maqtov, e’tirof, rag‘batlantiruvchi fikrlar va ijtimoiy hurmat orqali amalga oshiriladi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, nomoddiy rag‘batlantirish o‘quvchilar uchun ko‘proq barqaror ta’sirga ega bo‘lib, ularning ichki motivatsiyasini kuchaytiradi.
Rag‘batlantirishning muhim sharti adolat va izchillikdir. Agar rag‘batlantirish subyektiv yoki tasodifiy tarzda amalga oshirilsa, u o‘quvchilarda norozilik va befarqlikni yuzaga keltirishi mumkin. Adolatli rag‘batlantirish o‘quvchilarning mehnati va sa’y-harakatlari to‘g‘ri baholanayotganiga ishonch hosil qilishiga yordam beradi. Izchillik esa rag‘batlantirishning pedagogik ta’sirini kuchaytiradi.
O‘quv-tarbiya jarayonida rag‘batlantirish ta’lim mazmuni bilan uzviy bog‘liq bo‘lishi lozim. Rag‘batlantirish faqat natijaga emas, balki jarayonga ham yo‘naltirilganda samarali bo‘ladi. O‘quvchining faolligi, intilishi, mustaqil fikrlashi va harakatlari e’tirof etilganda, u bilimlarni chuqurroq o‘zlashtirishga harakat qiladi. Jarayonni rag‘batlantirish o‘quvchini doimiy rivojlanishga undaydi.
Rag‘batlantirishning muhim pedagogik funksiyalaridan biri o‘quvchilarning o‘z-o‘zini baholash qobiliyatini rivojlantirishdir. O‘quvchi o‘z mehnati natijalarini tahlil qilib, qaysi jihatlari e’tirof etilganini anglay boshlaydi. Bu esa o‘quvchining o‘z faoliyatiga tanqidiy qarashini va o‘z ustida ishlash istagini kuchaytiradi. O‘z-o‘zini baholash rivojlangan o‘quvchi ta’lim jarayonida faol subyektga aylanadi.
O‘quv-tarbiya jarayonida rag‘batlantirish tarbiyaviy ahamiyatga ham ega. Rag‘batlantirish orqali o‘quvchilarda mehnatsevarlik, mas’uliyat, qat’iyat va intizom kabi ijobiy fazilatlar shakllanadi. Ushbu fazilatlar nafaqat ta’lim jarayonida, balki o‘quvchining kelajakdagi hayotiy faoliyatida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Rag‘batlantirish tarbiya jarayonining ajralmas qismi sifatida qaraladi.
Rag‘batlantirishni samarali tashkil etishda o‘qituvchining pedagogik mahorati muhim rol o‘ynaydi. O‘qituvchi rag‘batlantirishning qachon, qanday va kimga nisbatan qo‘llanishini to‘g‘ri belgilashi lozim. Pedagogik mahorat o‘qituvchiga rag‘batlantirishni sun’iy yoki majburiy holga keltirmasdan, tabiiy va o‘rinli tarzda qo‘llash imkonini beradi. Bu esa o‘quvchilarda rag‘batlantirishga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantiradi.
O‘quv-tarbiya jarayonida rag‘batlantirish o‘quvchilar o‘rtasida sog‘lom raqobatni shakllantirish vositasi sifatida ham qo‘llaniladi. Sog‘lom raqobat o‘quvchilarni bir-biridan ustun bo‘lishga emas, balki o‘z ustida ishlashga undaydi. Rag‘batlantirish raqobatni salbiy ziddiyatga aylantirmasdan, rivojlanishga xizmat qiladigan holatda tashkil etilishi lozim.
Rag‘batlantirishning muhim jihatlaridan biri o‘quvchining yosh xususiyatlariga mosligidir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ko‘proq emotsional va vizual rag‘batlantirish samarali bo‘lsa, yuqori sinf o‘quvchilari uchun ijtimoiy e’tirof va mustaqillik berish muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Yoshga mos rag‘batlantirish o‘quvchining ehtiyojlariga mos kelib, ta’lim samaradorligini oshiradi.
O‘quv-tarbiya jarayonida rag‘batlantirish ta’lim sifatini boshqarish vositasi sifatida ham qaraladi. Rag‘batlantirish orqali o‘quvchilarning faolligi, intilishi va o‘zlashtirish darajasi oshiriladi. Bu esa ta’lim dasturlarining samarali egallanishiga va kutilayotgan ta’lim natijalariga erishishga xizmat qiladi. Rag‘batlantirish ta’lim jarayonini boshqarishda muhim pedagogik resurs hisoblanadi.
Rag‘batlantirish jarayoni uzluksiz va tizimli bo‘lishi zarur. Bir martalik yoki tasodifiy rag‘batlantirish qisqa muddatli ta’sir ko‘rsatishi mumkin, biroq barqaror natijalar faqat tizimli yondashuv orqali ta’minlanadi. Uzluksiz rag‘batlantirish o‘quvchining ta’lim jarayoniga nisbatan ijobiy munosabatini mustahkamlaydi va bilimlarni egallashga bo‘lgan ehtiyojni doimiy qo‘llab-quvvatlaydi.
O‘quv-tarbiya jarayonida o‘quvchilarni rag‘batlantirish pedagogik ta’sir, tarbiyaviy yondashuv va motivatsion mexanizm sifatida ta’lim dasturlarini o‘zlashtirishda muhim o‘rin egallaydi. Ushbu jarayon orqali o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishi kuchayadi, ijobiy xulq-atvor shakllanadi va ta’lim jarayonining umumiy samaradorligi oshiriladi.
O‘quv-tarbiya jarayonida o‘quvchilarni rag‘batlantirishda rag‘bat va talab uyg‘unligi muhim pedagogik shart hisoblanadi. Agar rag‘batlantirish aniq talablar bilan bog‘lanmasa, u o‘quvchida mas’uliyatsizlikni shakllantirishi mumkin. Shu sababli o‘qituvchi rag‘batni doimo aniq mezonlar va kutilyotgan natijalar bilan uyg‘unlashtirishi lozim. Bu yondashuv o‘quvchida “harakat – natija – e’tirof” bog‘liqligini anglashga yordam beradi.
Rag‘batlantirish jarayonida o‘quvchining shaxsiy taraqqiyotini e’tirof etish alohida ahamiyatga ega. Faqat yuqori natijalargina emas, balki o‘quvchining o‘z ustida ishlashi, intilishi va oldingi holatiga nisbatan o‘sishi ham rag‘batlantirilishi lozim. Shaxsiy taraqqiyotga yo‘naltirilgan rag‘bat o‘quvchini tengdoshlar bilan solishtirishdan ko‘ra, o‘z imkoniyatlarini oshirishga undaydi.
O‘quv-tarbiya jarayonida rag‘batlantirishning yashirin shakllari ham samarali pedagogik vosita sifatida qaraladi. Ba’zan ochiq maqtovdan ko‘ra, o‘quvchiga ishonch bildirish, mas’uliyatli vazifa topshirish yoki uning fikriga murojaat qilish kuchliroq rag‘bat bo‘lishi mumkin. Yashirin rag‘batlantirish o‘quvchining o‘zini muhim shaxs sifatida his etishiga yordam beradi.
Rag‘batlantirishning samaradorligi pedagogik vaqtni to‘g‘ri tanlash bilan ham bog‘liq. Rag‘bat o‘z vaqtida berilganda, o‘quvchi qaysi harakati e’tirof etilganini aniq anglaydi. Kechikkan rag‘batlantirish esa pedagogik ta’sirini yo‘qotishi mumkin. Shu sababli rag‘batlantirish tezkor va vaziyatga mos bo‘lishi lozim.
O‘quv-tarbiya jarayonida rag‘batlantirishda verbal va neverbal ta’sirlar muhim rol o‘ynaydi. O‘qituvchining ohangi, mimikasi, imo-ishoralari va munosabati o‘quvchi uchun kuchli rag‘bat bo‘lishi mumkin. Ba’zan birgina samimiy qarash yoki qo‘llab-quvvatlovchi ishora o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi. Neverbal rag‘batlantirish ayniqsa kichik yoshdagi o‘quvchilar uchun samarali hisoblanadi.
Rag‘batlantirish jarayonida sinf muhitini hisobga olish muhim pedagogik omil sanaladi. Rag‘bat jamoada hasad yoki kamsitishga sabab bo‘lmasligi kerak. Shu bois o‘qituvchi rag‘batlantirishni jamoaviy ruhni mustahkamlovchi tarzda tashkil etishi lozim. Jamoaviy muvaffaqiyatlarni e’tirof etish sinfda birdamlik va o‘zaro qo‘llab-quvvatlash muhitini kuchaytiradi.
O‘quvchilarni rag‘batlantirishda o‘zaro rag‘batlantirish mexanizmlarini joriy etish ham samarali uslub hisoblanadi. Guruhli ishlarda o‘quvchilarning bir-birini qo‘llab-quvvatlashi, ijobiy fikr bildirishlari o‘quvchilar orasida ijtimoiy faollikni oshiradi. O‘zaro rag‘batlantirish o‘quvchilarni faqat o‘qituvchiga emas, balki jamoaga mas’ul bo‘lishga o‘rgatadi.
Rag‘batlantirishning muhim jihatlaridan biri o‘quvchining kelajak rejalari bilan bog‘liqligidir. Agar o‘quvchi rag‘bat orqali o‘zining kelajakdagi maqsadlariga yaqinlashayotganini his etsa, u ta’lim faoliyatiga yanada jiddiy yondashadi. O‘qituvchi o‘quvchining qiziqishlari va orzularini hisobga olgan holda rag‘batlantirishni tashkil etganda, u uzoq muddatli motivatsiyaga ega bo‘ladi.
O‘quv-tarbiya jarayonida rag‘batlantirish pedagogik nazorat bilan muvozanatda olib borilishi lozim. Nazoratsiz rag‘batlantirish samarasiz bo‘lsa, haddan tashqari qat’iy nazorat esa o‘quvchining faolligini pasaytiradi. Muvozanatli yondashuv o‘quvchiga erkinlik va mas’uliyatni birgalikda his etish imkonini beradi.
Rag‘batlantirish jarayonida ota-onalarni jalb etish ham muhim pedagogik resurs hisoblanadi. O‘qituvchi va ota-onalar tomonidan berilgan uyg‘un rag‘bat o‘quvchi uchun kuchli ta’sirga ega bo‘ladi. Uy va maktabdagi ijobiy munosabatlar uyg‘unlashganda, o‘quvchining ta’limga bo‘lgan munosabati barqarorlashadi.
O‘quv-tarbiya jarayonida rag‘batlantirish tarbiyaviy intizomni shakllantirish vositasi sifatida ham qo‘llaniladi. Rag‘bat orqali o‘quvchi intizomni majburiyat emas, balki shaxsiy mas’uliyat sifatida qabul qila boshlaydi. Bu holat o‘quvchining o‘z xatti-harakatlarini ongli ravishda boshqarishiga yordam beradi.
Rag‘batlantirishni samarali tashkil etish o‘qituvchining refleksiv faoliyatini talab etadi. O‘qituvchi qaysi rag‘bat qaysi o‘quvchiga qanday ta’sir ko‘rsatayotganini tahlil qilib borishi lozim. Refleksiya asosida rag‘batlantirish strategiyasi doimiy takomillashtiriladi va ta’lim jarayoniga moslashtiriladi.
O‘quv-tarbiya jarayonida o‘quvchilarni rag‘batlantirish shaxsga yo‘naltirilgan, moslashuvchan va tizimli pedagogik jarayon sifatida olib borilganda, u o‘quvchilarning ta’lim dasturlarini ongli, barqaror va chuqur o‘zlashtirishiga kuchli turtki beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun. – Yangi tahrir, 2020.
Ushbu qonun umumiy o‘rta ta’lim mazmuni, o‘quv reja va dasturlarni ishlab chiqish, o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlash, rag‘batlantirish hamda ota-onalar bilan hamkorlikning huquqiy asoslarini belgilaydi.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarori. Umumiy o‘rta ta’lim muassasalari faoliyatini tashkil etish to‘g‘risidagi nizom.
Mazkur hujjatda o‘quv-tarbiya jarayonini tashkil etish, o‘quv reja va dasturlarni amalga oshirish, past o‘zlashtiruvchi va muammoli o‘quvchilar bilan ishlash hamda bo‘sh vaqtni mazmunli tashkil etish masalalari yoritilgan.
3. Xudoyberdiyev M. Pedagogik jamoani boshqarish. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
Asarda o‘qituvchining tarbiyaviy faoliyati, muammoli va past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlash, ota-onalar bilan hamkorlik hamda o‘quvchilarni rag‘batlantirish masalalari tahlil qilingan.
4. To‘xtayeva G. Ta’lim menejmenti. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
Ushbu adabiyotda ta’lim jarayonini boshqarish, o‘quv dasturlarini amalga oshirish, motivatsiya va rag‘batlantirish mexanizmlari, o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlash usullari bayon etilgan.
5. Sattorov A. Ta’lim muassasalarida boshqaruv asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
Kitobda umumiy o‘rta ta’limda o‘quv reja va dasturlar mazmuni, pedagogik monitoring, individual yondashuv va o‘quvchilar o‘zlashtirishini ta’minlash masalalari yoritilgan.
6. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
Asarda yoshlarni tarbiyalash, o‘qishga bo‘lgan ijobiy munosabatni shakllantirish, rag‘batlantirish va ma’naviy-axloqiy rivojlanish masalalari keng yoritilgan.
7. Fullan M. The New Meaning of Educational Change. – New York: Teachers College Press, 2016.
Muallif ta’lim jarayonida o‘quvchilar motivatsiyasi, muammoli vaziyatlar bilan ishlash, o‘qituvchining qo‘llab-quvvatlovchi roli va o‘zlashtirishni oshirish masalalarini tahlil qiladi.
8. Bush T. Theories of Educational Leadership and Management. – London: Sage Publications, 2018.
Asarda ta’lim yetakchiligi, o‘qituvchining tarbiyaviy va motivatsion faoliyati, muammoli o‘quvchilar bilan ishlash strategiyalari bayon etilgan.
9. OECD. Students’ Engagement and Motivation in School. – OECD Publishing, 2019.
Xalqaro tadqiqotda o‘quvchilarni rag‘batlantirish, o‘qishga ijobiy munosabatni shakllantirish va bo‘sh vaqtni mazmunli tashkil etish tajribalari keltirilgan.
10. UNESCO. Inclusive and Supportive Learning Environments. – Paris, 2020.
Mazkur manbada muammoli va past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlash, inklyuziv va ijobiy ta’lim muhitini shakllantirish masalalari yoritilgan.