Mavzu- Taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishda raqamli texnologiyalar va sunʼiy intellektdan foydalanish
1. Boshqaruvda raqamli texnologiyalardan foydalanish.
2. Axborotlashtirish sohasidagi meʼyoriy-huquqiy asoslar.
3. Raqamlashtirishning strategik ahamiyati haqida global tasavvur shakllantirish, transformatsiya sharoitida zarur kompetensiyalarni egallash.
4. Mediasavodxonlik, mediakompetensiya va axborot savodxonligi tushunchasi.
5. Sun'iy intellektdan foydalanish ko'nikmasi va etikasi.
6. ChatGPT, Claude, perplexity chatbotlari va canva.ai boshqa neyrotarmoqlar imkoniyatlaridan sohada foydalanish
1.Boshqaruvda raqamli texnologiyalardan foydalanish.
Zamonaviy taʼlim tizimida boshqaruv jarayonlarini samarali tashkil etish tobora ko‘proq raqamli texnologiyalarga tayanmoqda. Taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarish ko‘p sonli maʼlumotlar, hujjatlar, rejalashtirish jarayonlari va monitoring faoliyatini o‘z ichiga olgani sababli, anʼanaviy boshqaruv usullari bugungi talablarni to‘liq qondira olmaydi. Shu nuqtayi nazardan, boshqaruvda raqamli texnologiyalardan foydalanish taʼlim muassasalarining faoliyatini tizimli, tezkor va shaffof tashkil etish imkonini beradi. Boshqaruvda raqamli texnologiyalarni joriy etishning asosiy maqsadi boshqaruv jarayonlarini avtomatlashtirish va optimallashtirishdan iborat. Raqamli vositalar yordamida rejalashtirish, nazorat, tahlil va hisobot jarayonlari soddalashtiriladi. Bu esa rahbar va boshqaruv jamoasining vaqtini tejaydi, inson omili bilan bog‘liq xatolarni kamaytiradi va qaror qabul qilish jarayonini tezlashtiradi. Avtomatlashtirilgan boshqaruv taʼlim muassasasining barqaror ishlashiga xizmat qiladi.Taʼlim muassasalarida boshqaruv faoliyatining muhim yo‘nalishlaridan biri bu axborotlarni yig‘ish va qayta ishlashdir. Raqamli texnologiyalar yordamida o‘quvchilar (yoki tarbiyalanuvchilar) haqida maʼlumotlar, pedagoglar faoliyati, davomat, o‘quv yuklamalari va tarbiyaviy tadbirlar yagona tizimda jamlanadi. Ushbu maʼlumotlar asosida boshqaruv qarorlari dalillarga tayangan holda qabul qilinadi. Maʼlumotlarga asoslangan boshqaruv zamonaviy taʼlim menejmentining muhim tamoyiliga aylanmoqda.Boshqaruvda raqamli texnologiyalardan foydalanishning muhim jihatlaridan biri bu rejalashtirish jarayonini raqamlashtirishdir. Yillik, oylik va haftalik ish rejalarini elektron platformalarda ishlab chiqish va yuritish rahbarlarga jarayonlarni real vaqt rejimida kuzatish imkonini beradi. Rejalarning bajarilishi avtomatik nazorat qilinib, kechikishlar yoki kamchiliklar tezda aniqlanadi.
Raqamli rejalashtirish boshqaruv intizomini mustahkamlaydi.Taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishda elektron hujjat aylanishi muhim ahamiyatga ega. Buyruqlar, farmoyishlar, bayonnomalar, hisobotlar va tahliliy maʼlumotlarning elektron shaklda yuritilishi qog‘ozbozlikni kamaytiradi va axborotga tezkor kirishni taʼminlaydi. Elektron hujjatlar arxivlash va izlash imkoniyatlarini ham yengillashtiradi. Raqamli ish yuritish boshqaruvning shaffofligini oshiradi.Boshqaruvda raqamli texnologiyalar monitoring va baholash tizimlarini rivojlantirish imkonini beradi. Taʼlim sifati, pedagoglar faoliyati va tarbiyaviy ishlar natijalari raqamli ko‘rsatkichlar asosida muntazam kuzatib boriladi. Ushbu monitoring natijalari asosida boshqaruv qarorlari qayta ko‘rib chiqiladi yoki takomillashtiriladi. Doimiy raqamli monitoring taʼlim jarayonini uzluksiz yaxshilashga xizmat qiladi. Raqamli texnologiyalardan foydalanish ichki nazorat tizimini samarali tashkil etishga ham imkon beradi. Rahbar taʼlim jarayonining turli jihatlarini masofadan turib nazorat qilishi, statistik maʼlumotlarni tahlil qilishi va muammoli nuqtalarni aniqlashi mumkin. Bu jarayonda nazorat jazolovchi emas, balki rivojlantiruvchi xarakter kasb etadi. Raqamli nazorat mexanizmlari boshqaruvning sifatini oshiradi. Boshqaruvda raqamli texnologiyalardan foydalanishning muhim jihatlaridan biri bu ochiqlik va shaffoflikni taʼminlashdir. Elektron platformalar orqali ota-onalar, pedagoglar va boshqa manfaatdor tomonlar taʼlim jarayoni haqida aniq va o‘z vaqtida axborot olishi mumkin. Bu holat taʼlim muassasasiga bo‘lgan ishonchni oshiradi va ijtimoiy nazoratni kuchaytiradi. Shaffof boshqaruv raqamli texnologiyalar orqali real mazmun kasb etadi. Taʼlim muassasalarida raqamli texnologiyalar kadrlar boshqaruvi jarayonlarini ham takomillashtiradi. Pedagoglarning ish yuklamasi, malaka oshirish faoliyati, attestatsiya natijalari va kasbiy rivojlanish dinamikasi raqamli tizimlar orqali kuzatib boriladi. Ushbu maʼlumotlar asosida kadrlar siyosati rejalashtiriladi. Raqamli HR-boshqaruv pedagogik jamoaning samaradorligini oshiradi. Boshqaruvda raqamli texnologiyalardan foydalanish aloqa va muloqot jarayonlarini ham soddalashtiradi. Elektron pochta, ichki platformalar va mobil ilovalar orqali rahbar, pedagoglar va xodimlar o‘rtasidagi muloqot tezlashadi. Bu esa topshiriqlarni o‘z vaqtida yetkazish va muammolarni tezkor hal etishga imkon beradi. Raqamli kommunikatsiya boshqaruvning operativligini taʼminlaydi. Raqamli texnologiyalar taʼlim muassasasida strategik qarorlar qabul qilish jarayonini ham qo‘llab-quvvatlaydi. Statistik maʼlumotlar, tahliliy grafiklar va dinamik hisobotlar rahbarga taʼlim jarayonidagi tendensiyalarni oldindan ko‘rish imkonini beradi. Bu esa uzoq muddatli rivojlanish rejalari va innovatsion tashabbuslarni asoslashda muhim rol o‘ynaydi. Tahliliy raqamli boshqaruv strategik fikrlashni kuchaytiradi. Boshqaruvda raqamli texnologiyalardan foydalanish taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishni anʼanaviy nazorat tizimidan zamonaviy, moslashuvchan va maʼlumotlarga asoslangan boshqaruv modeliga o‘tkazadi. Raqamli vositalar rahbar faoliyatini yengillashtiribgina qolmay, taʼlim muassasasining umumiy samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Ushbu jarayon orqali taʼlim boshqaruvi yangi sifat bosqichiga ko‘tariladi. Taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishda raqamli texnologiyalardan foydalanishning muhim jihatlaridan biri bu boshqaruv jarayonlarini vizuallashtirish imkoniyatidir. Raqamli boshqaruv tizimlari orqali statistik maʼlumotlar jadval, diagramma va grafiklar ko‘rinishida taqdim etiladi. Ushbu vizual maʼlumotlar rahbarlarga murakkab jarayonlarni tezda tushunish, muammoli nuqtalarni aniqlash va ustuvor yo‘nalishlarni belgilash imkonini beradi. Vizual tahlilga asoslangan boshqaruv qaror qabul qilish sifatini oshiradi.
Raqamli texnologiyalardan foydalanish boshqaruvda moslashuvchanlikni kuchaytiradi. Anʼanaviy boshqaruvda o‘zgarishlarga javob berish ko‘p vaqt talab etsa, raqamli muhitda maʼlumotlar tezkor yangilanadi va rejalarga tezkor tuzatishlar kiritish imkoniyati paydo bo‘ladi. Taʼlim jarayonidagi kutilmagan holatlar, yuklamalar o‘zgarishi yoki tashkiliy ehtiyojlar raqamli platformalar orqali tezkor muvofiqlashtiriladi. Moslashuvchan raqamli boshqaruv zamonaviy taʼlim tizimining muhim belgisi hisoblanadi. Boshqaruvda raqamli texnologiyalardan foydalanishning yana bir muhim jihati bu masofaviy boshqaruv imkoniyatlarining kengayishidir. Rahbarlar taʼlim muassasasidagi jarayonlarni faqat jismoniy ishtirok orqali emas, balki onlayn platformalar yordamida ham kuzatishi va boshqarishi mumkin. Bu imkoniyat ayniqsa hududiy jihatdan uzoq joylashgan taʼlim muassasalari uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Masofaviy monitoring va boshqaruv boshqaruv samaradorligini oshiradi. Raqamli texnologiyalar taʼlim muassasasida rejalarning bajarilishini real vaqt rejimida kuzatish imkonini yaratadi. Elektron tizimlar orqali topshiriqlarning bajarilish holati, kechikishlar va muammolar darhol aniqlanadi. Bu esa rahbarga muammoni chuqurlashib ketmasdan oldin hal etish imkonini beradi. Real vaqtli nazorat boshqaruv jarayonining operativligini taʼminlaydi. Boshqaruvda raqamli texnologiyalardan foydalanish hisobdorlik madaniyatini rivojlantiradi. Har bir topshiriq, faoliyat yoki loyiha elektron tizimda qayd etilganligi sababli, masʼul shaxslar va bajarilish muddati aniq ko‘rinadi. Bu holat xodimlarda intizom va javobgarlik hissini kuchaytiradi. Raqamli hisobdorlik boshqaruv intizomini mustahkamlaydi. Raqamli texnologiyalar yordamida taʼlim jarayonini prognozlash imkoniyati ham paydo bo‘ladi. Oldingi yillarning maʼlumotlari, statistik ko‘rsatkichlar va tendensiyalar asosida rahbarlar kelgusidagi ehtiyojlar, yuklamalar va rivojlanish yo‘nalishlarini oldindan rejalashtirishi mumkin. Bu jarayon taʼlim muassasasining strategik rivojlanishini asoslashda muhim rol o‘ynaydi. Prognozlashga asoslangan boshqaruv uzoq muddatli barqarorlikni taʼminlaydi. Boshqaruvda raqamli texnologiyalardan foydalanish kadrlar salohiyatini tahlil qilish imkonini ham kengaytiradi. Pedagoglarning faoliyati, kasbiy rivojlanishi va natijalari bo‘yicha to‘plangan maʼlumotlar ularning kuchli va rivojlantirilishi zarur bo‘lgan jihatlarini aniqlashga xizmat qiladi. Bu maʼlumotlar asosida individual rivojlanish rejalarini ishlab chiqish mumkin. Maʼlumotlarga tayangan kadrlar boshqaruvi taʼlim sifati oshishiga xizmat qiladi. Raqamli boshqaruv tizimlari resurslardan oqilona foydalanish imkonini yaratadi. Moliyaviy, moddiy-texnik va vaqt resurslari elektron nazorat ostida bo‘lgani sababli, ortiqcha sarf-xarajatlar va samarasiz faoliyat qisqaradi. Resurslardan foydalanish samaradorligi oshgani sari taʼlim muassasasining umumiy boshqaruv sifati ham yaxshilanadi. Resurslarni raqamli boshqarish boshqaruvning iqtisodiy samaradorligini taʼminlaydi. Boshqaruvda raqamli texnologiyalardan foydalanish innovatsion tafakkurni shakllantiradi. Raqamli muhitda ishlash rahbar va pedagoglarni yangilikka ochiq bo‘lishga, tahliliy fikrlashga va doimiy o‘rganishga undaydi. Bu esa taʼlim muassasasida innovatsion madaniyatning shakllanishiga olib keladi. Raqamli madaniyat zamonaviy taʼlim boshqaruvining ajralmas qismi sifatida namoyon bo‘ladi.Raqamli texnologiyalar orqali boshqaruv inson omiliga bog‘liq xatolarni kamaytirish imkonini beradi. Avtomatlashtirilgan jarayonlar, standartlashtirilgan shakllar va elektron tekshiruv mexanizmlari noto‘g‘ri hisob-kitoblar va subʼektiv qarorlar ehtimolini pasaytiradi. Bu holat boshqaruv qarorlarining adolatli va asosli bo‘lishini taʼminlaydi. Standartlashtirilgan raqamli boshqaruv boshqaruv sifatini oshiruvchi omil hisoblanadi. Boshqaruvda raqamli texnologiyalardan foydalanish taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishni yanada ilmiy, tizimli va natijaga yo‘naltirilgan jarayonga aylantiradi. Ushbu qo‘shimcha yondashuvlar orqali raqamli boshqaruv faqat texnik vosita emas, balki taʼlim muassasasining rivojlanish strategiyasini belgilovchi muhim mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi.
2.Axborotlashtirish sohasidagi meʼyoriy-huquqiy asoslar.
Taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishda raqamli texnologiyalar va sunʼiy intellektdan foydalanish tasodifiy yoki faqat texnik ehtiyojdan kelib chiqadigan jarayon emas, balki aniq meʼyoriy-huquqiy asoslar bilan tartibga solinadigan strategik faoliyat hisoblanadi. Axborotlashtirish sohasidagi huquqiy hujjatlar taʼlim muassasalarida raqamli boshqaruvni qonuniy, xavfsiz va maqsadga muvofiq amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan umumiy qoidalar, talablar va chegaralarni belgilaydi.O‘zbekiston Respublikasida axborotlashtirish va raqamli boshqaruvning huquqiy asosi, eng avvalo, “Taʼlim to‘g‘risida”gi Qonun bilan mustahkamlangan. Ushbu qonunda taʼlim jarayonini tashkil etishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish, taʼlim sifatini oshirishning muhim omili sifatida belgilangan. Bu norma taʼlim muassasalari rahbarlariga raqamli texnologiyalarni joriy etish va ularni boshqaruv jarayoniga integratsiya qilish uchun huquqiy asos yaratadi.Axborotlashtirish sohasidagi muhim huquqiy hujjatlardan biri “Maktabgacha taʼlim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonun bo‘lib, unda maktabgacha taʼlim tizimini zamonaviy texnologiyalar asosida rivojlantirish, boshqaruv jarayonlarini takomillashtirish va pedagogik jarayonni innovatsion yondashuvlar bilan boyitish vazifalari belgilangan. Ushbu qonun raqamli texnologiyalarni maktabgacha taʼlim boshqaruvida qo‘llashni qonuniy jihatdan mustahkamlaydi.Axborotlashtirish jarayonining strategik huquqiy tayanchi sifatida “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi alohida ahamiyatga ega. Mazkur strategiyada taʼlim tizimi, jumladan maktabgacha taʼlim bosqichi raqamli transformatsiyaning ustuvor yo‘nalishi sifatida belgilangan. Strategiya doirasida taʼlim muassasalarida elektron boshqaruv, raqamli xizmatlar, maʼlumotlarga asoslangan qaror qabul qilish tizimlarini joriy etish vazifalari ko‘zda tutilgan. Axborotlashtirish sohasidagi huquqiy asoslarning muhim qismi Prezident farmonlari va qarorlari orqali shakllantirilgan. Xususan, 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasida raqamli boshqaruv, sunʼiy intellekt texnologiyalarini joriy etish va davlat hamda taʼlim boshqaruvini raqamlashtirish alohida ustuvor vazifa sifatida qayd etilgan. Bu hujjatlar taʼlim muassasalari rahbarlaridan raqamli kompetensiyalarni egallashni talab etadi. Axborotlashtirish jarayonida shaxsga doir maʼlumotlarni himoya qilish masalasi alohida huquqiy tartibga ega. “Shaxsga doir maʼlumotlar to‘g‘risida”gi Qonun taʼlim muassasalarida bolalar, ota-onalar va xodimlarga oid maʼlumotlardan foydalanishda qatʼiy cheklovlar va talablarni belgilaydi. Ushbu qonun sunʼiy intellekt va raqamli platformalardan foydalanishda maʼlumotlarning maxfiyligi va xavfsizligini taʼminlashni majburiy shart sifatida belgilaydi. Axborotlashtirish sohasidagi meʼyoriy-huquqiy asoslar taʼlim muassasalarida axborot xavfsizligini taʼminlashni ham o‘z ichiga oladi. Raqamli boshqaruv tizimlaridan foydalanishda axborot resurslarining himoyalanganligi, ruxsatsiz kirishlarning oldini olish va maʼlumotlarning ishonchliligini saqlash rahbar masʼuliyati sifatida belgilanadi. Bu talablar raqamli boshqaruvning barqarorligini taʼminlaydi. Meʼyoriy-huquqiy hujjatlar taʼlim tizimida mediasavodxonlik, mediakompetensiya va axborot savodxonligini rivojlantirishni ham muhim vazifa sifatida belgilaydi. Axborot bilan ishlash madaniyatini shakllantirish, noto‘g‘ri va ishonchsiz axborotlardan himoyalanish, raqamli muhitda masʼuliyatli xulq-atvorni rivojlantirish huquqiy hujjatlar bilan qo‘llab-quvvatlanadi. Bu talablar boshqaruv faoliyatida ham, pedagogik jarayonda ham muhim ahamiyatga ega. Axborotlashtirish sohasidagi huquqiy asoslar taʼlim muassasalarida multimedia va raqamli vositalardan foydalanishni qonuniylashtiradi. Elektron resurslar, raqamli platformalar, onlayn xizmatlar va sunʼiy intellekt tizimlaridan foydalanish huquqiy meʼyorlar asosida amalga oshirilishi lozim. Bu jarayonda rahbarlar texnologiyalarning maqsadga muvofiqligi va xavfsizligini taʼminlashga masʼul hisoblanadi. Axborotlashtirishga oid huquqiy hujjatlar taʼlim muassasalarida raqamli boshqaruv madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi. Qonun va strategiyalar asosida raqamli texnologiyalar boshqaruvning ajralmas qismi sifatida qaraladi. Natijada boshqaruv jarayonlari tizimli, shaffof va hisobdor shaklga o‘tadi. Axborotlashtirish sohasidagi meʼyoriy-huquqiy asoslar taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishda raqamli texnologiyalar va sunʼiy intellektdan foydalanishni tartibga soluvchi, yo‘naltiruvchi va himoyalovchi mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu huquqiy poydevor asosida raqamli boshqaruv taʼlim muassasalarida barqaror va samarali tarzda joriy etiladi.
Axborotlashtirish sohasidagi meʼyoriy-huquqiy asoslar taʼlim tizimida boshqaruv subyektlari va ularning vakolatlarini aniq belgilashga xizmat qiladi. Raqamli texnologiyalarni joriy etishda kim qanday qaror qabul qilishi, qaysi jarayonlar rahbar masʼuliyatida ekani va qaysi funksiyalar mutaxassislarga yuklatilishi huquqiy hujjatlar orqali aniqlashtiriladi. Ushbu aniqlik boshqaruv jarayonida vakolatlar to‘qnashuvining oldini olib, raqamli transformatsiyani izchil amalga oshirish imkonini beradi. Vakolatlar aniqligi raqamli boshqaruvning muhim huquqiy sharti hisoblanadi. Meʼyoriy-huquqiy hujjatlar taʼlim muassasalarida axborot resurslarini yaratish, saqlash va ulardan foydalanish tartibini belgilaydi. Elektron bazalar, raqamli platformalar va axborot tizimlari orqali shakllantirilgan maʼlumotlar rasmiy axborot resursi sifatida eʼtirof etiladi. Bu holat raqamli boshqaruv jarayonida maʼlumotlarning ishonchliligi va huquqiy kuchini taʼminlaydi. Raqamli axborot resurslarining huquqiy maqomi boshqaruv qarorlarining asosli bo‘lishiga xizmat qiladi. Axborotlashtirish sohasidagi huquqiy asoslar taʼlim muassasalarida elektron davlat xizmatlaridan foydalanishni ham tartibga soladi. Raqamli platformalar orqali hisobot topshirish, statistika maʼlumotlarini uzatish va nazorat organlari bilan muloqot qilish qonuniy jihatdan mustahkamlangan. Bu jarayonlar rahbar va xodimlarning maʼmuriy yuklamasini kamaytirib, boshqaruv samaradorligini oshiradi. Elektron boshqaruv xizmatlari taʼlim boshqaruvida muhim vositaga aylanmoqda. Meʼyoriy-huquqiy hujjatlar doirasida sunʼiy intellekt texnologiyalaridan foydalanishning chegaralari ham belgilab beriladi. Taʼlim jarayonini boshqarishda sunʼiy intellekt tahliliy, tavsiyaviy va prognozlash funksiyalarini bajarishi mumkin, biroq inson qarorini to‘liq almashtirmasligi lozim. Ushbu yondashuv boshqaruvda inson omilining ustuvorligini saqlab qolishga xizmat qiladi. Inson–texnologiya muvozanati huquqiy jihatdan muhim tamoyil sifatida qaraladi. Axborotlashtirishga oid huquqiy hujjatlar taʼlim tizimida ochiq maʼlumotlar bilan ishlash tamoyillarini ham belgilaydi. Taʼlim muassasalari faoliyati haqida jamoatchilikka taqdim etiladigan axborot hajmi, shakli va chegaralari huquqiy asosda tartibga solinadi. Bu ochiqlik va shaffoflikni taʼminlash bilan birga, maxfiy maʼlumotlarning himoyalanishini ham kafolatlaydi. Axborot ochiqligi va maxfiylik muvozanati raqamli boshqaruvning muhim sharti hisoblanadi. Meʼyoriy-huquqiy asoslar taʼlim muassasalarida raqamli texnologiyalarni joriy etishda javobgarlik masalalarini ham belgilaydi. Axborot xavfsizligi talablariga rioya qilmaslik, shaxsga doir maʼlumotlardan noto‘g‘ri foydalanish yoki ruxsatsiz axborot tarqatish qonuniy javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin. Ushbu talablar rahbar va masʼul xodimlarda huquqiy masʼuliyat hissini kuchaytiradi. Huquqiy javobgarlik mexanizmlari raqamli boshqaruv intizomini mustahkamlaydi. Axborotlashtirish sohasidagi huquqiy hujjatlar taʼlim tizimida raqamli kompetensiyalarni rivojlantirish majburiyatini ham belgilaydi. Rahbarlar va pedagoglar raqamli texnologiyalar bilan ishlash bo‘yicha zarur bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi lozimligi huquqiy hujjatlarda qayd etilgan. Bu talab raqamli boshqaruvni faqat texnik jarayon emas, balki inson kapitalini rivojlantirish bilan bog‘liq jarayon sifatida qarashga undaydi. Raqamli kompetensiyalarning huquqiy eʼtirofi taʼlim boshqaruvining zamonaviyligini taʼminlaydi. Meʼyoriy-huquqiy asoslar doirasida axborotlashtirish jarayonining monitoringi va baholanishi ham nazarda tutiladi. Raqamli texnologiyalarning joriy etilishi va ularning boshqaruv jarayoniga taʼsiri davlat va idoraviy darajada baholanadi. Bu baholash natijalari asosida huquqiy hujjatlar takomillashtiriladi yoki yangi talablar belgilanadi. Huquqiy monitoring raqamli boshqaruvning doimiy rivojlanishini taʼminlaydi. Axborotlashtirish sohasidagi meʼyoriy-huquqiy asoslar taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishda raqamli texnologiyalar va sunʼiy intellektdan foydalanishni tizimli, masʼuliyatli va xavfsiz faoliyat sifatida shakllantiradi. Ushbu qo‘shimcha huquqiy yondashuvlar orqali raqamli boshqaruv taʼlim muassasalarida tartibli va barqaror jarayon sifatida amalga oshiriladi.
3.Raqamlashtirishning strategik ahamiyati haqida global tasavvur shakllantirish, transformatsiya sharoitida zarur kompetensiyalarni egallash.
Zamonaviy dunyoda raqamlashtirish alohida texnologik yangilik emas, balki global rivojlanish strategiyasi sifatida namoyon bo‘lmoqda. Taʼlim tizimi ushbu jarayondan chetda qolishi mumkin emas, chunki jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy taraqqiyoti bevosita raqamli muhit bilan chambarchas bog‘liq. Taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishda raqamlashtirishning strategik ahamiyatini anglash rahbarlar va pedagoglar uchun muhim global tasavvurni shakllantiradi. Raqamlashtirishning strategik ahamiyati, avvalo, taʼlim tizimining barqarorligi va raqobatbardoshligi bilan belgilanadi. Raqamli transformatsiya sharoitida taʼlim muassasalari tezkor qaror qabul qilish, o‘zgaruvchan muhitga moslashish va innovatsion yechimlarni joriy etish qobiliyatiga ega bo‘lishi lozim. Raqamli texnologiyalar ushbu jarayonlarni qo‘llab-quvvatlovchi strategik vosita sifatida xizmat qiladi. Strategik raqamlashtirish taʼlim boshqaruvining uzoq muddatli rivojlanishini taʼminlaydi. Global miqyosda raqamlashtirish bilimlar iqtisodiyoti shakllanishining asosiy omiliga aylangan. Taʼlim tizimi endilikda faqat bilim beruvchi emas, balki raqamli kompetensiyalarga ega shaxslarni tayyorlovchi muhim ijtimoiy institut sifatida qaralmoqda. Shu sababli taʼlim muassasalari boshqaruvida raqamli fikrlash, tahliliy yondashuv va innovatsion madaniyat ustuvor ahamiyat kasb etadi. Raqamli tafakkur global taʼlim transformatsiyasining asosiy komponenti hisoblanadi. Raqamlashtirishning strategik ahamiyati boshqaruv sifatini tubdan o‘zgartirish imkoniyatida namoyon bo‘ladi. Anʼanaviy boshqaruv ko‘pincha kechikkan maʼlumotlarga tayanadi, raqamli boshqaruv esa real vaqt rejimida tahlil va monitoringni taʼminlaydi. Bu rahbarlarga muammolarni oldindan ko‘rish, xavflarni baholash va strategik rejalashtirishni ilmiy asosda amalga oshirish imkonini beradi. Maʼlumotlarga asoslangan strategik boshqaruv raqamli transformatsiyaning muhim natijasidir. Transformatsiya sharoitida taʼlim tizimi rahbarlari va pedagoglar uchun yangi kompetensiyalar majmuasi zarur bo‘ladi. Bu kompetensiyalar faqat texnik ko‘nikmalar bilan cheklanmaydi, balki boshqaruv, kommunikatsiya va strategik fikrlashni ham o‘z ichiga oladi. Raqamli muhitda ishlash qobiliyati, axborotni tahlil qilish, raqamli xavflarni anglash va innovatsiyalarga ochiqlik muhim kasbiy sifat sifatida namoyon bo‘ladi. Kompetensiyaviy yondashuv raqamli transformatsiyaning markazida turadi.Transformatsiya sharoitida zarur bo‘lgan muhim kompetensiyalardan biri bu strategik raqamli savodxonlikdir. Rahbar va pedagoglar raqamli texnologiyalar imkoniyatlarini tushunishi, ularning boshqaruv va pedagogik jarayonga taʼsirini baholay olishi lozim. Bu savodxonlik texnologiyalardan ongli va maqsadli foydalanishni taʼminlaydi. Raqamli savodxonlik strategik qarorlar sifatini oshiradi. Yana bir muhim kompetensiya bu o‘zgarishlarni boshqarish qobiliyatidir. Raqamli transformatsiya doimiy o‘zgarishlarni talab qiladi va bu jarayonda qarshiliklar yuzaga kelishi tabiiy holat hisoblanadi. Rahbarlar jamoani o‘zgarishlarga tayyorlash, yangiliklarni tushuntirish va moslashuv jarayonini boshqarish kompetensiyasiga ega bo‘lishi zarur. Transformatsion yetakchilik raqamlashtirishning muvaffaqiyatini belgilovchi omillardan biridir. Raqamli transformatsiya sharoitida tanqidiy va tahliliy fikrlash kompetensiyasi alohida ahamiyat kasb etadi. Katta hajmdagi maʼlumotlar bilan ishlash jarayonida muhim axborotni ajratib olish, noto‘g‘ri yoki ishonchsiz maʼlumotlarni aniqlash va xulosalar chiqarish qobiliyati talab etiladi. Bu kompetensiya boshqaruv qarorlarining aniqligi va ishonchliligini taʼminlaydi. Tahliliy tafakkur raqamli muhitda samarali ishlashning asosi hisoblanadi. Transformatsiya sharoitida zarur bo‘lgan yana bir muhim kompetensiya bu kommunikativ va hamkorlik kompetensiyasidir. Raqamli muhitda muloqot shakllari o‘zgaradi, masofaviy va onlayn aloqa ustuvor bo‘lib boradi. Rahbar va pedagoglar raqamli platformalar orqali samarali muloqot qilish, jamoani birlashtirish va hamkorlikni yo‘lga qo‘yish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi lozim. Raqamli kommunikatsiya madaniyati boshqaruv samaradorligini oshiradi. Raqamlashtirishning strategik ahamiyati inson kapitalini rivojlantirish bilan ham bevosita bog‘liqdir. Transformatsiya sharoitida xodimlarning uzluksiz o‘rganishi, yangi kompetensiyalarni egallashi va o‘z ustida ishlashi muhim strategik vazifaga aylanadi. Taʼlim muassasasi rahbari ushbu jarayonni qo‘llab-quvvatlovchi muhitni yaratishi zarur. Uzluksiz kasbiy rivojlanish raqamli transformatsiyaning barqarorligini taʼminlaydi. Global tasavvur nuqtayi nazaridan raqamlashtirish milliy va xalqaro taʼlim makoniga integratsiya imkonini kengaytiradi. Raqamli texnologiyalar orqali ilg‘or tajribalar o‘rganiladi, xalqaro standartlar bilan uyg‘unlik taʼminlanadi va taʼlim sifati global mezonlar asosida baholanadi. Bu jarayon taʼlim tizimining ochiqligi va rivojlanish salohiyatini oshiradi. Global integratsiya raqamlashtirishning strategik natijalaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Raqamlashtirishning strategik ahamiyatini anglash va transformatsiya sharoitida zarur kompetensiyalarni egallash taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishni zamonaviy, moslashuvchan va istiqbolga yo‘naltirilgan tizimga aylantiradi. Ushbu yondashuv orqali taʼlim muassasalari global o‘zgarishlarga moslashgan, innovatsion va barqaror rivojlanishga qodir institut sifatida shakllanadi.Raqamlashtirishning strategik ahamiyati, avvalo, boshqaruv paradigmasining o‘zgarishi bilan izohlanadi. Anʼanaviy boshqaruv modellari barqaror va sekin o‘zgaruvchi muhitga moslashgan bo‘lsa, raqamli transformatsiya sharoitida boshqaruv tezkor, moslashuvchan va oldindan ko‘ra oladigan bo‘lishi talab etiladi. Shu nuqtayi nazardan, rahbarlar raqamlashtirishni faqat texnologik vosita sifatida emas, balki strategik tafakkur usuli sifatida qabul qilishi lozim. Bu yondashuv global miqyosda boshqaruv madaniyatining yangilanishiga olib kelmoqda. Global tasavvur shakllantirishda raqamlashtirish noaniqlik sharoitida qaror qabul qilish imkoniyatlarini kengaytiradi. Raqamli muhitda rahbarlar turli ssenariylarni modellashtirishi, ehtimoliy xavflarni baholashi va alternativ qarorlarni solishtirishi mumkin. Bu jarayon strategik rejalashtirishni intuitiv emas, balki tahliliy va prognozga asoslangan faoliyatga aylantiradi. Noaniqlikni boshqarish kompetensiyasi raqamli transformatsiya sharoitida muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamlashtirishning strategik ahamiyati institutsional barqarorlikni saqlash bilan ham bog‘liqdir. Tezkor texnologik o‘zgarishlar sharoitida taʼlim muassasalari o‘z faoliyatini uzluksiz davom ettira olishi uchun moslashuvchan boshqaruv tizimiga ega bo‘lishi zarur. Raqamli infratuzilma va raqamli boshqaruv mexanizmlari ushbu barqarorlikni taʼminlovchi tayanch omilga aylanadi. Barqarorlikka yo‘naltirilgan raqamlashtirish strategik boshqaruvning muhim jihati hisoblanadi. Transformatsiya sharoitida zarur bo‘lgan muhim kompetensiyalardan biri bu tizimli fikrlash kompetensiyasidir. Raqamli muhitda taʼlim jarayoni, boshqaruv, kadrlar siyosati va resurslar bir-biri bilan chambarchas bog‘langan tizim sifatida qaraladi. Rahbar va pedagoglar alohida jarayonlarni emas, balki ularning o‘zaro taʼsirini anglay olishi lozim. Tizimli yondashuv strategik qarorlarning uzoq muddatli taʼsirini baholash imkonini beradi. Raqamli transformatsiya sharoitida maʼnaviy-axloqiy kompetensiyalar ham strategik ahamiyat kasb etadi. Texnologiyalar rivojlanishi bilan birga insoniy qadriyatlar, masʼuliyat va axloqiy meʼyorlarga rioya qilish masalasi dolzarblashadi. Rahbarlar va pedagoglar raqamli vositalardan foydalanishda adolat, shaffoflik va masʼuliyat tamoyillariga amal qilishi lozim. Raqamli etikaga asoslangan kompetensiya global raqamlashtirish jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi. Global tasavvur nuqtayi nazaridan raqamlashtirish kross-madaniy va fanlararo kompetensiyalarni rivojlantirishni talab etadi. Raqamli muhit chegaralarni qisqartiradi, turli madaniyatlar va taʼlim tizimlari o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytiradi. Shu sababli rahbar va pedagoglar turli yondashuvlarni tushunish, qiyosiy tahlil qilish va moslashtirish qobiliyatiga ega bo‘lishi zarur. Fanlararo va madaniyatlararo fikrlash raqamli transformatsiyaning muhim strategik talabi sifatida namoyon bo‘ladi. Transformatsiya sharoitida zarur bo‘lgan yana bir muhim kompetensiya bu o‘z-o‘zini rivojlantirish va moslashuv kompetensiyasidir. Raqamli texnologiyalar tez yangilanib borayotgan sharoitda bir martalik bilim va ko‘nikmalar yetarli bo‘lmaydi. Rahbarlar va pedagoglar doimiy o‘rganishga, yangi bilimlarni tez o‘zlashtirishga va kasbiy faoliyatini qayta ko‘rib chiqishga tayyor bo‘lishi lozim. Uzluksiz o‘rganish madaniyati raqamli transformatsiyaning strategik poydevorini tashkil etadi. Raqamlashtirishning strategik ahamiyati boshqaruvda masʼuliyatni qayta taqsimlash bilan ham ifodalanadi. Raqamli tizimlar ko‘plab jarayonlarni avtomatlashtirsa-da, yakuniy qaror uchun masʼuliyat inson zimmasida qoladi. Shu sababli rahbarlar texnologiyalarga tayanib qolmasdan, ularni ongli va masʼuliyatli tarzda qo‘llash kompetensiyasiga ega bo‘lishi zarur. Masʼuliyatli raqamli boshqaruv global miqyosda ustuvor tamoyil sifatida qaralmoqda. Raqamlashtirish sharoitida strategik tasavvur shakllantirish kelajakni oldindan ko‘ra bilish kompetensiyasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Taʼlim tizimi rahbarlari texnologik trendlarni kuzatish, ularning taʼlim jarayoniga taʼsirini baholash va kelajak ehtiyojlariga moslashish qobiliyatiga ega bo‘lishi lozim. Kelajakga yo‘naltirilgan strategik fikrlash raqamli transformatsiyaning muvaffaqiyatini belgilovchi omillardan biri hisoblanadi.Raqamlashtirishning strategik ahamiyati va transformatsiya sharoitida zarur kompetensiyalarni chuqur anglash taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishni global tendensiyalar bilan uyg‘unlashgan, masʼuliyatli va inson omiliga tayangan boshqaruv tizimiga aylantiradi. Ushbu qo‘shimcha yondashuvlar orqali raqamli transformatsiya taʼlim boshqaruvida barqaror va istiqbolli jarayon sifatida shakllanadi.
4.Mediasavodxonlik, mediakompetensiya va axborot savodxonligi tushunchasi
Raqamli transformatsiya sharoitida taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarish faqat texnologik vositalarni joriy etish bilan cheklanmaydi, balki insonning axborot bilan ishlash madaniyatini tubdan o‘zgartirishni talab etadi. Shu nuqtayi nazardan mediasavodxonlik, mediakompetensiya va axborot savodxonligi tushunchalari zamonaviy taʼlim boshqaruvining muhim nazariy va amaliy asosiga aylanmoqda. Ushbu tushunchalar rahbarlar, pedagoglar va taʼlim jarayonining barcha ishtirokchilari uchun strategik ahamiyat kasb etadi. Axborot savodxonligi — bu shaxsning axborotga bo‘lgan ehtiyojini aniqlash, zarur axborotni izlash, tanlash, baholash, qayta ishlash va undan maqsadli foydalanish qobiliyatidir. Taʼlim boshqaruvida axborot savodxonligi rahbarning ishonchli va dolzarb maʼlumotlarga tayangan holda qaror qabul qilishida namoyon bo‘ladi. Axborot savodxon rahbar axborot manbalarini solishtira oladi, noto‘g‘ri yoki ishonchsiz maʼlumotlarni aniqlaydi va subʼektiv qarorlardan qochadi. Axborotni tahliliy qabul qilish boshqaruv sifati uchun muhim shart hisoblanadi. Axborot savodxonligi shuningdek axborot xavfsizligi va maxfiylik masʼuliyatini ham o‘z ichiga oladi. Taʼlim muassasalarida bolalar, ota-onalar va xodimlarga oid maʼlumotlar bilan ishlash jarayonida axborot savodxonligi yuqori bo‘lmagan shaxslar huquqiy va axloqiy xatolarga yo‘l qo‘yishi mumkin. Shu sababli axborot savodxonligi boshqaruv jarayonida nafaqat texnik, balki huquqiy va maʼnaviy kompetensiya sifatida ham namoyon bo‘ladi. Mediasavodxonlik tushunchasi axborot savodxonligiga nisbatan kengroq mazmunga ega bo‘lib, ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalar orqali tarqatilayotgan axborotni tanqidiy idrok etish qobiliyatini anglatadi. Mediasavodxon shaxs axborotning kim tomonidan, qanday maqsadda va qanday kontekstda tarqatilganini tahlil qila oladi. Taʼlim boshqaruvida mediasavodxonlik rahbar va pedagoglarni manipulyativ axborot, noto‘g‘ri talqinlar va ijtimoiy bosimlardan himoya qiladi. Mediasavodxonlik taʼlim muassasalarida axborot muhitini ongli boshqarish imkonini yaratadi. Rahbarlar ijtimoiy tarmoqlar, rasmiy veb-saytlar va raqamli kommunikatsiya kanallaridan foydalanishda axborotning taʼsiri va jamoatchilik fikriga bo‘lgan taʼsirini anglay olishi lozim. Axborot oqimini boshqarish mediasavodxonlikning muhim amaliy ko‘rinishi hisoblanadi. Mediakompetensiya esa mediasavodxonlikdan kelib chiqadigan va uni amaliy faoliyatga tatbiq etuvchi kompleks kompetensiya sifatida qaraladi. Mediakompetensiya shaxsning axborotni nafaqat tahlil qilish, balki uni yaratish, uzatish va masʼuliyat bilan tarqatish qobiliyatini ham o‘z ichiga oladi. Taʼlim boshqaruvida mediakompetensiyaga ega rahbar raqamli muhitda o‘z muassasasining ijobiy imijini shakllantira oladi va kommunikatsiyani strategik vosita sifatida qo‘llaydi. Mediakompetensiya raqamli etikaga rioya qilish bilan chambarchas bog‘liqdir. Axborotni tarqatishda haqqoniylik, hurmat, masʼuliyat va shaffoflik tamoyillariga amal qilish mediakompetent rahbar va pedagogning muhim belgisi hisoblanadi. Ushbu kompetensiya raqamli muhitda ishonchli va barqaror munosabatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishda ushbu uch tushuncha o‘zaro uzviy bog‘langan tizimni tashkil etadi. Axborot savodxonligi axborot bilan ishlashning asosiy poydevorini yaratsa, mediasavodxonlik ushbu axborotni ijtimoiy va kommunikativ kontekstda tahlil qilishni taʼminlaydi, mediakompetensiya esa mazkur bilim va ko‘nikmalarni real boshqaruv faoliyatida samarali qo‘llash imkonini beradi. Kompleks axborot madaniyati taʼlim boshqaruvining zamonaviy talabi sifatida shakllanmoqda. Mediasavodxonlik va axborot savodxonligi taʼlim muassasalarida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiladi. Rahbar va pedagoglar axborotni tayyor haqiqat sifatida qabul qilmasdan, uni tekshirish, solishtirish va baholashga odatlanadi. Bu esa boshqaruv qarorlarining aniqligi va ishonchliligini oshiradi. Tanqidiy tafakkur raqamli davrda boshqaruvning muhim intellektual asosi hisoblanadi. Ushbu tushunchalar taʼlim muassasalarida ijtimoiy masʼuliyatni kuchaytiradi. Raqamli axborot tez tarqaladigan muhitda rahbar va pedagoglarning har bir axborotiy harakati muassasa obro‘siga bevosita taʼsir ko‘rsatadi. Shu sababli mediasavodxonlik va mediakompetensiya boshqaruv faoliyatining axloqiy o‘lchovini belgilovchi omil sifatida namoyon bo‘ladi. Mediasavodxonlik, mediakompetensiya va axborot savodxonligi tushunchalarini chuqur anglash taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishni ongli, masʼuliyatli va raqamli muhitga moslashgan faoliyatga aylantiradi. Ushbu tushunchalar orqali taʼlim boshqaruvi texnologik emas, balki inson omiliga tayangan zamonaviy boshqaruv modeli sifatida shakllanadi. Mediasavodxonlik va axborot savodxonligini rivojlantirish zamonaviy taʼlim boshqaruvida axborot bosimi sharoitida barqaror qaror qabul qilish imkonini yaratadi. Raqamli muhitda rahbar va pedagoglar doimiy axborot oqimi taʼsirida faoliyat yuritadi. Ushbu oqimni ongli boshqara olmagan shaxslar tez-tez hissiy yoki yuzaki qarorlar qabul qilish xavfi bilan yuzma-yuz keladi. Axborot bosimini boshqarish kompetensiyasi mediasavodxonlikning muhim amaliy ko‘rinishidir. Mediasavodxonlik taʼlim muassasalarida reputatsiya va imijni boshqarish bilan chambarchas bog‘liqdir. Ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalarda tarqatilayotgan har bir xabar muassasaning jamoatchilikdagi qiyofasini shakllantiradi. Mediasavod rahbar axborot tarqatishda ehtiyotkorlik, aniqlik va maqsadga muvofiqlik tamoyillariga amal qiladi. Raqamli imijni boshqarish mediakompetensiyaning muhim strategik jihati sifatida namoyon bo‘ladi. Axborot savodxonligi taʼlim boshqaruvida manbalar bilan ishlash madaniyatini rivojlantiradi. Rahbarlar va pedagoglar axborot manbalarining ishonchliligini baholash, rasmiy va norasmiy maʼlumotlarni farqlash, statistik maʼlumotlar bilan ishlash qobiliyatiga ega bo‘lishi zarur. Ushbu madaniyat boshqaruv qarorlarini tasdiqlangan dalillarga asoslash imkonini beradi. Dalillarga tayangan boshqaruv axborot savodxonligining amaliy natijasidir. Mediakompetensiya taʼlim muassasalarida axborot ishlab chiqarish masʼuliyatini anglashni talab etadi. Raqamli muhitda rahbar va pedagoglar faqat axborot isteʼmolchisi emas, balki axborot yaratuvchisi sifatida ham ishtirok etadi. Shu sababli yaratilayotgan axborotning mazmuni, tili va taʼsiri oldindan o‘ylab chiqilishi lozim. Masʼuliyatli axborot yaratish mediakompetensiyaning muhim belgisi hisoblanadi. Mediasavodxonlik va mediakompetensiya manipulyativ texnologiyalarga qarshi immunitetni shakllantiradi. Soxta yangiliklar, clickbait sarlavhalar, hissiy bosimga asoslangan axborotlar taʼlim jarayoniga salbiy taʼsir ko‘rsatishi mumkin. Mediasavod shaxs bunday axborotlarni aniqlay oladi va ularning taʼsiriga berilmaydi. Axborot manipulyatsiyasiga qarshi barqarorlik zamonaviy taʼlim boshqaruvi uchun muhim ahamiyatga ega. Axborot savodxonligi taʼlim boshqaruvida raqamli hujjatlar va maʼlumotlar bilan ishlashni ham o‘z ichiga oladi. Elektron hujjatlar, maʼlumotlar bazalari va onlayn platformalarda ishlash jarayonida aniqlik, tizimlilik va xavfsizlik talablariga rioya qilish zarur. Bu jarayon rahbar va pedagoglarning professional masʼuliyatini oshiradi. Raqamli hujjatlar madaniyati axborot savodxonligining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Mediakompetensiya taʼlim muassasalarida ichki va tashqi kommunikatsiyani uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi. Rahbarlar ichki axborot almashuvini tashqi kommunikatsiya bilan muvofiqlashtira olganida, jamoada tushunmovchiliklar kamayadi va jamoatchilik bilan aloqalar mustahkamlanadi. Kommunikatsiya strategiyasi mediakompetensiyaga asoslangan holda samarali amalga oshiriladi. Mediasavodxonlik taʼlim muassasalarida ijtimoiy masʼuliyat va axloqiy ongni kuchaytiradi. Axborot tarqatishda bolaning manfaatlari, shaxsiy hayot daxlsizligi va pedagogik etikaga rioya qilish ustuvor bo‘lishi lozim. Ushbu tamoyillarga amal qilinmaganda huquqiy va ijtimoiy muammolar yuzaga kelishi mumkin. Raqamli etikaga rioya qilish mediasavodxonlikning ajralmas qismi sifatida namoyon bo‘ladi. Axborot savodxonligi va mediakompetensiya o‘zini-o‘zi nazorat qilish mexanizmlarini rivojlantiradi. Rahbar va pedagoglar o‘z axborotiy faoliyatini tahlil qilib, xatolarini anglaydi va kelgusida ularni takrorlamaslikka intiladi. Ushbu refleksiv yondashuv professional o‘sishni taʼminlaydi. Refleksiv axborot faoliyati zamonaviy taʼlim boshqaruvining muhim belgisi hisoblanadi. Mediasavodxonlik, mediakompetensiya va axborot savodxonligini chuqur rivojlantirish taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishni axborotga ongli munosabat, masʼuliyatli kommunikatsiya va tahliliy tafakkurga tayangan boshqaruv tizimiga aylantiradi. Ushbu qo‘shimcha yondashuvlar orqali taʼlim boshqaruvi raqamli muhitda barqaror va ishonchli faoliyat sifatida shakllanadi.
5.Sun'iy intellektdan foydalanish ko'nikmasi va etikasi.
Taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishda sunʼiy intellektdan foydalanish zamonaviy boshqaruvning muhim tarkibiy qismiga aylanib bormoqda. Sunʼiy intellekt texnologiyalari rahbarlarga katta hajmdagi maʼlumotlarni tahlil qilish, jarayonlarni prognozlash va qarorlar qabul qilishda yordam beruvchi vosita sifatida xizmat qiladi. Biroq ushbu texnologiyalarni samarali va masʼuliyatli qo‘llash uchun nafaqat texnik bilim, balki maxsus ko‘nikmalar majmui va etik yondashuv talab etiladi. Sunʼiy intellektdan foydalanish ko‘nikmasi, avvalo, sunʼiy intellektning imkoniyatlari va cheklovlarini anglash bilan boshlanadi. Taʼlim muassasasi rahbarlari va pedagoglar sunʼiy intellekt tizimlari qanday ishlashi, qaysi vazifalarni bajarishi mumkinligi va qaysi hollarda inson qarori ustuvor bo‘lishi zarurligini tushunib yetishi lozim. Ushbu tushuncha sunʼiy intellektni mutlaq yechim sifatida emas, balki qarorlarni qo‘llab-quvvatlovchi vosita sifatida qabul qilishga yordam beradi. Sunʼiy intellektdan foydalanishning muhim ko‘nikmalaridan biri bu maʼlumotlar bilan ongli ishlash qobiliyatidir. Sunʼiy intellekt tizimlari kiritilgan maʼlumotlarga asoslanib ishlagani sababli, maʼlumotlarning sifati va to‘g‘riligi muhim ahamiyatga ega. Rahbarlar va masʼul xodimlar noto‘g‘ri, to‘liq bo‘lmagan yoki subʼektiv maʼlumotlar sunʼiy intellekt natijalarini ham noto‘g‘ri yo‘naltirishi mumkinligini anglab yetishi lozim. Maʼlumotlarga masʼuliyatli yondashuv sunʼiy intellektdan foydalanish madaniyatining asosiy sharti hisoblanadi. Sunʼiy intellektdan foydalanish ko‘nikmasi tahliliy va tanqidiy fikrlash bilan chambarchas bog‘liqdir. Sunʼiy intellekt tomonidan taqdim etilgan tavsiyalar va xulosalar avtomatik ravishda qabul qilinmasligi, balki pedagogik va boshqaruv kontekstida tahlil qilinishi lozim. Rahbar sunʼiy intellekt xulosalarini baholash, ularni real vaziyat bilan solishtirish va zarur hollarda tuzatish kiritish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak. Tanqidiy yondashuv sunʼiy intellektdan oqilona foydalanishni taʼminlaydi. Sunʼiy intellektdan foydalanish ko‘nikmalariga raqamli qaror qabul qilish madaniyati ham kiradi. Boshqaruvda sunʼiy intellektdan foydalanish qaror qabul qilish jarayonini tezlashtiradi, biroq qarorning ijtimoiy, pedagogik va axloqiy oqibatlari inson tomonidan baholanishi lozim. Rahbarlar sunʼiy intellekt tavsiyalariga tayangan holda, ammo yakuniy javobgarlikni o‘z zimmasiga olgan holda qaror qabul qilishi zarur. Masʼuliyatli qaror qabul qilish sunʼiy intellektdan foydalanish ko‘nikmasining ajralmas qismidir. Sunʼiy intellektdan foydalanish etikasi taʼlim boshqaruvida alohida ahamiyat kasb etadi. Etik yondashuv sunʼiy intellektdan foydalanishda inson huquqlari, adolat va shaffoflik tamoyillariga amal qilishni nazarda tutadi. Taʼlim muassasalarida sunʼiy intellekt yordamida tahlil qilinadigan maʼlumotlar ko‘pincha bolalar, ota-onalar va xodimlarga oid bo‘lgani sababli, shaxsiy hayot daxlsizligi masalasi ustuvor bo‘lishi lozim. Sunʼiy intellektdan foydalanish etikasi diskriminatsiya va noxolislikning oldini olishni ham o‘z ichiga oladi. Agar sunʼiy intellekt tizimlari noto‘g‘ri yoki biryoqlama maʼlumotlar asosida ishlasa, ularning xulosalari ham adolatsiz bo‘lishi mumkin. Taʼlim boshqaruvida bunday holatlar ayrim bolalar yoki pedagoglarga nisbatan asossiz baholashlarga olib kelishi ehtimoli mavjud. Shu sababli rahbarlar sunʼiy intellekt natijalarini muntazam tekshirib, adolat tamoyiliga zid holatlarning oldini olishi zarur. Adolatli foydalanish sunʼiy intellekt etikasi markazida turadi. Etik yondashuvning yana bir muhim jihati bu shaffoflikdir. Sunʼiy intellektdan foydalanilayotgan jarayonlar, ularning maqsadi va qo‘llanish doirasi taʼlim jarayonining ishtirokchilariga tushunarli bo‘lishi lozim. Rahbarlar pedagoglar va ota-onalarga sunʼiy intellekt qanday vazifalarni bajarishi va u qanday maʼlumotlarga asoslanishini ochiq tushuntira olishi kerak. Shaffof texnologik muhit ishonchni mustahkamlaydi. Sunʼiy intellektdan foydalanish etikasi inson omilining ustuvorligini saqlab qolish tamoyiliga tayanadi. Taʼlim va tarbiya jarayoni insoniy munosabatlar, empatiya va individual yondashuvni talab qilgani sababli, sunʼiy intellekt bu jarayonlarni to‘liq almashtira olmaydi. U faqat yordamchi vosita sifatida qo‘llanilishi lozim. Inson markazli yondashuv sunʼiy intellektdan foydalanishning muhim etik mezoni hisoblanadi. Sunʼiy intellektdan foydalanish ko‘nikmasi va etikasi taʼlim muassasalarida ishonchli va masʼuliyatli raqamli boshqaruv muhitini shakllantirishga xizmat qiladi. Ushbu yondashuv orqali sunʼiy intellekt taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishda xavf emas, balki samaradorlikni oshiruvchi strategik vositaga aylanadi. Taʼlim boshqaruvida sunʼiy intellektdan ongli va etik foydalanish zamonaviy rahbarning muhim professional talabi sifatida namoyon bo‘ladi.
6.ChatGPT, Claude, perplexity chatbotlari va canva.ai boshqa neyrotarmoqlar imkoniyatlaridan sohada foydalanish
Zamonaviy raqamli transformatsiya sharoitida taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarish tobora ko‘proq sunʼiy intellektga asoslangan neyrotarmoqlar imkoniyatlariga tayana boshlamoqda. Ushbu vositalar rahbarlar va pedagoglarga axborot bilan ishlash, tahlil qilish, rejalashtirish va kommunikatsiya jarayonlarini yangi bosqichga olib chiqish imkonini beradi. Chatbotlar va generativ sunʼiy intellekt tizimlari taʼlim boshqaruvida qarorlarni qo‘llab-quvvatlovchi intellektual yordamchi sifatida namoyon bo‘lmoqda. Taʼlim sohasida keng qo‘llanilayotgan chatbotlardan biri ChatGPT bo‘lib, u matn yaratish, tahlil qilish, savol-javoblar ishlab chiqish va hujjatlar bilan ishlashda samarali vosita hisoblanadi. Taʼlim boshqaruvida ChatGPT yillik va oylik ish rejalarini loyihalash, buyruqlar matnini tayyorlash, hisobotlarni tahliliy shaklda qayta ishlash va strategik qarorlar uchun konseptual g‘oyalar ishlab chiqishda qo‘llaniladi. Matnli intellektual yordam boshqaruv jarayonlarining tezkorligini oshiradi.ChatGPT rahbarlar uchun analitik fikrlashni qo‘llab-quvvatlovchi vosita sifatida ham ahamiyatlidir. Kiritilgan maʼlumotlar asosida muammolarni tahlil qilish, ehtimoliy yechimlarni solishtirish va tavsiyalar ishlab chiqish imkoniyati boshqaruv qarorlarining sifatini oshiradi. Shu bilan birga, ChatGPT inson qarorini almashtirmasdan, uni mustahkamlovchi yordamchi sifatida qo‘llanilishi lozim.Yana bir ilg‘or chatbotlardan biri Claude bo‘lib, u etik yondashuv va xavfsizlik tamoyillariga asoslangan sunʼiy intellekt modeli sifatida tanilgan. Taʼlim boshqaruvida Claude murakkab matnlarni tahlil qilish, normativ-huquqiy hujjatlarni tushuntirish va muhokama qilishda foydali hisoblanadi. Etikaga yo‘naltirilgan sunʼiy intellekt rahbarlar uchun masʼuliyatli qarorlar qabul qilishda muhim yordamchi bo‘lib xizmat qiladi.Claude chatbotidan foydalanish taʼlim muassasalarida huquqiy va axloqiy muvozanatni saqlashga xizmat qiladi. U orqali ishlab chiqilgan tavsiyalar ehtiyotkorlik va neytrallik tamoyillariga asoslangani sababli, boshqaruv qarorlarida haddan tashqari subʼektivlik yoki keskinlikning oldi olinadi. Bu holat sunʼiy intellektdan foydalanishda etik madaniyatni shakllantirishga yordam beradi. Axborot izlash va tahlil qilish jarayonida Perplexity chatbotining imkoniyatlari alohida ahamiyatga ega. Perplexity real vaqt rejimida turli manbalardan maʼlumotlarni jamlab, ularni qisqa va tushunarli shaklda taqdim etadi. Taʼlim boshqaruvida ushbu vosita xorijiy tajribalarni o‘rganish, ilmiy maqolalar va normativ hujjatlar bilan tezkor tanishishda samarali hisoblanadi. Manbalarga asoslangan axborot tahlili boshqaruv qarorlarining ishonchliligini oshiradi. Perplexity chatbotining afzalligi shundaki, u taqdim etilgan axborot manbalarini ko‘rsatadi. Bu esa rahbar va pedagoglarda axborot savodxonligi va tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. Taʼlim boshqaruvida bunday yondashuv noto‘g‘ri yoki tekshirilmagan maʼlumotlarga tayanish xavfini kamaytiradi.Vizual va dizayn yo‘nalishida sunʼiy intellekt imkoniyatlarini keng ochib berayotgan vositalardan biri Canva platformasining Canva AI funksiyalaridir. Ushbu neyrotarmoq yordamida taʼlim muassasalari rahbarlari taqdimotlar, infografikalar, hisobotlar va axborot materiallarini tez va sifatli tayyorlash imkoniga ega bo‘ladi. Vizual boshqaruv madaniyati taʼlim jarayonida axborotni tushunarli va taʼsirchan yetkazishga xizmat qiladi.Canva AI vositalari rahbarlar va pedagoglarga dizayn sohasida maxsus bilimlarsiz ham professional ko‘rinishdagi materiallar yaratish imkonini beradi. Bu esa boshqaruv jarayonida vaqt tejalishiga va axborotning samarali taqdim etilishiga olib keladi. Taʼlim muassasalarida vizual materiallardan foydalanish kommunikatsiya sifatini oshiradi.Boshqa neyrotarmoqlar va generativ sunʼiy intellekt vositalari taʼlim boshqaruvida prognozlash, rejalashtirish va monitoring jarayonlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Masalan, maʼlumotlarni tahlil qiluvchi AI tizimlari o‘quv yuklamalarini taqsimlash, kadrlar ehtiyojini oldindan aniqlash va taʼlim sifatiga taʼsir etuvchi omillarni prognozlashda yordam beradi. Prognozga asoslangan boshqaruv raqamli davrning muhim talabi hisoblanadi. Chatbotlar va neyrotarmoqlardan foydalanish taʼlim boshqaruvida kommunikatsiya madaniyatini ham o‘zgartirmoqda. Rahbarlar va pedagoglar sunʼiy intellekt yordamida rasmiy xatlar, eʼlonlar va tushuntiruvchi matnlarni tezkor tayyorlashi mumkin. Bu esa ichki va tashqi muloqotni soddalashtiradi va aniqlashtiradi. Raqamli kommunikatsiya samaradorligi taʼlim muassasasi faoliyatiga ijobiy taʼsir ko‘rsatadi.Shu bilan birga, chatbotlar va neyrotarmoqlardan foydalanishda inson omilining ustuvorligi saqlanib qolishi lozim. Sunʼiy intellekt tomonidan ishlab chiqilgan matnlar va tavsiyalar tanqidiy baholanib, pedagogik va axloqiy mezonlar asosida moslashtiriladi. Bu yondashuv sunʼiy intellektni boshqaruvda yordamchi vosita sifatida samarali integratsiya qilish imkonini beradi.ChatGPT, Claude, Perplexity, Canva AI va boshqa neyrotarmoqlar imkoniyatlaridan sohada foydalanish taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishni intellektual, tezkor va moslashuvchan tizimga aylantiradi. Ushbu vositalar orqali boshqaruv jarayonlari soddalashadi, qarorlar asoslanadi va kommunikatsiya sifati oshadi. Raqamli davrda sunʼiy intellektdan ongli va masʼuliyatli foydalanish taʼlim boshqaruvining muhim professional kompetensiyasiga aylanmoqda.Sunʼiy intellektga asoslangan chatbotlar va neyrotarmoqlardan foydalanish taʼlim boshqaruvida kognitiv yuklamani kamaytirish imkonini beradi. Rahbar va pedagoglar ko‘pincha katta hajmdagi matnlar, hujjatlar va maʼlumotlar bilan ishlashga majbur bo‘ladi. Chatbotlar yordamida ushbu maʼlumotlar qisqartiriladi, tuzilmalashtiriladi va asosiy mazmun ajratib beriladi. Kognitiv resurslarni tejash boshqaruv faoliyatining sifatini oshiruvchi muhim omil hisoblanadi.Chatbotlar taʼlim boshqaruvida bilimlarni tezkor transfer qilish vositasi sifatida ham xizmat qiladi. Masalan, yangi tayinlangan rahbar yoki yosh pedagog normativ-huquqiy hujjatlar, ichki tartiblar va metodik talablar bilan qisqa vaqt ichida tanishishi mumkin. Sunʼiy intellekt tizimlari ushbu axborotni tushunarli, bosqichma-bosqich shaklda taqdim etadi. Tezkor bilim moslashuvi kadrlar barqarorligini taʼminlaydi.
Neyrotarmoqlardan foydalanish boshqaruvda ssenariy asosida fikrlashni rivojlantiradi. Rahbarlar muayyan muammo bo‘yicha bir nechta ehtimoliy ssenariylarni chatbot yordamida ishlab chiqib, ularning pedagogik va tashkiliy oqibatlarini solishtira oladi. Bu yondashuv qarorlarni intuitiv emas, balki tahliliy asosda qabul qilishga yordam beradi. Ssenariyli strategik fikrlash sunʼiy intellekt bilan ishlash ko‘nikmasining muhim tarkibiy qismidir.Chatbotlar taʼlim muassasalarida ichki hujjatlarni standartlashtirishga xizmat qiladi. Buyruqlar, reja-jadvallar, axborot xatlari va hisobotlar yagona uslubda, meʼyoriy talablarga mos holda tayyorlanadi. Bu holat boshqaruv jarayonida aniqlik va izchillikni taʼminlaydi. Standartlashtirilgan raqamli hujjatlar boshqaruv intizomini mustahkamlaydi.Sunʼiy intellekt vositalari orqali pedagogik va boshqaruv tahlilini integratsiyalash imkoniyati paydo bo‘ladi. Masalan, pedagoglarning faoliyati haqidagi maʼlumotlar tarbiyaviy ishlar natijalari bilan birgalikda tahlil qilinadi. Bu integratsiya taʼlim jarayoniga kompleks yondashuvni kuchaytiradi. Integratsiyalashgan tahlil boshqaruv qarorlarining chuqurligini oshiradi.ChatGPT, Claude va shunga o‘xshash chatbotlar nutq va matn madaniyatini rivojlantirishda ham yordamchi vosita bo‘lib xizmat qiladi. Rahbarlar va pedagoglar rasmiy-uslubiy, pedagogik va tushuntiruvchi matnlarni turli auditoriyaga moslab qayta ishlab chiqishi mumkin. Bu esa kommunikatsiyada aniqlik va tushunarlilikni taʼminlaydi. Moslashtirilgan kommunikatsiya taʼlim boshqaruvida muhim kompetensiya hisoblanadi.Canva AI va vizual neyrotarmoqlar taʼlim boshqaruvida vizual strategiyani shakllantirishga yordam beradi. Raqamlar, statistik ko‘rsatkichlar va rejalarning vizual ifodasi rahbarlarga jamoa bilan samarali muloqot qilish imkonini yaratadi. Vizual vositalar orqali murakkab maʼlumotlar oson qabul qilinadi. Vizual tafakkurga asoslangan boshqaruv zamonaviy rahbarlikning muhim belgisi sifatida namoyon bo‘ladi.Boshqa neyrotarmoqlar yordamida taʼlim jarayonidagi risklarni oldindan aniqlash imkoniyati paydo bo‘ladi. Maʼlumotlar tahlili asosida davomat pasayishi, kadrlar almashinuvi yoki tarbiyaviy muammolar ehtimoli oldindan ko‘riladi. Bu rahbarlarga profilaktik choralar ko‘rish imkonini beradi. Oldindan ogohlantiruvchi tahlil boshqaruv barqarorligini taʼminlaydi.
Chatbotlardan foydalanish boshqaruvda refleksiya va o‘zini baholash jarayonlarini ham qo‘llab-quvvatlaydi. Rahbarlar o‘z faoliyatini tahlil qilish, kuchli va zaif tomonlarini aniqlashda sunʼiy intellektdan maslahat vositasi sifatida foydalanishi mumkin. Bu jarayon professional o‘sishni rag‘batlantiradi. Refleksiv raqamli yordam rahbarlik kompetensiyalarini mustahkamlaydi.Sunʼiy intellektga asoslangan vositalar taʼlim boshqaruvida insoniy omilni kuchaytiruvchi rol o‘ynashi mumkin. Texnik va rutin vazifalar avtomatlashtirilgani sari rahbar va pedagoglar bolalar bilan bevosita ishlashga, tarbiyaviy munosabatlarni rivojlantirishga ko‘proq vaqt ajratadi. Insoniy resurslarni ozod qilish sunʼiy intellektdan foydalanishning muhim ijtimoiy natijasidir.ChatGPT, Claude, Perplexity, Canva AI va boshqa neyrotarmoqlar imkoniyatlaridan oqilona foydalanish taʼlim va tarbiya jarayonini boshqarishni texnologiyaga qaram emas, balki texnologiyani boshqaradigan, tahliliy va masʼuliyatli faoliyatga aylantiradi. Ushbu qo‘shimcha yondashuvlar orqali sunʼiy intellekt taʼlim boshqaruvida samaradorlik, aniqlik va insonparvarlikni uyg‘unlashtiruvchi vosita sifatida namoyon bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi “Taʼlim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.
2. O‘zbekiston Respublikasi “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni.
3. O‘zbekiston Respublikasi “Shaxsga doir maʼlumotlar to‘g‘risida”gi Qonuni.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–60-son Farmoni. 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasi.
5. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi.
6. Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi tomonidan tasdiqlangan raqamlashtirish va AKTga oid metodik tavsiyalar.