Mavzu- Maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat va turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorligini tashkil etish
1. Maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat tashkilotlari bilan hamkorligi.
2. Turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorlik.
3. Maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbarining hamkorlikni tashkil etishdagi roli.
4. Samarali hamkorlik mexanizmlari va amaliy tajribalar.
5. Mahalla, NNT va ota-onalar bilan hamkorlikdagi muammolar.
6. Davlat tashkilotlari bilan kelishuv va muvofiqlashtirish masalalari.
7. Hamkorlikda mas’uliyat va natijadorlik. Ijtimoiy sheriklik va ochiqlik (transparent boshqaruv).
1.Maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat tashkilotlari bilan hamkorligi. Turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorlik. Maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbarining hamkorlikni tashkil etishdagi roli. Samarali hamkorlik mexanizmlari va amaliy tajribalar.
Maktabgacha taʼlim tizimi jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida muhim o‘rin tutuvchi strategik soha hisoblanadi. Ayniqsa, bolalarning intellektual, maʼnaviy-axloqiy, jismoniy va ijtimoiy rivojlanishida maktabgacha taʼlim tashkilotlarining roli beqiyosdir. Ushbu jarayonning samaradorligi esa faqatgina ichki boshqaruv tizimi bilan cheklanib qolmaydi, balki davlat tashkilotlari bilan samarali va tizimli hamkorlikni yo‘lga qo‘yish orqali yanada mustahkamlanadi. Shunday ekan, maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat tashkilotlari bilan hamkorligi bugungi kunda taʼlim sifatini oshirish, bolalar xavfsizligini taʼminlash, pedagog kadrlar salohiyatini rivojlantirish va taʼlim jarayonini zamonaviy talablarga moslashtirishning muhim sharti sifatida namoyon bo‘lmoqda.Davlat tashkilotlari bilan hamkorlik, avvalo, taʼlim siyosatini amaliyotga joriy etish, normativ-huquqiy hujjatlar ijrosini taʼminlash, davlat standartlari va talablariga rioya etish kabi vazifalarni samarali bajarishga xizmat qiladi. Maktabgacha taʼlim tashkilotlari davlat taʼlim tizimining ajralmas bo‘g‘ini bo‘lib, ularning faoliyati davlat tomonidan belgilangan strategik maqsadlar va ustuvor yo‘nalishlar bilan uzviy bog‘liqdir. Shu sababli, MTT rahbariyati uchun davlat tashkilotlari bilan o‘zaro hamkorlikni to‘g‘ri tashkil etish boshqaruvning muhim kompetensiyasi sifatida qaraladi. Davlat tashkilotlari bilan hamkorlikning asosiy yo‘nalishlaridan biri vakolatli boshqaruv organlari bilan o‘zaro aloqalarni samarali yo‘lga qo‘yishdan iborat. Maktabgacha taʼlim tashkilotlari Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi hamda uning hududiy bo‘linmalari bilan doimiy aloqada bo‘lib, taʼlim jarayonini davlat siyosati asosida tashkil etadi. Bu hamkorlik orqali taʼlim dasturlari, o‘quv-rejalar, metodik tavsiyalar, monitoring va baholash mexanizmlari amaliyotga joriy etiladi. Davlat buyurtmasi, davlat dasturlari, maqsadli loyihalar aynan ushbu hamkorlik doirasida maktabgacha taʼlim tashkilotlarida hayotga tatbiq etiladi. Shuningdek, mahalliy davlat hokimiyati organlari bilan hamkorlik maktabgacha taʼlim tashkilotlari faoliyatida alohida ahamiyat kasb etadi. Hududiy hokimliklar MTTlarning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, bino-inshootlarni taʼmirlash, yangi quvvatlarni ishga tushirish, bolalar qamrovini kengaytirish masalalarida muhim rol o‘ynaydi. Mahalliy byudjet mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladigan loyihalar, ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish dasturlari aynan hokimliklar bilan hamkorlikda amalga oshiriladi. Bu esa MTT faoliyatining barqarorligini taʼminlashga xizmat qiladi. Maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat tashkilotlari bilan hamkorligida sog‘liqni saqlash tizimi bilan o‘zaro aloqalar ham muhim yo‘nalish hisoblanadi. Bolalar salomatligini muhofaza qilish, sanitariya-gigiyena qoidalariga rioya etish, profilaktik tibbiy ko‘riklar o‘tkazish, emlash tadbirlarini tashkil etish masalalari sog‘liqni saqlash muassasalari bilan hamkorlikda olib boriladi. Bu hamkorlik orqali MTTlarda sog‘lom ovqatlanish tizimi yo‘lga qo‘yiladi, yuqumli kasalliklarning oldi olinadi va bolalarning jismoniy rivojlanishi monitoring qilinadi. Bolalar salomatligi masalasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lgani sababli, ushbu hamkorlik alohida eʼtibor talab etadi. Davlat tashkilotlari bilan hamkorlikning yana bir muhim yo‘nalishi bu ichki ishlar organlari va favqulodda vaziyatlar xizmatlari bilan o‘zaro hamkorlikdir. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida bolalar xavfsizligini taʼminlash, yong‘in xavfsizligi qoidalariga rioya etish, favqulodda vaziyatlarda harakat qilish bo‘yicha mashg‘ulotlar o‘tkazish mazkur tashkilotlar bilan hamkorlikda amalga oshiriladi. Bu jarayonda xavfsizlik bo‘yicha yo‘riqnomalar ishlab chiqiladi, xodimlar va bolalar uchun tushuntirish ishlari olib boriladi. Xavfsiz taʼlim muhitini yaratish maktabgacha taʼlim tashkilotining asosiy vazifalaridan biri bo‘lib, bunda davlat tashkilotlarining ko‘magi muhim ahamiyatga ega. Maktabgacha taʼlim tashkilotlari bandlik va mehnat munosabatlari sohasidagi davlat organlari bilan hamkorlik qilish orqali kadrlar masalasini samarali hal etadi. Pedagog va texnik xodimlarni ishga qabul qilish, ularning mehnat huquqlarini taʼminlash, mehnat sharoitlarini yaxshilash, kasbiy malaka oshirish masalalari ushbu hamkorlik doirasida tartibga solinadi. Mehnat qonunchiligi talablariga rioya etilishi, xodimlarning ijtimoiy himoyasi, mehnat intizomini mustahkamlash MTT rahbariyati va tegishli davlat tashkilotlari o‘rtasidagi uzviy hamkorlikni talab qiladi. Davlat tashkilotlari bilan hamkorlik moliya va nazorat organlari bilan o‘zaro aloqalarni ham o‘z ichiga oladi. Maktabgacha taʼlim tashkilotlari byudjet mablag‘laridan samarali foydalanish, moliyaviy hisobotlarni yuritish, davlat moliyaviy nazoratidan o‘tish jarayonlarida moliya organlari bilan hamkorlik qiladi. Ushbu hamkorlik shaffoflik, hisobdorlik va moliyaviy intizomni taʼminlashga xizmat qiladi. Moliyaviy barqarorlik va hisobdorlik madaniyati maktabgacha taʼlim tashkiloti faoliyatining muhim ko‘rsatkichlaridan biridir.Maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat tashkilotlari bilan hamkorligini tashkil etishda rahbarning boshqaruv madaniyati va tashabbuskorligi muhim rol o‘ynaydi. Rahbar davlat tashkilotlari bilan aloqalarni rasmiyatchilik darajasida emas, balki hamkorlik va sheriklik tamoyillari asosida yo‘lga qo‘yishi lozim. Bu jarayonda aniq rejalashtirish, hujjatlarni to‘g‘ri yuritish, axborot almashinuvini tizimlashtirish va monitoring mexanizmlarini joriy etish talab etiladi. Hamkorlik strategiyasi maktabgacha taʼlim tashkilotining umumiy rivojlanish strategiyasining ajralmas qismi bo‘lishi zarur.Davlat tashkilotlari bilan samarali hamkorlik natijasida maktabgacha taʼlim tashkilotlarida taʼlim sifati oshadi, bolalar qamrovi kengayadi, pedagoglar kasbiy salohiyati rivojlanadi, moddiy-texnik baza mustahkamlanadi va ijtimoiy ishonch kuchayadi. Bu esa o‘z navbatida jamiyatda maktabgacha taʼlim tizimiga bo‘lgan ijobiy munosabatni shakllantiradi va davlatning uzoq muddatli rivojlanish maqsadlariga xizmat qiladi.Maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat tashkilotlari bilan hamkorligi faqat tashkiliy yoki nazoratga oid jarayonlar bilangina cheklanib qolmaydi, balki institutsional rivojlanish, ijtimoiy masʼuliyat, davlat boshqaruvi bilan integratsiya kabi chuqur tizimli yo‘nalishlarni ham o‘z ichiga oladi. Zamonaviy sharoitda maktabgacha taʼlim tashkiloti alohida mustaqil muassasa sifatida emas, balki davlat boshqaruvi tizimining funksional subyekti sifatida faoliyat yuritmoqda. Shu bois, davlat tashkilotlari bilan hamkorlik MTTning kundalik faoliyatidan tortib, uzoq muddatli rivojlanish rejalari bilan uzviy bog‘liq holda tashkil etilishi zarur.Davlat tashkilotlari bilan hamkorlikning muhim jihatlaridan biri bu axborot almashinuvi va maʼlumotlar integratsiyasidir. Bugungi kunda maktabgacha taʼlim tizimida raqamlashtirish jarayonlari jadallashib, davlat tashkilotlari bilan ishlashda yagona elektron platformalar, axborot tizimlari, monitoring modullari joriy etilmoqda. Maktabgacha taʼlim tashkilotlari bolalar qamrovi, xodimlar faoliyati, moliyaviy ko‘rsatkichlar va taʼlim natijalari bo‘yicha davlat axborot bazalariga maʼlumotlar kiritib boradi. Ushbu jarayon maʼlumotlarning ishonchliligi, shaffoflik, tezkor boshqaruv qarorlarini qabul qilish imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu bilan birga, MTT rahbariyati uchun axborot bilan ishlash madaniyatini shakllantirishni talab etadi.Davlat tashkilotlari bilan hamkorlik doirasida strategik rejalashtirishda muvofiqlashtirish mexanizmlari alohida ahamiyatga ega. Maktabgacha taʼlim tashkilotining rivojlanish dasturi hududiy va respublika darajasidagi davlat dasturlari bilan mos bo‘lishi zarur. Bu moslik orqali MTTlar qo‘shimcha resurslar jalb etish, pilot loyihalarda ishtirok etish, innovatsion yondashuvlarni sinovdan o‘tkazish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Davlat tashabbuslarini quyi bo‘g‘inda amalga oshirish aynan maktabgacha taʼlim tashkilotlari orqali ro‘yobga chiqadi va bu jarayonda hamkorlikning sifat darajasi muhim omilga aylanadi.Hamkorlikning yana bir muhim jihati bu nazorat va baholash jarayonlarida hamkorlik modelidir. Davlat tashkilotlari tomonidan amalga oshiriladigan inspeksiya, audit, attestatsiya va monitoring jarayonlari ko‘pincha faqat tekshiruv sifatida qabul qilinadi. Aslida esa ushbu jarayonlar rivojlantiruvchi baholash, tizimli muammolarni aniqlash, sifatni oshirishga yo‘naltirilgan tahlil mexanizmi sifatida qaralishi lozim. MTT rahbariyati davlat tashkilotlari bilan hamkorlikda ushbu baholash natijalaridan kelib chiqib, ichki takomillashtirish rejalari ishlab chiqishi va amaliy choralarni belgilashi zarur.Maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat tashkilotlari bilan hamkorligida kadrlar salohiyatini rivojlantirish masalasi ham alohida o‘rin tutadi. Davlat miqyosida tashkil etiladigan qayta tayyorlash, malaka oshirish, sertifikatlash va attestatsiya tizimlari maktabgacha taʼlim tashkilotlari uchun muhim rivojlanish manbai hisoblanadi. Ushbu jarayonda davlat tashkilotlari pedagoglarning kasbiy rivojlanish yo‘nalishlarini belgilaydi, MTTlar esa ushbu yo‘nalishlarni amaliyotga tatbiq etadi. Kadrlar siyosatida davlat va MTT manfaatlarining uyg‘unligi taʼlim sifatiga bevosita taʼsir ko‘rsatadi.Davlat tashkilotlari bilan hamkorlikning muhim institutsional jihatlaridan biri bu huquqiy madaniyatni shakllantirishdir. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida hujjatlarni yuritish, mehnat munosabatlarini rasmiylashtirish, bolalar huquqlarini himoya qilish, ota-onalar bilan shartnomaviy munosabatlarni tartibga solish kabi masalalar davlat organlari bilan hamkorlikda amalga oshiriladi. Ushbu jarayonlar orqali MTT faoliyatida qonun ustuvorligi, masʼuliyat, hisobdorlik tamoyillari mustahkamlanadi. Natijada maktabgacha taʼlim tashkiloti ijtimoiy ishonchga ega bo‘lgan barqaror institut sifatida shakllanadi.Hamkorlikning yana bir muhim yo‘nalishi bu ijtimoiy himoya va qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini amalga oshirishdir. Davlat tashkilotlari bilan hamkorlikda ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalarning farzandlarini maktabgacha taʼlim bilan qamrab olish, imtiyozlar berish, maxsus dasturlarni joriy etish imkoniyati yaratiladi. Bu jarayon MTTlarning nafaqat taʼlim beruvchi, balki ijtimoiy vazifalarni bajaruvchi muassasa sifatidagi rolini kuchaytiradi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat tashkilotlari bilan hamkorligi doirasida innovatsion tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash ham muhim ahamiyatga ega. Davlat tomonidan eʼlon qilinadigan grantlar, tanlovlar, pilot loyihalar maktabgacha taʼlim tashkilotlari uchun yangi pedagogik texnologiyalarni joriy etish, boshqaruvni modernizatsiya qilish, raqamli yechimlarni sinovdan o‘tkazish imkonini beradi. Ushbu jarayonlarda MTT rahbariyati faol tashabbus ko‘rsatib, davlat tashkilotlari bilan hamkorlikni rivojlanish manbaiga aylantirishi lozim.Davlat tashkilotlari bilan hamkorlikning samaradorligi ko‘p jihatdan tashkiliy kommunikatsiya sifatiga bog‘liq. Rasmiy yozishmalar, elektron murojaatlar, hisobotlar va axborot almashinuvi aniq, tizimli va o‘z vaqtida amalga oshirilishi zarur. Boshqaruvda kommunikativ kompetensiya MTT rahbarlari uchun muhim kasbiy sifat sifatida namoyon bo‘ladi. To‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan muloqot davlat tashkilotlari bilan o‘zaro ishonchni mustahkamlaydi va hamkorlikni samarali qiladi.Shuningdek, maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat tashkilotlari bilan hamkorligi taʼlim muassasasining nufuzini oshirish, hududiy rivojlanishga hissa qo‘shish, ijtimoiy barqarorlikni taʼminlash kabi keng ijtimoiy vazifalarni ham bajaradi. Bu jarayonda MTTlar davlat siyosatining bevosita ijrochisi sifatida jamiyat hayotida faol ishtirok etadi va o‘z faoliyatini davlat manfaatlari bilan uyg‘unlashtiradi.
2.Turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorlik
Zamonaviy maktabgacha taʼlim tizimi jamiyatning barcha institutlari bilan uzviy aloqada rivojlanadigan ochiq ijtimoiy tizim sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bugungi sharoitda maktabgacha taʼlim tashkilotining samarali faoliyati faqat davlat boshqaruvi bilan emas, balki turli jamoat tashkilotlari, nodavlat notijorat tashkilotlari, fuqarolik jamiyati institutlari, ota-onalar uyushmalari, ijtimoiy fondlar va ko‘ngilli harakatlar bilan hamkorlikda tashkil etilishi bilan bevosita bog‘liqdir. Ushbu hamkorlik maktabgacha taʼlim tashkilotining ijtimoiy rolini kengaytiradi, taʼlim jarayonini boyitadi hamda bolalarning har tomonlama rivojlanishi uchun qulay muhit yaratadi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotining turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorligi, avvalo, ijtimoiy sheriklik tamoyiliga asoslanadi. Ijtimoiy sheriklik maktabgacha taʼlim tashkiloti va jamoat tashkilotlari o‘rtasida o‘zaro manfaat, tenglik, masʼuliyat va ochiqlik asosida shakllanadigan hamkorlik munosabatlarini anglatadi. Bu jarayonda MTT faqat yordam oluvchi subyekt emas, balki jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shuvchi faol ishtirokchi sifatida namoyon bo‘ladi. Hamkorlikning ijtimoiy ahamiyati shundaki, u taʼlim jarayonini real hayot bilan bog‘laydi va bolalarda ijtimoiy tajriba shakllanishiga zamin yaratadi.Turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorlikning muhim yo‘nalishlaridan biri bu ota-onalar jamoatchiligi bilan tizimli ishlashdir. Ota-onalar qo‘mitalari, ota-onalar kengashlari va turli ijtimoiy tashabbuskor guruhlar maktabgacha taʼlim tashkiloti hayotida muhim o‘rin tutadi. Ushbu hamkorlik orqali taʼlim-tarbiya jarayonida ota-onalarning faol ishtiroki taʼminlanadi, bolalarning oilaviy muhit bilan bog‘liq ehtiyojlari hisobga olinadi. Oila va MTT hamkorligi bolada barqaror psixologik muhitni shakllantirishga xizmat qiladi hamda tarbiyaviy taʼsirning uzluksizligini taʼminlaydi.Maktabgacha taʼlim tashkilotining turli nodavlat notijorat tashkilotlari (NNT) bilan hamkorligi taʼlim jarayoniga yangi g‘oyalar va innovatsion yondashuvlarni olib kiradi. NNTlar tomonidan amalga oshiriladigan ijtimoiy loyihalar, treninglar, seminarlar, madaniy-maʼrifiy tadbirlar maktabgacha taʼlim tashkilotlari faoliyatini mazmunan boyitadi. Ayniqsa, bolalar huquqlarini himoya qilish, inklyuziv taʼlimni rivojlantirish, sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, ekologik madaniyatni shakllantirish kabi yo‘nalishlarda jamoat tashkilotlari bilan hamkorlik katta samara beradi. Inklyuziv muhitni rivojlantirishda jamoat tashkilotlarining tajribasi va tashabbuslari muhim ahamiyat kasb etadi.Turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorlik ijtimoiy-maʼnaviy tarbiya yo‘nalishida ham muhim rol o‘ynaydi. Madaniyat va sanʼat sohasida faoliyat yurituvchi jamoat birlashmalari, ijodiy uyushmalar, yoshlar tashkilotlari bilan hamkorlik orqali bolalarda estetik did, milliy qadriyatlarga hurmat, ijodiy fikrlash ko‘nikmalari rivojlantiriladi. MTTlarda o‘tkaziladigan bayramlar, ko‘rgazmalar, ijodiy uchrashuvlar va maʼnaviy-maʼrifiy tadbirlar jamoat tashkilotlari ishtirokida tashkil etilganda ularning taʼsiri yanada kuchayadi. Maʼnaviy tarbiyaning jamiyat bilan uzviy bog‘lanishi bolalarning shaxs sifatida shakllanishida muhim omil hisoblanadi.Maktabgacha taʼlim tashkilotining turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorligi ijtimoiy himoya va teng imkoniyatlarni taʼminlashga ham xizmat qiladi. Kam taʼminlangan oilalar, ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalar, nogironligi bo‘lgan bolalar bilan ishlashda jamoat tashkilotlarining ko‘magi muhim ahamiyatga ega. Ushbu tashkilotlar bilan hamkorlikda moddiy yordam, psixologik qo‘llab-quvvatlash, reabilitatsiya xizmatlari va moslashtirilgan taʼlim dasturlari amalga oshiriladi. Bu jarayon MTTlarning ijtimoiy masʼuliyatini oshiradi va jamiyatda ijtimoiy adolat tamoyillarini mustahkamlaydi.Jamoat tashkilotlari bilan hamkorlikning muhim jihatlaridan biri bu ko‘ngillilar harakatini maktabgacha taʼlim muhitiga jalb etishdir. Talabalar, yoshlar ittifoqlari, ijtimoiy faol fuqarolar ishtirokida o‘tkaziladigan tadbirlar MTT hayotini yanada jonlantiradi. Ko‘ngillilar bolalar bilan muloqot qilish, o‘yinlar tashkil etish, madaniy tadbirlar o‘tkazish orqali taʼlim jarayoniga ijobiy ruh bag‘ishlaydi. Ijtimoiy faollik va hamjihatlik tamoyillari aynan shunday hamkorlik orqali bolalar ongida shakllana boshlaydi.Maktabgacha taʼlim tashkilotining turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorligi resurslarni diversifikatsiya qilish imkonini ham yaratadi. Jamoat fondlari, xayriya tashkilotlari va homiylar bilan hamkorlik MTTlarning moddiy-texnik bazasini mustahkamlashga, qo‘shimcha o‘quv vositalari, o‘yinchoqlar, sport anjomlari va didaktik materiallar bilan taʼminlashga xizmat qiladi. Bunda shaffoflik, hisobdorlik va qonuniylik tamoyillariga qatʼiy rioya etilishi muhim hisoblanadi. Xayriya faoliyatini to‘g‘ri boshqarish MTT rahbariyatidan yuqori masʼuliyat va boshqaruv madaniyatini talab etadi. Turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorlikni samarali tashkil etishda tashkiliy-huquqiy mexanizmlar muhim o‘rin tutadi. Hamkorlik bitimlari, memorandumlar, qo‘shma rejalar va loyiha hujjatlari orqali o‘zaro munosabatlar rasmiylashtiriladi. Bu hujjatlar hamkorlikning maqsadi, vazifalari, tomonlarning huquq va majburiyatlarini aniq belgilab beradi. Huquqiy aniqlik hamkorlikning barqarorligini taʼminlaydi va kelishmovchiliklarning oldini oladi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotining turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorligi boshqaruv madaniyatini rivojlantirishga ham ijobiy taʼsir ko‘rsatadi. MTT rahbarlari uchun jamoat tashkilotlari bilan ishlash kommunikativ ko‘nikmalarni, muzokara olib borish malakasini, ijtimoiy sheriklikni boshqarish kompetensiyasini rivojlantiradi. Ochiq muloqot, ijtimoiy ishonch, hamkorlikda qaror qabul qilish kabi boshqaruv yondashuvlari aynan jamoat tashkilotlari bilan ishlash jarayonida shakllanadi. Jamoat tashkilotlari bilan hamkorlik maktabgacha taʼlim tashkilotining ijtimoiy imijini mustahkamlashda ham muhim ahamiyatga ega. Jamiyat bilan faol aloqada bo‘lgan, ochiq va tashabbuskor MTTlar ota-onalar va jamoatchilik tomonidan ijobiy baholanadi. Bu esa bolalar qamrovining oshishiga, jamoatchilik ishonchining kuchayishiga va taʼlim muassasasining barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Maktabgacha taʼlim tashkilotining turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorligi jarayonida ijtimoiy buyurtmalarni aniqlash va ularga moslashish ham muhim vazifa hisoblanadi. Jamiyat ehtiyojlari, ota-onalar kutgan natijalar, hududiy muammolar jamoat tashkilotlari bilan muloqot orqali aniqlanadi va taʼlim jarayoniga moslashtiriladi. Bu holat maktabgacha taʼlim tashkilotining moslashuvchanligini oshiradi va uni real ijtimoiy muhit bilan uyg‘unlashtiradi. Shuningdek, jamoat tashkilotlari bilan hamkorlik taʼlim jarayonida ochiqlik va shaffoflikni taʼminlashga xizmat qiladi. Jamoatchilik ishtirokida o‘tkaziladigan tadbirlar, muhokamalar va monitoring jarayonlari MTT faoliyatining ijtimoiy nazorat ostida bo‘lishini taʼminlaydi. Bu esa taʼlim sifatiga bo‘lgan masʼuliyatni oshiradi va doimiy takomillashuv uchun sharoit yaratadi.
3.Maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbarining hamkorlikni tashkil etishdagi roli.
Maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat va turli jamoat tashkilotlari bilan samarali hamkorligi ko‘p jihatdan rahbar shaxsining boshqaruv salohiyati, ijtimoiy masʼuliyati va strategik tafakkuri bilan belgilanadi. Rahbar bu jarayonda faqat ijrochi yoki rasmiy vakil sifatida emas, balki hamkorlik tashabbuskori, muvofiqlashtiruvchi, vositachi va ijtimoiy lider sifatida maydonga chiqadi. Aynan rahbarning pozitsiyasi va yondashuvi hamkorlikning mazmunini, yo‘nalishini va natijaviyligini belgilab beradi. Maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbarining hamkorlikni tashkil etishdagi roli, avvalo, strategik boshqaruv funksiyasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Rahbar tashkilotning rivojlanish strategiyasini ishlab chiqishda davlat va jamoat tashkilotlari bilan hamkorlikni alohida ustuvor yo‘nalish sifatida belgilaydi. Bu jarayonda hamkorlik tasodifiy yoki epizodik tadbirlar majmui emas, balki uzoq muddatli rivojlanishga xizmat qiluvchi tizimli boshqaruv mexanizmi sifatida qaraladi. Rahbar hamkorlik orqali qanday ijtimoiy, taʼlimiy va tashkiliy natijalarga erishilishini oldindan rejalashtiradi. Rahbarning muhim vazifalaridan biri bu hamkorlik subyektlarini aniqlash va tanlashdir. Davlat tashkilotlari, jamoat birlashmalari, nodavlat notijorat tashkilotlari, ota-onalar jamoatchiligi va boshqa ijtimoiy institutlar orasidan MTT faoliyatiga mos, ishonchli va manfaatlar uyg‘unlashgan hamkorlarni tanlash rahbarning analitik yondashuvini talab etadi. Hamkorlikda manfaatlar muvozanatini saqlash rahbarning boshqaruv madaniyatiga bog‘liq bo‘lib, bu jarayonda har ikki tomonning imkoniyatlari va masʼuliyati aniq belgilanishi lozim. Maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbarining hamkorlikni tashkil etishdagi roli tashkiliy-huquqiy boshqaruv bilan ham uzviy bog‘langan. Rahbar hamkorlik bitimlari, memorandumlar, qo‘shma rejalar va loyiha hujjatlarini ishlab chiqish va rasmiylashtirishda yetakchi bo‘lib ishtirok etadi. Ushbu hujjatlar orqali hamkorlikning maqsadi, vazifalari, mexanizmlari va natijalari aniqlashtiriladi. Huquqiy asoslangan hamkorlik rahbarning masʼuliyatini oshiradi va tashkilot manfaatlarini himoya qiladi. Rahbarning hamkorlikni tashkil etishdagi yana bir muhim jihati bu kommunikativ yetakchilikdir. Davlat va jamoat tashkilotlari bilan samarali muloqot o‘rnatish, muzokaralar olib borish, kelishuvlarga erishish rahbardan yuqori darajadagi nutq madaniyati, muomala etikasi va ijtimoiy moslashuvchanlikni talab etadi. Ochiq va konstruktiv muloqot hamkorlikning mustahkamlanishiga xizmat qiladi hamda o‘zaro ishonchni shakllantiradi. Rahbar bu jarayonda tashkilot nomidan ishonchli vakil sifatida maydonga chiqadi.
Maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbarining hamkorlikni tashkil etishdagi roli jamoani hamkorlikka jalb etish bilan ham bevosita bog‘liqdir. Rahbar faqat tashqi subyektlar bilan ishlash bilan cheklanib qolmasdan, ichki pedagogik jamoani ham ushbu jarayonning faol ishtirokchisiga aylantirishi lozim. Pedagoglar, psixologlar, tarbiyachilar va boshqa xodimlar hamkorlik tadbirlarida ishtirok etgan sari tashkilotda jamoaviy masʼuliyat va ijtimoiy faollik kuchayadi. Rahbar jamoada hamkorlik madaniyatini shakllantiruvchi asosiy shaxs hisoblanadi. Rahbarning hamkorlikni tashkil etishdagi muhim vazifalaridan biri bu resurslarni boshqarish va muvofiqlashtirishdir. Davlat va jamoat tashkilotlari bilan hamkorlik ko‘pincha moddiy, moliyaviy, intellektual va ijtimoiy resurslar bilan bog‘liq bo‘ladi. Rahbar ushbu resurslardan samarali va qonuniy foydalanishni taʼminlashi, ularning maqsadli yo‘naltirilishini nazorat qilishi lozim. Shaffoflik va hisobdorlik rahbarning asosiy boshqaruv tamoyillaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbarining hamkorlikni tashkil etishdagi roli ijtimoiy tashabbuskorlik orqali ham namoyon bo‘ladi. Rahbar jamiyatdagi dolzarb muammolarni aniqlab, ularni hal etishda davlat va jamoat tashkilotlari bilan qo‘shma tashabbuslar ilgari suradi. Bu tashabbuslar bolalar tarbiyasi, sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, ekologik madaniyatni shakllantirish, ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalarni qo‘llab-quvvatlash kabi yo‘nalishlarda bo‘lishi mumkin. Tashabbuskor rahbar MTTni passiv muassasadan faol ijtimoiy institutga aylantiradi. Rahbarning hamkorlikni tashkil etishdagi muhim rollaridan biri bu monitoring va tahlil faoliyatidir. Hamkorlik doirasida amalga oshirilgan tadbirlar va loyihalarning samaradorligini baholash, erishilgan natijalarni tahlil qilish va keyingi rejalarga tuzatishlar kiritish rahbarning boshqaruv funksiyasiga kiradi. Tahliliy yondashuv rahbarga hamkorlikning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash imkonini beradi hamda sifat jihatdan yangi bosqichga chiqishga yordam beradi. Maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbarining hamkorlikni tashkil etishdagi roli ijtimoiy ishonchni shakllantirish bilan ham uzviy bog‘liqdir. Davlat va jamoat tashkilotlari MTT rahbarining ochiqligi, masʼuliyati va barqaror pozitsiyasiga qarab hamkorlikni davom ettirish yoki kengaytirish haqida qaror qabul qiladi. Rahbarning shaxsiy nufuzi va kasbiy obro‘si hamkorlik sifatiga bevosita taʼsir ko‘rsatadi. Rahbarning shaxsiy namunasi jamoa va hamkorlar uchun muhim mezon hisoblanadi.Rahbarning hamkorlikni tashkil etishdagi roli innovatsion boshqaruv yondashuvlarini joriy etish orqali ham namoyon bo‘ladi. Zamonaviy rahbar anʼanaviy hamkorlik shakllari bilan cheklanib qolmasdan, yangi formatlar, loyiha asosidagi hamkorlik, grantlar, ijtimoiy buyurtmalar va raqamli platformalar orqali hamkorlikni rivojlantiradi. Innovatsion tafakkur rahbarning asosiy professional kompetensiyalaridan biri sifatida eʼtirof etiladi. Shuningdek, maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbarining hamkorlikni tashkil etishdagi roli taʼlim muassasasining ijtimoiy imijini boshqarish bilan chambarchas bog‘liqdir. Jamiyat bilan faol hamkorlik qilayotgan, ochiq va masʼuliyatli rahbar boshchiligidagi MTTlar jamoatchilik tomonidan ijobiy baholanadi. Bu esa ota-onalar ishonchini oshiradi, tashkilotning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi va uning hududiy taʼlim tizimidagi o‘rnini mustahkamlaydi.Rahbar uchun hamkorlikni tashkil etish jarayoni faqat tashqi aloqalar majmui emas, balki boshqaruv falsafasi, ijtimoiy masʼuliyat va taʼlim sifati uchun javobgarlikning amaliy ifodasidir. Aynan rahbarning yondashuvi orqali maktabgacha taʼlim tashkiloti davlat va jamoat tashkilotlari bilan hamkorlikni real natijalarga yo‘naltirgan, barqaror va samarali tizimga aylantira oladi.
4.Samarali hamkorlik mexanizmlari va amaliy tajribalar.
Maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat va turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorligini muvaffaqiyatli tashkil etish jarayoni aniq rejalashtirilgan, puxta o‘ylangan va amaliyotda sinovdan o‘tgan samarali hamkorlik mexanizmlariga tayanadi. Hamkorlik mexanizmlari bu alohida tadbirlar yoki bir martalik uchrashuvlar majmui emas, balki doimiy, barqaror va boshqariladigan jarayonni taʼminlovchi tashkiliy, huquqiy, kommunikativ va metodik vositalar tizimidir. Aynan ushbu mexanizmlar orqali maktabgacha taʼlim tashkiloti tashqi muhit bilan o‘zaro aloqalarni samarali yo‘lga qo‘yadi va real natijalarga erishadi.
Samarali hamkorlik mexanizmlarining asosiylaridan biri bu hamkorlikni tizimli rejalashtirish mexanizmidir. Maktabgacha taʼlim tashkilotida davlat va jamoat tashkilotlari bilan hamkorlik alohida yo‘nalish sifatida yillik va istiqbolli rejalarga kiritiladi. Rejalashtirish jarayonida hamkorlikning maqsadlari, ustuvor yo‘nalishlari, kutilayotgan natijalari va masʼul ijrochilar aniq belgilanadi. Aniq maqsadga yo‘naltirilgan rejalashtirish hamkorlikning tasodifiy bo‘lib qolishining oldini oladi va uni boshqariladigan jarayonga aylantiradi.Hamkorlikni samarali tashkil etishda tashkiliy-muvofiqlashtiruvchi mexanizm muhim ahamiyatga ega. Bu mexanizm orqali maktabgacha taʼlim tashkiloti ichida hamkorlik uchun masʼul shaxslar yoki ishchi guruhlar shakllantiriladi. Ushbu guruhlar davlat va jamoat tashkilotlari bilan o‘zaro aloqalarni muvofiqlashtiradi, axborot almashinuvini yo‘lga qo‘yadi va hamkorlik doirasidagi tadbirlarning uzluksizligini taʼminlaydi. Ichki muvofiqlashtirishning mavjudligi hamkorlikning faqat rahbar shaxsiga bog‘lanib qolmasligini taʼminlaydi.Samarali hamkorlik mexanizmlaridan yana biri bu huquqiy rasmiylashtirish mexanizmidir. Amaliy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, rasmiy hujjatlar bilan mustahkamlanmagan hamkorlik uzoq muddatli va barqaror bo‘la olmaydi. Hamkorlik shartnomalari, memorandumlar, kelishuvlar va qo‘shma rejalar orqali tomonlarning huquq va majburiyatlari aniq belgilanadi. Huquqiy aniqlik hamkorlik jarayonida kelishmovchiliklarning oldini olishga va ishonchni mustahkamlashga xizmat qiladi.Hamkorlikning samaradorligini taʼminlovchi muhim mexanizmlardan biri bu kommunikatsiya mexanizmidir. Davlat va jamoat tashkilotlari bilan doimiy muloqot, axborot almashinuvi va ochiq muhokamalar hamkorlikning poydevorini tashkil etadi. Amaliy tajribalarda muntazam uchrashuvlar, davra suhbatlari, onlayn muloqot platformalari va yozma hisobotlar samarali kommunikatsiya vositasi sifatida qo‘llaniladi. Ochiq va tizimli kommunikatsiya orqali hamkorlik jarayonidagi muammolar o‘z vaqtida aniqlanadi va bartaraf etiladi.Samarali hamkorlik mexanizmlarining muhim tarkibiy qismi bu resurslarni birlashtirish mexanizmidir. Davlat va jamoat tashkilotlari bilan hamkorlikda moddiy, moliyaviy, intellektual va inson resurslari birlashtiriladi. Amaliy tajribalarda bunday yondashuv maktabgacha taʼlim tashkilotlarining imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytirgan. Masalan, jamoat tashkilotlari tomonidan taqdim etilgan mutaxassislar, treninglar yoki didaktik materiallar taʼlim jarayonini boyitadi. Resurslardan oqilona foydalanish hamkorlikning iqtisodiy va ijtimoiy samaradorligini oshiradi.Hamkorlik mexanizmlarining samaradorligini taʼminlashda monitoring va baholash mexanizmi alohida ahamiyatga ega. Amaliy tajribalarda hamkorlik doirasida amalga oshirilgan tadbirlar muntazam tahlil qilinib, ularning taʼlim jarayoniga taʼsiri baholanadi. Monitoring natijalari asosida hamkorlik shakllari takomillashtiriladi, samarasi past bo‘lgan yo‘nalishlar qayta ko‘rib chiqiladi. Baholashga asoslangan boshqaruv hamkorlikni rivojlantirish uchun muhim axborot manbai hisoblanadi.Samarali hamkorlik mexanizmlaridan yana biri bu loyiha asosida hamkorlik qilish mexanizmidir. Amaliy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, aniq loyiha doirasida tashkil etilgan hamkorlik ko‘proq natija beradi. Loyihalarda aniq maqsad, muddat, resurslar va kutilayotgan natijalar belgilanadi. Maktabgacha taʼlim tashkilotlari davlat va jamoat tashkilotlari bilan birgalikda sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, ekologik tarbiya, inklyuziv taʼlim, ota-onalar bilan ishlash kabi loyihalarni muvaffaqiyatli amalga oshirmoqda. Loyiha yondashuvi hamkorlikni aniq natijalarga yo‘naltiradi.Amaliy tajribalarda samaradorligini ko‘rsatgan mexanizmlardan biri bu ijtimoiy buyurtma mexanizmidir. Jamoat tashkilotlari va ota-onalar jamoatchiligi tomonidan ilgari surilgan ehtiyojlar maktabgacha taʼlim tashkilotlari faoliyatida hisobga olinadi va davlat tashkilotlari bilan hamkorlikda amalga oshiriladi. Bu mexanizm orqali taʼlim muassasasi jamiyat ehtiyojlariga moslashadi va o‘z faoliyatini real ijtimoiy talablar bilan uyg‘unlashtiradi. Ijtimoiy buyurtmaga moslashuvchanlik MTTning ochiq tizim sifatida rivojlanishini taʼminlaydi.Samarali hamkorlik mexanizmlarining muhim yo‘nalishlaridan biri bu tajriba almashish va tarqatish mexanizmidir. Amaliyotda muvaffaqiyatli bo‘lgan hamkorlik tajribalari seminarlar, konferensiyalar, ochiq tadbirlar va metodik materiallar orqali boshqa MTTlarga tarqatiladi. Bu jarayon davlat va jamoat tashkilotlari bilan hamkorlikda tashkil etilganda yanada samarali bo‘ladi. Ilg‘or tajribani ommalashtirish butun maktabgacha taʼlim tizimining rivojlanishiga xizmat qiladi.Hamkorlikning samarali mexanizmlaridan yana biri bu rag‘batlantirish va motivatsiya mexanizmidir. Amaliy tajribalarda davlat va jamoat tashkilotlari bilan hamkorlikda faol ishtirok etgan pedagoglar va xodimlar maʼnaviy va moddiy rag‘batlantirilganda hamkorlikning barqarorligi oshgan. Rag‘batlantirish mexanizmlari orqali jamoada ijtimoiy faollik va tashabbuskorlik kuchayadi. Motivatsiyaga asoslangan boshqaruv hamkorlikning ichki drayveriga aylanadi.Samarali hamkorlik mexanizmlari amaliy tajribalar bilan boyitilgan sari maktabgacha taʼlim tashkilotining tashqi muhit bilan aloqalari yanada mustahkamlanadi. Davlat va jamoat tashkilotlari bilan o‘zaro ishonchga asoslangan, huquqiy va tashkiliy jihatdan mustahkamlangan hamkorlik modeli taʼlim sifatini oshirish, ijtimoiy masʼuliyatni kuchaytirish va bolalar manfaatlarini taʼminlashga xizmat qiladi. Hamkorlik mexanizmlarining to‘g‘ri tanlanishi va izchil qo‘llanilishi maktabgacha taʼlim tashkilotini hududiy taʼlim tizimida faol va nufuzli institutga aylantiradi.
5.Mahalla, NNT va ota-onalar bilan hamkorlikdagi muammolar
Maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat va turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorligini tashkil etish jarayonida mahalla, nodavlat notijorat tashkilotlari (NNT) hamda ota-onalar bilan o‘zaro munosabatlar muhim o‘rin egallaydi. Ushbu hamkorlik ijtimoiy sheriklikning muhim shakli bo‘lsa-da, amaliyotda qator murakkab va tizimli muammolarni yuzaga keltiradi. Bu muammolar ko‘pincha tashkiliy, kommunikativ, psixologik, huquqiy va madaniy omillar bilan bog‘liq bo‘lib, ularni chuqur tahlil qilmasdan turib samarali hamkorlikni yo‘lga qo‘yish mushkuldir.Mahalla bilan hamkorlikdagi muammolarning asosiylaridan biri vakolatlar va masʼuliyat chegaralarining noaniqligi bilan bog‘liqdir. Amaliyotda mahalla faollari, raislar yoki masʼullar maktabgacha taʼlim tashkiloti faoliyatiga bevosita aralashishga intiladi yoki aksincha, o‘z zimmasidagi ijtimoiy vazifalarni MTT zimmasiga yuklash holatlari uchraydi. Bu esa hamkorlikni teng sheriklikdan ko‘ra, nazorat yoki talab shakliga aylantirib yuboradi. Vakolatlar muvozanatining buzilishi MTT rahbariyati va mahalla o‘rtasida kelishmovchiliklarni keltirib chiqaradi.Mahalla bilan ishlashda uchraydigan yana bir muhim muammo bu hamkorlikning formal xarakter kasb etishidir. Ko‘plab holatlarda mahalla bilan hamkorlik faqat tadbirlar o‘tkazish, ro‘yxatlar tuzish yoki hisobot topshirish bilan cheklanib qoladi. Bunday yondashuv hamkorlikning real ijtimoiy mazmunini yo‘qqa chiqaradi va uni rasmiyatchilik darajasida qoldiradi. Mazmunsiz hamkorlik bolalar va oilalar manfaatiga xizmat qilmaydi.Mahalla bilan hamkorlikda muammolardan yana biri bu ijtimoiy faollikning pastligidir. Baʼzi hududlarda mahalla aʼzolari maktabgacha taʼlim masalalariga befarq bo‘lib, MTT faoliyatini faqat muassasa ichki ishi sifatida qabul qiladi. Bu holat ota-onalar bilan ishlashda ham aks etib, jamoaviy masʼuliyatning yetishmasligiga olib keladi. Mahallaning ijtimoiy passivligi MTT uchun tashqi qo‘llab-quvvatlash imkoniyatlarini cheklaydi.Nodavlat notijorat tashkilotlari bilan hamkorlikdagi muammolar asosan barqarorlik va uzluksizlikning yetishmasligi bilan bog‘liq. Ko‘plab NNTlar loyihaviy asosda faoliyat yuritadi va ularning tashabbuslari muayyan muddat bilan cheklanadi. Loyiha yakunlangach, hamkorlik ham to‘xtab qolishi holatlari kuzatiladi. Uzluksiz bo‘lmagan hamkorlik maktabgacha taʼlim tashkilotida boshlangan ishlarning davomiyligini taʼminlashga to‘sqinlik qiladi.NNTlar bilan hamkorlikdagi yana bir muammo bu maqsad va ustuvorliklarning mos kelmasligidir. Ayrim hollarda NNTlar o‘z loyihaviy maqsadlarini amalga oshirishga ko‘proq eʼtibor qaratib, MTTning real ehtiyojlari va imkoniyatlarini yetarli darajada hisobga olmaydi. Natijada amalga oshirilayotgan tadbirlar maktabgacha taʼlim jarayoniga chuqur integratsiyalashmaydi. Manfaatlar uyg‘unligining yo‘qligi hamkorlik samaradorligini pasaytiradi.NNTlar bilan ishlashda huquqiy savodxonlikning pastligi ham muammolardan biri hisoblanadi. Hamkorlik shartnomalari, masʼuliyat taqsimoti, moliyaviy va tashkiliy majburiyatlar aniq belgilab olinmaganda kelishmovchiliklar yuzaga keladi. Ayrim hollarda MTT rahbariyati hujjatlashtirish masalasiga yetarli eʼtibor qaratmaydi yoki NNT tomonidan taklif etilayotgan hujjatlarning mazmunini chuqur tahlil qilmaydi. Huquqiy aniqlikning yetishmasligi hamkorlikda ishonchsizlikni kuchaytiradi.
Ota-onalar bilan hamkorlikdagi muammolar ko‘pincha masʼuliyatni noto‘g‘ri tushunish bilan bog‘liq bo‘ladi. Baʼzi ota-onalar maktabgacha taʼlim tashkilotini faqat xizmat ko‘rsatuvchi muassasa sifatida qabul qilib, tarbiya jarayonidagi o‘z rolini cheklangan deb hisoblaydi. Boshqa holatlarda esa ota-onalar MTT faoliyatiga haddan tashqari aralashib, pedagogik jarayonlarga bosim o‘tkazishga urinadi. Masʼuliyat muvozanatining buzilishi hamkorlik muhitini murakkablashtiradi.Ota-onalar bilan hamkorlikda muammolardan yana biri bu pedagogik madaniyat va axborot yetishmasligidir. Ayrim ota-onalar maktabgacha yoshdagi bolalarning psixologik va fiziologik xususiyatlarini yetarli tushunmasdan turib, MTTdan haddan tashqari talablar qo‘yadi. Bu esa tarbiyachilar va ota-onalar o‘rtasida tushunmovchiliklarga sabab bo‘ladi. Pedagogik savodxonlikning pastligi hamkorlikni konstruktiv emas, konfliktli jarayonga aylantirishi mumkin.Mahalla, NNT va ota-onalar bilan hamkorlikdagi umumiy muammolardan biri bu kommunikatsiya yetishmovchiligidir. O‘zaro muloqotning tizimli yo‘lga qo‘yilmagani, axborot almashinuvining uzilishlari, ochiq muhokama maydonlarining yo‘qligi hamkorlik samaradorligiga salbiy taʼsir ko‘rsatadi. Ayrim hollarda muammolar o‘z vaqtida muhokama qilinmay, yashirin ziddiyatlarga aylanadi. Muloqot madaniyatining yetishmasligi ijtimoiy sheriklikni zaiflashtiradi.Hamkorlik jarayonida uchraydigan yana bir muhim muammo bu ishtirokchilarning motivatsiyasi pastligidir. Mahalla faollari, NNT vakillari yoki ota-onalar hamkorlikdan qanday foyda olishini aniq ko‘rmaganda ularning faolligi susayadi. Rag‘batlantirish va eʼtirof mexanizmlarining yo‘qligi hamkorlikni uzoq muddatli jarayon sifatida shakllantirishga to‘sqinlik qiladi. Motivatsiyaning yetishmasligi hamkorlikning formal tus olishiga olib keladi.Shuningdek, mahalla, NNT va ota-onalar bilan hamkorlikda resurslar cheklanganligi ham muhim muammo hisoblanadi. Moliyaviy, moddiy yoki inson resurslarining yetishmasligi natijasida rejalashtirilgan tadbirlar to‘liq amalga oshirilmay qoladi. Bu holat ayniqsa kam taʼminlangan hududlarda joylashgan maktabgacha taʼlim tashkilotlari faoliyatida yaqqol namoyon bo‘ladi. Resurslar nomutanosibligi hamkorlikning real imkoniyatlarini cheklaydi.
Mahalla, NNT va ota-onalar bilan hamkorlikdagi muammolar ko‘pincha tizimli tahlil va boshqaruv mexanizmlarining yetishmasligi bilan bog‘liq bo‘ladi. Muammolar alohida holatlar sifatida emas, balki tizimli kamchiliklar sifatida ko‘rib chiqilmaganda ularni bartaraf etish qiyinlashadi. MTT rahbariyati uchun ushbu muammolarni aniqlash, tahlil qilish va boshqaruv qarorlariga asos qilish muhim vazifa hisoblanadi.Mahalla, NNT va ota-onalar bilan hamkorlikdagi muammolarni anglash maktabgacha taʼlim tashkilotlari uchun kelgusida samarali va barqaror ijtimoiy sheriklikni shakllantirishga zamin yaratadi. Ushbu muammolarni yashirmasdan ochiq muhokama qilish va ularni tizimli yondashuv asosida boshqarish maktabgacha taʼlim tashkilotining ijtimoiy rolini kuchaytiradi hamda taʼlim-tarbiya jarayonining sifat jihatdan rivojlanishiga xizmat qiladi.
6. Davlat tashkilotlari bilan kelishuv va muvofiqlashtirish masalalari
Maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat tashkilotlari bilan hamkorligi samaradorligi ko‘p jihatdan kelishuv va muvofiqlashtirish jarayonlarining to‘g‘ri tashkil etilishiga bog‘liqdir. Davlat tashkilotlari bilan olib boriladigan munosabatlar murakkab boshqaruv tizimi doirasida amalga oshirilgani sababli, ushbu jarayonlar aniq tartib, huquqiy asos va boshqaruv madaniyatini talab etadi. Maktabgacha taʼlim tashkiloti davlat siyosatining quyi bo‘g‘ini sifatida faoliyat yuritar ekan, uning har bir tashabbusi va faoliyati tegishli davlat tashkilotlari bilan muvofiqlashtirilgan bo‘lishi zarur.Davlat tashkilotlari bilan kelishuv masalalarining markazida vakolatlar taqsimoti va funksional muvofiqlik turadi. Maktabgacha taʼlim tashkilotlari o‘z faoliyatini mustaqil amalga oshirsa-da, ularning qarorlari va tashabbuslari yuqori turuvchi davlat organlarining vakolatlari bilan uyg‘unlashgan bo‘lishi lozim. Amaliyotda ushbu muvofiqlik taʼminlanmaganda, qarorlarning takrorlanishi, vakolatlar to‘qnashuvi yoki masʼuliyatning noaniqligi yuzaga keladi. Vakolatlarning aniq belgilanishi kelishuv jarayonlarining barqarorligini taʼminlaydi.
Davlat tashkilotlari bilan kelishuv jarayonida normativ-huquqiy asoslar bilan ishlash muhim o‘rin egallaydi. Maktabgacha taʼlim tashkiloti faoliyati davlat tomonidan qabul qilingan qonunlar, qarorlar, nizomlar va yo‘riqnomalar asosida tartibga solinadi. Rahbar va masʼul xodimlar ushbu hujjatlarning mazmunini chuqur tushunib, hamkorlik va kelishuvlarni aynan shu asosda olib borishi zarur. Huquqiy savodxonlikning yetarli darajada bo‘lmasligi kelishuv jarayonida xatolarga, noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinishiga olib kelishi mumkin.Kelishuv va muvofiqlashtirish masalalarida tashkiliy ierarxiyani hisobga olish muhim ahamiyatga ega. Davlat boshqaruvi vertikal tizim asosida ishlaganligi sababli, har qanday tashabbus yoki qaror tegishli darajadagi organlar bilan kelishilishi talab etiladi. Maktabgacha taʼlim tashkilotining yuqori darajadagi davlat organlariga bevosita murojaat qilishi yoki belgilangan tartibni chetlab o‘tishi kelishmovchiliklarga sabab bo‘ladi. Ierarxik tartibga rioya qilish muvofiqlashtirish jarayonining muhim sharti hisoblanadi.Davlat tashkilotlari bilan muvofiqlashtirish jarayonlarida axborot almashinuvi va hujjat aylanishi alohida o‘rin tutadi. Rasmiy yozishmalar, maʼlumotnomalar, hisobotlar va rejalarning o‘z vaqtida va aniq taqdim etilishi kelishuv jarayonlarini tezlashtiradi. Amaliyotda axborotning kech yetkazilishi yoki to‘liq bo‘lmagan holda taqdim etilishi qarorlar qabul qilishni cho‘zadi. Axborot aniqligi va tezkorligi davlat tashkilotlari bilan samarali muvofiqlashtirishning muhim omili hisoblanadi.Muvofiqlashtirish jarayonlarida yuzaga keladigan muammolardan biri bu byurokratik to‘siqlardir. Davlat tashkilotlarida mavjud bo‘lgan rasmiy tartiblar va ko‘p bosqichli kelishuv mexanizmlari baʼzan maktabgacha taʼlim tashkilotlarining tashabbuskorligini cheklab qo‘yadi. Natijada foydali tashabbuslar kechikadi yoki amalga oshmay qoladi. Byurokratik yuklamaning yuqoriligi muvofiqlashtirish jarayonlarini sekinlashtiruvchi omil sifatida namoyon bo‘ladi.Davlat tashkilotlari bilan kelishuv masalalarida rejalashtirishning muvofiqlashtirilganligi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Maktabgacha taʼlim tashkilotining yillik, istiqbolli va loyihaviy rejalari hududiy va respublika darajasidagi davlat dasturlari bilan mos bo‘lishi zarur. Ushbu moslik taʼminlanmaganda, MTT tomonidan rejalashtirilgan faoliyat davlat ustuvor yo‘nalishlariga zid kelishi mumkin. Rejalarning uyg‘unligi muvofiqlashtirish jarayonlarini yengillashtiradi. Davlat tashkilotlari bilan muvofiqlashtirishda nazorat va masʼuliyat masalalari ham muhim o‘rin egallaydi. Davlat organlari tomonidan amalga oshiriladigan nazorat tadbirlari maktabgacha taʼlim tashkilotlari uchun tashqi bosim emas, balki faoliyatni tartibga soluvchi mexanizm sifatida qaralishi lozim. Biroq amaliyotda nazoratning haddan tashqari ko‘payishi yoki takrorlanishi MTT faoliyatini murakkablashtiradi. Nazorat va ishonch muvozanati muvofiqlashtirish jarayonlarining samaradorligini belgilaydi.Davlat tashkilotlari bilan kelishuv va muvofiqlashtirish masalalarida rahbarning boshqaruv kompetensiyasi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Rahbar davlat organlari bilan muloqotda diplomatik yondashuv, huquqiy asoslangan fikr yuritish va muammolarni konstruktiv hal etish qobiliyatiga ega bo‘lishi zarur. Muzokara olib borish malakasi va tashkiliy moslashuvchanlik rahbar uchun muhim professional sifatlar hisoblanadi.Muvofiqlashtirish jarayonida manfaatlar muvozanatini saqlash ham muhim masala hisoblanadi. Davlat tashkilotlari umumiy siyosiy va ijtimoiy manfaatlardan kelib chiqib ish yuritsa, maktabgacha taʼlim tashkilotlari ko‘proq amaliy va lokal ehtiyojlarga tayanadi. Ushbu ikki yondashuv o‘rtasida muvozanatni topish rahbar va boshqaruv jamoasidan yuqori darajadagi tahliliy fikrlashni talab etadi. Manfaatlar uyg‘unligi taʼminlangandagina kelishuv jarayonlari samarali kechadi.Davlat tashkilotlari bilan muvofiqlashtirish masalalarida javobgarlikni aniqlashtirish ham alohida ahamiyatga ega. Qarorlar ijrosi, topshiriqlar bajarilishi va natijalar uchun masʼul shaxslar aniq belgilanmaganda, masʼuliyat tarqalib ketadi. Aniq javobgarlik tizimi muvofiqlashtirish jarayonlarida intizom va aniqlikni taʼminlaydi. Davlat tashkilotlari bilan kelishuv va muvofiqlashtirish jarayonlari maktabgacha taʼlim tashkilotining kundalik faoliyatida doimiy ravishda uchraydigan boshqaruv masalalari hisoblanadi. Ushbu jarayonlarning to‘g‘ri tashkil etilishi taʼlim muassasasining barqaror faoliyati, tashabbuskorligi va davlat siyosati bilan uyg‘un rivojlanishini taʼminlaydi. Maktabgacha taʼlim tashkiloti uchun kelishuv va muvofiqlashtirish nafaqat rasmiy talab, balki samarali boshqaruvning ajralmas qismi sifatida namoyon bo‘ladi.
7.Hamkorlikda mas’uliyat va natijadorlik. Ijtimoiy sheriklik va ochiqlik (transparent boshqaruv).
Maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat va turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorligini samarali tashkil etishda masʼuliyat va natijadorlik tushunchalari markaziy o‘rin egallaydi. Hamkorlik jarayoni ko‘p tomonlama manfaatlar, vazifalar va vakolatlar uyg‘unligiga asoslangan murakkab ijtimoiy tizim bo‘lgani sababli, unda har bir ishtirokchining aniq masʼuliyati va kutilayotgan natijalari belgilab olinishi zarur. Masʼuliyatning noaniqligi yoki tarqoq holda taqsimlanishi hamkorlik samaradorligini pasaytiradi va ijtimoiy sheriklikni rasmiy tusga aylantiradi. Hamkorlikdagi masʼuliyat tushunchasi maktabgacha taʼlim tashkiloti, davlat organlari va jamoat institutlari o‘rtasida vazifalarning adolatli va aniq taqsimlanishini anglatadi. Har bir tomon o‘z zimmasiga olgan majburiyatlarni bilishi, ularning bajarilishi uchun javobgarlikni his etishi va natijalar bo‘yicha hisob berishga tayyor bo‘lishi lozim. Maktabgacha taʼlim tashkiloti uchun bu masʼuliyat taʼlim-tarbiya jarayonining sifati, bolalar xavfsizligi va manfaatlarini taʼminlash bilan bevosita bog‘liq bo‘lsa, davlat va jamoat tashkilotlari uchun bu qo‘llab-quvvatlash, muvofiqlashtirish va ijtimoiy nazorat vazifalarida namoyon bo‘ladi. Hamkorlikdagi natijadorlik faqat bajarilgan tadbirlar soni bilan emas, balki ularning maktabgacha taʼlim jarayoniga real taʼsiri bilan belgilanadi. Amaliyotda ko‘plab hamkorlik tashabbuslari hisobotlarda aks etgan bo‘lsa-da, ularning bolalar rivojlanishi, pedagoglar faoliyati yoki ota-onalar bilan munosabatlarga taʼsiri yetarlicha tahlil qilinmaydi. Natijadorlikni taʼminlash uchun hamkorlik jarayonlari aniq ko‘rsatkichlar, mezonlar va baholash mexanizmlari asosida boshqarilishi zarur. Natijaga yo‘naltirilgan boshqaruv hamkorlikni mazmunan boyitadi va uni samarali mexanizmga aylantiradi. Maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat va jamoat tashkilotlari bilan hamkorligida ijtimoiy sheriklik tamoyili muhim ahamiyatga ega. Ijtimoiy sheriklik hamkorlikni buyruqbozlik yoki bir tomonlama talablar asosida emas, balki tenglik, o‘zaro hurmat va manfaatlar uyg‘unligi asosida tashkil etishni nazarda tutadi. Bu tamoyilga ko‘ra, har bir tomon o‘z fikrini bildirish, qarorlar qabul qilish jarayonida ishtirok etish va umumiy natijalar uchun javobgar bo‘lish huquqiga ega. Teng huquqli sheriklik maktabgacha taʼlim tashkilotining jamiyatdagi rolini kuchaytiradi. Ijtimoiy sheriklikning muhim jihatlaridan biri bu qaror qabul qilishda ishtirokchilikdir. Davlat va jamoat tashkilotlari bilan hamkorlikda ishlab chiqiladigan rejalar, loyihalar va tashabbuslar maktabgacha taʼlim tashkilotining real ehtiyojlari asosida shakllantirilishi zarur. Bu jarayonda rahbarlar, pedagoglar, ota-onalar va jamoatchilik vakillari o‘z fikrlarini erkin bildira oladigan muhit yaratiladi. Ishtirokchilikka asoslangan boshqaruv hamkorlikda masʼuliyat hissini kuchaytiradi va qarorlarning bajarilishini osonlashtiradi.Hamkorlikdagi masʼuliyat va natijadorlik ochiqlik va shaffoflik tamoyillarisiz to‘liq taʼminlanmaydi. Transparent boshqaruv maktabgacha taʼlim tashkiloti faoliyatining ochiq bo‘lishini, qarorlar, moliyaviy resurslar va hamkorlik natijalari haqida manfaatdor tomonlarga aniq axborot berilishini anglatadi. Ochiqlik hamkorlik jarayonida ishonchni mustahkamlaydi va jamoatchilik nazoratini samarali mexanizmga aylantiradi.Maktabgacha taʼlim tashkilotida ochiq axborot siyosatini yuritish hamkorlikdagi natijadorlikka bevosita taʼsir ko‘rsatadi. Hamkorlik doirasida amalga oshirilayotgan tadbirlar, loyiha natijalari va erishilgan yutuqlar haqida ota-onalar, mahalla va jamoat tashkilotlariga muntazam axborot berib borilishi zarur. Axborot yetishmasligi yoki yopiq boshqaruv uslubi ishonchsizlikni kuchaytiradi va ijtimoiy sheriklikni zaiflashtiradi. Axborot ochiqligi masʼuliyatni oshiruvchi omil sifatida namoyon bo‘ladi.Transparent boshqaruvning muhim jihatlaridan biri bu hisobdorlik mexanizmlaridir. Maktabgacha taʼlim tashkiloti hamkorlik doirasida olingan resurslar, bajarilgan ishlar va erishilgan natijalar bo‘yicha aniq hisobotlar taqdim etishi lozim. Hisobotlar nafaqat davlat organlari uchun, balki ota-onalar va jamoatchilik uchun ham tushunarli shaklda bo‘lishi kerak. Ochiq hisobot berish madaniyati hamkorlikdagi masʼuliyatni mustahkamlaydi.Hamkorlikda masʼuliyat va natijadorlikni taʼminlashda baholash va monitoring tizimi muhim rol o‘ynaydi. Hamkorlik natijalari muntazam ravishda tahlil qilinib, ularning taʼlim jarayoniga taʼsiri baholanadi. Monitoring jarayonida aniqlangan muammolar ochiq muhokama qilinadi va ularni bartaraf etish bo‘yicha birgalikda choralar belgilanadi. Baholashga asoslangan boshqaruv ijtimoiy sheriklikni rivojlantirishga xizmat qiladi.Ijtimoiy sheriklik va ochiqlik tamoyillari asosida tashkil etilgan hamkorlik jamoatchilik ishonchini mustahkamlashga xizmat qiladi. Ota-onalar, mahalla va jamoat tashkilotlari maktabgacha taʼlim tashkilotining ochiq, masʼuliyatli va hisobdor faoliyatini ko‘rgan sari hamkorlikka bo‘lgan qiziqishi va faolligi oshadi. Bu holat MTTning ijtimoiy nufuzini oshiradi va uning barqaror rivojlanishiga ijobiy taʼsir ko‘rsatadi.Hamkorlikda masʼuliyat va natijadorlikni taʼminlash jarayonida rahbarning shaxsiy pozitsiyasi alohida ahamiyat kasb etadi. Rahbar ochiqlikni qo‘llab-quvvatlasa, tanqid va takliflarga tayyor bo‘lsa hamda hamkorlarni teng sherik sifatida qabul qilsa, ijtimoiy sheriklik real mazmun kasb etadi. Rahbarning shaffof boshqaruvga sodiqligi butun jamoa faoliyatiga taʼsir etadi.Maktabgacha taʼlim tashkilotining davlat va turli jamoat tashkilotlari bilan hamkorligida masʼuliyat, natijadorlik, ijtimoiy sheriklik va ochiqlik bir-biri bilan uzviy bog‘liq tushunchalar sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu tamoyillar asosida tashkil etilgan hamkorlik maktabgacha taʼlim tashkilotini faqat taʼlim beruvchi muassasa emas, balki jamiyat oldida masʼuliyatli va ochiq ijtimoiy institutga aylantiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi “Taʼlim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.
Taʼlim muassasalarining davlat, jamoat va ijtimoiy institutlar bilan hamkorligini tashkil etishning huquqiy asoslarini belgilaydi.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–5712-son Farmoni.
Maktabgacha taʼlim tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. – 2019.
MTTlarning davlat va jamoat institutlari bilan o‘zaro hamkorligini rivojlantirish mexanizmlarini belgilaydi.
3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari
(maktabgacha taʼlim faoliyatini tashkil etish va boshqarish bo‘yicha).
Davlat tashkilotlari bilan muvofiqlashtirish va nazorat masalalarini yoritadi.
4. Sattorov A. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida boshqaruv asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
Hamkorlik, ijtimoiy sheriklik va boshqaruv masʼuliyati masalalarini qamrab olgan.
5. To‘xtayeva G. Maktabgacha taʼlimda menejment. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
Rahbarlik faoliyati, tashqi hamkorlik va boshqaruv samaradorligi bo‘yicha nazariy-amaliy qarashlar.
6. Xudoyberdiyev M. Pedagogik jamoani boshqarish. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
Jamoatchilik bilan ishlash, ijtimoiy masʼuliyat va ochiq boshqaruv masalalari yoritilgan.
7. Mahalla va oilani qo‘llab-quvvatlash vazirligi metodik materiallari.
Mahalla–taʼlim muassasasi hamkorligi mexanizmlari bo‘yicha tavsiyalar.
8. Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi metodik qo‘llanmalari.
Ota-onalar, jamoat tashkilotlari va davlat idoralari bilan ishlash bo‘yicha amaliy ko‘rsatmalar