Mavzu- Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida mehnat munosabatlari va mehnat qonunchiligi.
Reja
1. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida mehnat munosabatlarining huquqiy asoslari. Maktabgacha ta’limda mehnat kodeksining talablari. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ijtimoiy mehnat masalalarining ahamiyati.
2. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida mehnat qonunchiligini amalda qo'llash tartibi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida mehnatga oid lokal hujjatlarni yuritish.
1. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida mehnat munosabatlarining huquqiy asoslari. Maktabgacha taʼlimda Mehnat kodeksi talablar. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ijtimoiy mehnat masalalarining ahamiyati.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida faoliyat yuritayotgan pedagogik va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar bilan bog‘liq mehnat munosabatlari taʼlim jarayonining barqarorligi va sifatini taʼminlovchi muhim huquqiy omil hisoblanadi. Mehnat munosabatlari taʼlim tashkilotida faqat ish beruvchi va xodim o‘rtasidagi aloqalar majmui sifatida emas, balki taʼlim muassasasining boshqaruv tizimi, ijtimoiy barqarorligi va huquqiy madaniyatini belgilovchi mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Shu sababli maktabgacha taʼlim tashkilotlarida mehnat munosabatlarining huquqiy asoslarini chuqur anglash rahbarlar va masʼul xodimlar uchun muhim kasbiy talab hisoblanadi.
Mehnat munosabatlari deganda xodimning mehnat funksiyasini bajarishi jarayonida yuzaga keladigan huquq va majburiyatlar tizimi tushuniladi. Maktabgacha taʼlim tashkilotida ushbu munosabatlar pedagogik faoliyatning o‘ziga xosligi, bolalar bilan ishlashning yuqori masʼuliyati va jamoaviy mehnat xususiyati bilan ajralib turadi. Shu bois mehnat munosabatlari faqat umumiy huquqiy normalar asosida emas, balki taʼlim sohasining ijtimoiy vazifalarini hisobga olgan holda tartibga solinadi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida mehnat munosabatlarining asosiy huquqiy manbai O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi hisoblanadi. Mehnat kodeksi xodimlar mehnat huquqlarining kafolatlarini, ish beruvchining majburiyatlarini va mehnat munosabatlarini tartibga solishning umumiy tamoyillarini belgilaydi. Maktabgacha taʼlim sohasida ushbu kodeks talablari pedagogik faoliyatning o‘ziga xos jihatlari bilan uyg‘un holda qo‘llaniladi.
Mehnat shartnomasi maktabgacha taʼlim tashkilotida mehnat munosabatlarining asosiy huquqiy shakli hisoblanadi. Mehnat shartnomasi orqali xodim va ish beruvchi o‘rtasida mehnat vazifalari, ish vaqti, mehnat sharoitlari va mehnatga haq to‘lash masalalari aniq belgilanadi. Maktabgacha taʼlim tashkilotida mehnat shartnomasining to‘g‘ri rasmiylashtirilishi xodim huquqlarini himoya qilish bilan birga, rahbar uchun ham huquqiy barqarorlikni taʼminlaydi.
Mehnat kodeksi talablariga muvofiq, maktabgacha taʼlim tashkilotida mehnat sharoitlarining xavfsizligi alohida eʼtiborga olinadi. Bolalar bilan ishlash jarayonida xodimlar jismoniy va psixologik yuklama ostida faoliyat yuritadi. Shu sababli ish beruvchi tomonidan sog‘lom va xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish majburiy hisoblanadi. Ushbu talab mehnat munosabatlarining ijtimoiy yo‘naltirilganligini ko‘rsatadi.
Ish vaqti va dam olish vaqti mehnat munosabatlarining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ish vaqti pedagogik jarayonning xususiyatlaridan kelib chiqib belgilanadi. Mehnat kodeksi xodimlarning mehnat va dam olish huquqlarini muvozanatda taʼminlashni nazarda tutadi. Ish vaqti meʼyorlarining buzilishi xodimlarning charchashi va mehnat unumdorligining pasayishiga olib kelishi mumkin.
Maktabgacha taʼlimda mehnatga haq to‘lash masalalari ham mehnat qonunchiligi asosida tartibga solinadi. Mehnat kodeksi mehnatga haq to‘lashning adolatli va shaffof bo‘lishini talab etadi. Pedagogik xodimlarning mehnati nafaqat bajarilgan ish hajmi, balki uning ijtimoiy ahamiyati bilan ham baholanadi. Shu sababli mehnatga haq to‘lash tizimi xodimlarni rag‘batlantiruvchi omil sifatida qaraladi.
Xodimlarning huquqlari va majburiyatlari mehnat munosabatlarining muhim huquqiy asosini tashkil etadi. Maktabgacha taʼlim tashkilotida xodimlar o‘z mehnat huquqlaridan foydalanish bilan birga, mehnat intizomiga rioya etish, bolalar xavfsizligini taʼminlash va ichki tartib qoidalariga amal qilish majburiyatiga ega. Mehnat kodeksi ushbu huquq va majburiyatlarning muvozanatini taʼminlashga xizmat qiladi.
Mehnat munosabatlarida ish beruvchining huquqiy masʼuliyati alohida ahamiyatga ega. Maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbari ish beruvchi sifatida mehnat qonunchiligiga rioya etilishi uchun javobgar hisoblanadi. Xodimlarning huquqlari buzilgan taqdirda, rahbar belgilangan tartibda javobgarlikka tortilishi mumkin. Bu holat mehnat munosabatlarining huquqiy ahamiyatini yanada oshiradi.
Mehnat intizomi mehnat munosabatlarining ajralmas qismi hisoblanadi. Mehnat kodeksi mehnat intizomini taʼminlashda rag‘batlantirish va intizomiy choralar qo‘llash imkoniyatlarini belgilaydi. Maktabgacha taʼlim tashkilotida mehnat intizomi pedagogik jarayonning uzluksizligini taʼminlash uchun muhim shart hisoblanadi. Shu sababli mehnat intizomi huquqiy asosda, adolatli va shaffof tarzda taʼminlanishi lozim.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida mehnat munosabatlarining huquqiy asoslari mehnat nizolarini hal etish mexanizmlari bilan ham mustahkamlanadi. Mehnat kodeksi xodimlar va ish beruvchi o‘rtasida yuzaga keladigan nizolarni huquqiy yo‘l bilan hal etish imkoniyatlarini belgilaydi. Ushbu mexanizmlar mehnat munosabatlarida adolat va barqarorlikni taʼminlashga xizmat qiladi.
Ijtimoiy himoya va kafolatlar mehnat qonunchiligining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Maktabgacha taʼlim xodimlari mehnat faoliyati davomida ijtimoiy kafolatlar, mehnat taʼtili va boshqa imtiyozlardan foydalanish huquqiga ega. Ushbu kafolatlar xodimlarning mehnatga bo‘lgan munosabatini ijobiy tomonga o‘zgartiradi va ularning kasbiy barqarorligini oshiradi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida mehnat munosabatlarining huquqiy asoslarini Mehnat kodeksi talablari asosida to‘g‘ri tashkil etish rahbarlik faoliyatining muhim yo‘nalishi hisoblanadi. Mehnat qonunchiligiga rioya etilgan muhitda pedagogik jamoa barqaror faoliyat yuritadi, mehnat intizomi mustahkamlanadi va taʼlim-tarbiya jarayonining sifati oshadi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida mehnat munosabatlari nafaqat huquqiy va tashkiliy jihatlar bilan, balki ijtimoiy mehnat masalalari bilan ham chambarchas bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Ijtimoiy mehnat masalalari xodimlarning jamoadagi o‘rni, ijtimoiy himoyasi, mehnat sharoitlari, kasbiy barqarorligi va mehnat faoliyatidan qoniqish darajasini ifodalovchi muhim omillar majmui hisoblanadi. Ushbu masalalar maktabgacha taʼlim tizimining barqaror faoliyati va taʼlim-tarbiya jarayonining sifatiga bevosita taʼsir ko‘rsatadi.
Ijtimoiy mehnat masalalari tushunchasi mehnat jarayonida xodimning shaxs sifatida rivojlanishi, uning ijtimoiy ehtiyojlari va huquqlarining taʼminlanishini o‘z ichiga oladi. Maktabgacha taʼlim tashkilotida faoliyat yurituvchi pedagoglar va yordamchi xodimlar jamiyatning eng muhim ijtimoiy vazifalaridan birini — bolalarning har tomonlama rivojlanishini taʼminlash vazifasini bajaradi. Shu sababli ularning mehnati ijtimoiy jihatdan alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ijtimoiy mehnat masalalariga eʼtibor qaratilishi zarur hisoblanadi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ijtimoiy mehnat masalalarining ahamiyati, avvalo, xodimlarning ijtimoiy himoyasini taʼminlash bilan bog‘liq. Ijtimoiy himoya xodimlarning mehnat faoliyati davomida va undan tashqarida ularning huquqlari, salomatligi va barqaror turmush sharoitlarini kafolatlashga qaratilgan. Mehnat qonunchiligi asosida taʼminlangan ijtimoiy kafolatlar xodimlarning mehnatga bo‘lgan munosabatini ijobiy tomonga o‘zgartiradi va ularning kasbiy faolligini oshiradi.
Mehnat sharoitlarining ijtimoiy jihatdan qulay bo‘lishi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida muhim ahamiyat kasb etadi. Pedagogik faoliyat yuqori darajadagi ruhiy va jismoniy masʼuliyatni talab qiladi. Shu sababli ish joyida sog‘lom psixologik muhit, xavfsiz va qulay mehnat sharoitlarining yaratilishi ijtimoiy mehnat masalalarining asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Qulay mehnat sharoitlari xodimlarning charchashini kamaytiradi va mehnat unumdorligini oshiradi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida mehnat va ijtimoiy adolat tushunchasi ijtimoiy mehnat masalalarining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Xodimlar o‘rtasida mehnatga haq to‘lash, rag‘batlantirish va baholash jarayonlarining adolatli tashkil etilishi jamoada ishonch va hamkorlik muhitini shakllantiradi. Ijtimoiy adolat tamoyiliga rioya etilmagan muhitda norozilik, befarqlik va mehnat intizomining pasayishi kuzatilishi mumkin.
Kasbiy barqarorlik va ijtimoiy ishonch maktabgacha taʼlim xodimlari uchun muhim ijtimoiy mehnat omillari hisoblanadi. Agar xodim o‘z mehnat faoliyatining barqarorligiga ishonch hosil qilsa, u o‘z vazifalarini masʼuliyat bilan bajaradi va uzoq muddatli professional rejalar tuzadi. Ijtimoiy mehnat masalalariga eʼtibor qaratish orqali rahbarlar kadrlar almashuvining oldini olishga erishadi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ijtimoiy mehnat masalalari jamoaviy munosabatlarni tartibga solishda ham muhim rol o‘ynaydi. Mehnat jamoasida o‘zaro hurmat, hamkorlik va qo‘llab-quvvatlash mavjud bo‘lsa, xodimlar o‘rtasidagi ijtimoiy aloqalar mustahkamlanadi. Bu holat mehnat jarayonining samaradorligini oshiradi va jamoada sog‘lom ijtimoiy muhitni shakllantiradi.
Kasbiy rivojlanish imkoniyatlari ijtimoiy mehnat masalalarining muhim jihatlaridan biri hisoblanadi. Maktabgacha taʼlim tashkilotida xodimlar uchun malaka oshirish, qayta tayyorlash va kasbiy o‘sish imkoniyatlarining yaratilishi ularning ijtimoiy faolligini oshiradi. Kasbiy rivojlanish ijtimoiy mehnat jarayonining ajralmas qismi sifatida qaraladi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ijtimoiy mehnat masalalarining ahamiyati mehnatga ijtimoiy munosabat orqali ham namoyon bo‘ladi. Jamiyatda pedagogik mehnatga bo‘lgan hurmat va eʼtirof xodimlarning kasbiy o‘zini anglashiga ijobiy taʼsir ko‘rsatadi. Rahbar tomonidan pedagogik mehnatning ijtimoiy ahamiyati targ‘ib qilinishi xodimlarning o‘z ishiga bo‘lgan munosabatini mustahkamlaydi.
Ijtimoiy sheriklik tushunchasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ijtimoiy mehnat masalalarini hal etishda muhim ahamiyatga ega. Ijtimoiy sheriklik ish beruvchi, xodimlar va kasaba uyushmalari o‘rtasidagi hamkorlikni anglatadi. Ushbu hamkorlik orqali mehnat sharoitlarini yaxshilash, ijtimoiy kafolatlarni kengaytirish va mehnat nizolarining oldini olish mumkin bo‘ladi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ijtimoiy mehnat masalalari mehnat motivatsiyasini shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Ijtimoiy ehtiyojlari qondirilgan xodimlar mehnat faoliyatiga yuqori darajada jalb etiladi. Bu holat taʼlim jarayonining sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ijtimoiy mehnat masalalariga kompleks yondashuv xodimlarning huquqlari va manfaatlarini himoya qilish, jamoada sog‘lom ijtimoiy muhitni shakllantirish hamda mehnat munosabatlarining barqaror rivojlanishini taʼminlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ijtimoiy mehnat masalalari faqat xodimlarning individual ehtiyojlari bilan bog‘liq bo‘lmay, balki tashkilotning institutsional rivojlanishi va boshqaruv samaradorligiga bevosita taʼsir ko‘rsatadi. Ijtimoiy mehnat omillari boshqaruv qarorlarining qabul qilinishi, jamoa ichidagi munosabatlar va taʼlim jarayonining barqarorligini belgilovchi muhim ijtimoiy mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi.
Institutsional barqarorlik maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ijtimoiy mehnat masalalariga eʼtibor qaratilgan sharoitda shakllanadi. Xodimlar o‘z mehnatining qadrlanishini his qilganida, tashkilot bilan uzoq muddatli hamkorlikni tanlaydi. Bu holat kadrlar almashuvini kamaytiradi, pedagogik tajribaning uzluksizligini taʼminlaydi va taʼlim sifatining barqarorligiga xizmat qiladi.
Ijtimoiy mehnat masalalarining ahamiyati boshqaruv qarorlarining ijtimoiy oqibatlarini hisobga olish orqali ham namoyon bo‘ladi. Rahbar tomonidan qabul qilinadigan har bir qaror xodimlarning mehnat sharoitlariga, ijtimoiy kayfiyatiga va jamoaviy munosabatlariga taʼsir ko‘rsatadi. Agar boshqaruv qarorlari ijtimoiy jihatdan asoslanmagan bo‘lsa, ular mehnat munosabatlarida norozilik va befarqlikni keltirib chiqarishi mumkin.
Mehnat faoliyatining ijtimoiy mazmuni maktabgacha taʼlim tizimida alohida ahamiyat kasb etadi. Pedagogik mehnat faqat xizmat ko‘rsatish jarayoni emas, balki jamiyat kelajagini shakllantirishga qaratilgan ijtimoiy masʼuliyatli faoliyatdir. Shu sababli ijtimoiy mehnat masalalariga eʼtibor qaratish orqali xodimlarda kasbiy g‘urur va ijtimoiy masʼuliyat hissi shakllanadi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ijtimoiy mehnat masalalari jamoaviy birdamlikni kuchaytiruvchi omil sifatida ham namoyon bo‘ladi. Jamoada ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, o‘zaro yordam va hamkorlik mavjud bo‘lsa, xodimlar o‘rtasidagi raqobat salbiy tus olmaydi. Aksincha, bunday muhitda sog‘lom raqobat va hamkorlik uyg‘unlashadi, bu esa umumiy natijalarning yaxshilanishiga olib keladi.
Ijtimoiy moslashuv jarayonlari ijtimoiy mehnat masalalarining muhim jihatlaridan biridir. Yangi ish boshlagan xodimlarning jamoaga moslashuvi, ularning ijtimoiy rollarni egallashi va kasbiy muhitga kirib borishi ijtimoiy mehnat mexanizmlari orqali amalga oshadi. Rahbar tomonidan ushbu jarayon ongli ravishda boshqarilsa, xodimlarning moslashuvi tezlashadi va mehnat samaradorligi oshadi.
Ijtimoiy mehnat masalalarining ahamiyati mehnat nizolarining oldini olishda ham namoyon bo‘ladi. Xodimlarning ijtimoiy ehtiyojlari va manfaatlari inobatga olingan muhitda nizolar kamroq yuzaga keladi. Ijtimoiy muammolar o‘z vaqtida aniqlanib, muloqot orqali hal etilsa, mehnat munosabatlari barqaror tus oladi.
Tashkiliy madaniyatning ijtimoiy asoslari maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ijtimoiy mehnat masalalari bilan chambarchas bog‘liq. Tashkiliy madaniyat xodimlarning o‘zini tutishi, muloqot uslubi va mehnatga munosabatini belgilaydi. Ijtimoiy qadriyatlarga tayangan tashkiliy madaniyat xodimlarning jamoaga sodiqligini oshiradi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ijtimoiy mehnat masalalari mehnat motivatsiyasining ijtimoiy komponentini shakllantiradi. Moddiy rag‘batlantirish bilan bir qatorda, ijtimoiy eʼtirof, hurmat va qo‘llab-quvvatlash xodimlar uchun kuchli motivatsion omil bo‘lib xizmat qiladi. Bu holat mehnat faoliyatining sifat jihatdan yaxshilanishiga olib keladi.
Ijtimoiy barqarorlik va psixologik farovonlik ijtimoiy mehnat masalalarining muhim natijalaridan biridir. Xodimlar o‘zini xavfsiz, qadrlangan va tushunilgan his qilgan muhitda stress darajasi kamayadi, professional charchashning oldi olinadi. Bu esa maktabgacha taʼlim tashkilotining umumiy samaradorligiga ijobiy taʼsir ko‘rsatadi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ijtimoiy mehnat masalalarini chuqur va tizimli yondashuv asosida hal etish boshqaruv jarayonlarini ijtimoiy jihatdan muvozanatlashtiradi, jamoa barqarorligini mustahkamlaydi va mehnat munosabatlarining uzoq muddatli rivojlanishiga zamin yaratadi.
2.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida mehnat qonunchiligini amalda qo'llash tartibi. Maktabgacha ta’lim tashkilotida mehnatga oid lokal hujjatlarni yuritish.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida mehnat qonunchiligini amalda qo‘llash tartibi taʼlim muassasasining barqaror faoliyati, xodimlar huquqlarining himoyasi hamda mehnat intizomini taʼminlashda muhim huquqiy mexanizm hisoblanadi. Mehnat qonunchiligi nafaqat umumiy meʼyoriy talablar majmui, balki kundalik boshqaruv qarorlarida, ish yuritish jarayonlarida va kadrlar bilan ishlash amaliyotida bevosita tatbiq etilishi lozim bo‘lgan huquqiy asosdir. Shu sababli maktabgacha taʼlim tashkilotida mehnat qonunchiligini amalda to‘g‘ri qo‘llash rahbarning asosiy boshqaruv vazifalaridan biri hisoblanadi.
Mehnat qonunchiligini amalda qo‘llash deganda Mehnat kodeksi va unga muvofiq qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlarning maktabgacha taʼlim tashkilotidagi real mehnat jarayonlariga tatbiq etilishi tushuniladi. Bu jarayon faqat hujjatlarni rasmiylashtirish bilan cheklanmaydi, balki xodimlar bilan munosabatlarda, boshqaruv qarorlarida va ichki tartibda huquqiy meʼyorlarga rioya etilishini nazarda tutadi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotida mehnat qonunchiligini amalda qo‘llashning dastlabki bosqichi mehnat munosabatlarini huquqiy rasmiylashtirishdan boshlanadi. Har bir xodim bilan tuziladigan mehnat shartnomasi qonunchilik talablariga muvofiq rasmiylashtirilishi zarur. Mehnat shartnomasida xodimning mehnat funksiyasi, ish vaqti, mehnatga haq to‘lash shartlari va mehnat sharoitlari aniq ko‘rsatilishi mehnat qonunchiligini amalda qo‘llashning muhim ko‘rinishidir.
Mehnat qonunchiligini qo‘llashda ish vaqti va dam olish vaqti rejimini belgilash alohida ahamiyatga ega. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida pedagogik faoliyatning o‘ziga xosligi ish vaqti rejimining moslashuvchan bo‘lishini talab qiladi. Shu bilan birga, Mehnat kodeksida belgilangan ish vaqti meʼyorlari va dam olish huquqlariga qatʼiy rioya etilishi shart. Ushbu talablarning amalda bajarilishi xodimlarning salomatligi va mehnat samaradorligini taʼminlaydi.
Mehnatga haq to‘lash tizimini qonunchilikka muvofiq tashkil etish mehnat qonunchiligini amalda qo‘llashning muhim yo‘nalishidir. Maktabgacha taʼlim tashkilotida ish haqi belgilangan tariflar, ustamalar va rag‘batlantirish to‘lovlari asosida amalga oshirilishi kerak. Mehnatga haq to‘lashning shaffof va adolatli tashkil etilishi xodimlar o‘rtasida ishonchni mustahkamlaydi va mehnat nizolarining oldini oladi.
Mehnat qonunchiligini amalda qo‘llashda mehnat intizomini huquqiy asosda taʼminlash muhim hisoblanadi. Mehnat intizomi xodimlarning ichki mehnat tartibi qoidalariga rioya etishi bilan ifodalanadi. Maktabgacha taʼlim tashkilotida intizomiy choralar faqat Mehnat kodeksida belgilangan tartibda va asoslarda qo‘llanilishi lozim. Bu holat xodimlarning huquqlari buzilmasligini taʼminlaydi.
Xodimlarni ishga qabul qilish va ishdan bo‘shatish tartibi ham mehnat qonunchiligini amalda qo‘llashning muhim jihatlaridan biridir. Ishga qabul qilishda tenglik, kamsitmaslik va shaffoflik tamoyillariga rioya etilishi, ishdan bo‘shatishda esa qonunchilikda belgilangan asoslar va tartiblarga qatʼiy amal qilinishi zarur. Ushbu jarayonlarning huquqiy asosda amalga oshirilishi tashkilotning huquqiy barqarorligini taʼminlaydi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotida mehnat qonunchiligini amalda qo‘llash mehnat muhofazasi talablariga rioya etish bilan ham chambarchas bog‘liq. Mehnat muhofazasi xodimlarning sog‘lig‘i va hayotini himoya qilishga qaratilgan huquqiy va tashkiliy choralar majmuini o‘z ichiga oladi. Maktabgacha taʼlim muassasalarida bu masala ayniqsa dolzarb bo‘lib, ish beruvchi tomonidan xavfsiz mehnat sharoitlari yaratilishi majburiy hisoblanadi.
Mehnat nizolarini huquqiy yo‘l bilan hal etish mehnat qonunchiligini amalda qo‘llashning muhim mexanizmi hisoblanadi. Xodim va ish beruvchi o‘rtasida yuzaga keladigan kelishmovchiliklar mehnat qonunchiligida belgilangan tartibda ko‘rib chiqilishi lozim. Nizolarni huquqiy asosda hal etish ijtimoiy barqarorlikni taʼminlaydi va mehnat munosabatlarida adolatni qaror toptiradi.
Mehnat qonunchiligini amalda qo‘llashda rahbarning huquqiy masʼuliyati alohida ahamiyatga ega. Maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbari ish beruvchi sifatida mehnat qonunchiligi talablariga rioya etilishi uchun javobgar hisoblanadi. Rahbarning huquqiy bilimga ega bo‘lishi va qonun talablarini amaliyotda to‘g‘ri qo‘llashi boshqaruv samaradorligini oshiradi.
Ichki normativ hujjatlarning qonunchilikka mosligi mehnat qonunchiligini amalda qo‘llashda muhim rol o‘ynaydi. Ichki mehnat tartibi qoidalari, lavozim yo‘riqnomalari va boshqa hujjatlar Mehnat kodeksi talablariga zid bo‘lmasligi lozim. Ushbu hujjatlarning qonuniyligi xodimlar huquqlarining himoyasini taʼminlaydi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida mehnat qonunchiligini amalda to‘g‘ri va izchil qo‘llash mehnat munosabatlarining huquqiy barqarorligini taʼminlaydi, xodimlar huquqlarini himoya qiladi hamda mehnat intizomini mustahkamlash orqali taʼlim-tarbiya jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida mehnat qonunchiligini amalda qo‘llash jarayoni huquqiy normalarning mavjudligi bilan emas, balki ularning tashkiliy mexanizmlar orqali hayotga tatbiq etilishi bilan belgilanadi. Qonun talablari boshqaruv amaliyotiga singdirilmagan sharoitda mehnat munosabatlari rasmiy tusda qoladi va kutilgan natijani bermaydi. Shu sababli mehnat qonunchiligini qo‘llash jarayoni boshqaruvning kundalik faoliyati bilan uzviy bog‘lanishi zarur.
Tashkiliy mexanizmlar mehnat qonunchiligining amalda ishlashini taʼminlovchi asosiy vositalardan biridir. Bu mexanizmlar orqali mehnatga oid huquqiy talablar aniq vazifalar, jarayonlar va masʼul shaxslarga biriktiriladi. Maktabgacha taʼlim tashkilotida bunday mexanizmlarning mavjudligi mehnat qonunchiligini nazariy talablar majmuasidan amaliy boshqaruv vositasiga aylantiradi.
Mehnat qonunchiligini amalda qo‘llashda kadrlar bilan ishlash tizimi alohida ahamiyat kasb etadi. Kadrlarni rejalashtirish, joylashtirish va baholash jarayonlari mehnat qonunchiligi talablari asosida tashkil etilganda, mehnat munosabatlarida izchillik va huquqiy aniqlik yuzaga keladi. Kadrlar bilan ishlash tizimi orqali mehnat huquqlari va majburiyatlari xodimlar ongiga singdiriladi.
Boshqaruv hujjatlarining huquqiy asoslanganligi mehnat qonunchiligini qo‘llashda muhim omil hisoblanadi. Buyruqlar, farmoyishlar va boshqa boshqaruv hujjatlari mehnat qonunchiligiga mos bo‘lishi shart. Agar boshqaruv hujjatlari huquqiy meʼyorlarga zid bo‘lsa, ular ijro etilsa ham mehnat munosabatlarida nizolarni keltirib chiqaradi. Shu sababli rahbar tomonidan chiqariladigan har bir hujjat huquqiy jihatdan asoslangan bo‘lishi talab etiladi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida mehnat qonunchiligini qo‘llash mehnat jarayonlarini standartlashtirish orqali ham amalga oshiriladi. Standartlashtirilgan jarayonlar mehnat faoliyatini tartibga soladi, xodimlarning huquq va majburiyatlarini aniq belgilaydi. Bu holat mehnat qonunchiligining amalda bir xil va barqaror qo‘llanilishini taʼminlaydi.
Ichki nazorat mexanizmlari mehnat qonunchiligini qo‘llash samaradorligini oshiradi. Ichki nazorat orqali mehnat shartnomalariga rioya etilishi, ish vaqti rejimining saqlanishi va mehnatga haq to‘lashning qonuniyligi muntazam tekshirib boriladi. Nazorat faqat aniqlash vositasi emas, balki huquqbuzarliklarning oldini olish mexanizmi sifatida xizmat qiladi.
Mehnat qonunchiligini amalda qo‘llashda xodimlarning huquqiy xabardorligini oshirish muhim ahamiyatga ega. Agar xodim o‘z huquqlari va majburiyatlarini bilsa, u mehnat munosabatlarida faol va ongli ishtirok etadi. Shu sababli maktabgacha taʼlim tashkilotida huquqiy axborotlar bilan ishlash tizimli yo‘lga qo‘yilishi zarur.
Huquqiy maslahat va tushuntirish amaliyoti mehnat qonunchiligini qo‘llashda muhim qo‘shimcha mexanizm hisoblanadi. Mehnat munosabatlarida yuzaga keladigan savollar va noaniqliklar huquqiy tushuntirishlar orqali bartaraf etilsa, nizolar yuzaga kelish ehtimoli kamayadi. Rahbar tomonidan huquqiy maslahat berish amaliyotining joriy etilishi huquqiy madaniyatni oshiradi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotida mehnat qonunchiligini amalda qo‘llash mehnat munosabatlarining shaffofligini taʼminlash orqali ham mustahkamlanadi. Shaffoflik xodimlar va rahbar o‘rtasida ishonchni kuchaytiradi. Mehnatga oid qarorlar ochiq va asosli bo‘lsa, ularning qabul qilinishi ijtimoiy qarshiliksiz amalga oshadi.
Boshqaruv madaniyati va huquqiy masʼuliyat uyg‘unligi mehnat qonunchiligini samarali qo‘llashning muhim shartidir. Rahbar qonunni faqat majburiyat sifatida emas, balki boshqaruv sifatini oshiruvchi vosita sifatida qabul qilsa, mehnat munosabatlari barqaror rivojlanadi. Huquqiy masʼuliyatni anglagan rahbar boshqaruv qarorlarini ehtiyotkorlik bilan qabul qiladi.
Mehnat qonunchiligini amalda qo‘llash jarayonida institutsional yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi. Qonun talablari alohida vaziyatlarga nisbatan emas, balki butun tizimga tatbiq etilganda barqaror natijalar yuzaga keladi. Maktabgacha taʼlim tashkilotida bunday yondashuv mehnat munosabatlarining huquqiy asosda rivojlanishini taʼminlaydi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida mehnat qonunchiligini amalda chuqur va izchil qo‘llash boshqaruv jarayonlarini huquqiy jihatdan mustahkamlaydi, xodimlar huquqlarining real taʼminlanishiga xizmat qiladi va mehnat munosabatlarining uzoq muddatli barqaror rivojlanishiga zamin yaratadi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotida mehnatga oid lokal hujjatlarni yuritish jarayonida huquqiy uyg‘unlik tamoyiliga rioya etish muhim ahamiyat kasb etadi. Huquqiy uyg‘unlik deganda lokal hujjatlarning mehnat qonunchiligi, taʼlim sohasiga oid normativ-huquqiy hujjatlar hamda tashkilotning ichki boshqaruv tizimi bilan o‘zaro mos holda ishlab chiqilishi tushuniladi. Ushbu uyg‘unlik taʼminlanmagan sharoitda lokal hujjatlar o‘z vazifasini to‘liq bajara olmaydi va mehnat munosabatlarida noaniqlik yuzaga keladi.
Lokal hujjatlarni ishlab chiqish jarayonining bosqichma-bosqich tashkil etilishi ularning sifatini belgilovchi muhim omil hisoblanadi. Dastlab hujjatning maqsadi va qamrov doirasi aniqlanadi, keyin amaldagi qonunchilik talablari tahlil qilinadi va shundan so‘ng hujjat loyihasi ishlab chiqiladi. Ushbu ketma-ketlikka amal qilish hujjatlarning formal emas, balki amaliy ahamiyatga ega bo‘lishini taʼminlaydi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida mehnatga oid lokal hujjatlarni yuritishda huquqiy aniqlik alohida ahamiyatga ega. Hujjatlarda qo‘llaniladigan atamalar, iboralar va meʼyorlar aniq va tushunarli bo‘lishi lozim. Noaniq yoki ikki xil talqin qilinishi mumkin bo‘lgan normalar mehnat munosabatlarida nizolar kelib chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois lokal hujjatlar huquqiy texnika talablariga mos ravishda ishlab chiqilishi zarur.
Amaliy ijro mexanizmlarini belgilash lokal hujjatlarni yuritishning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Hujjat faqat mavjud bo‘lishi bilan emas, balki u qanday ijro etilishi bilan ahamiyatlidir. Shu sababli har bir lokal hujjatda uning ijrosi uchun masʼul shaxslar, bajarish tartibi va nazorat shakllari aniq ko‘rsatilishi lozim. Bu yondashuv hujjatlarni real boshqaruv vositasiga aylantiradi.
Lokal hujjatlarni yuritishda xodimlarni hujjatlar bilan tanishtirish tartibi muhim ahamiyatga ega. Agar xodim hujjat mazmunini bilmasa yoki tushunmasa, undan ijro talab qilish samarasiz bo‘ladi. Shu bois mehnatga oid lokal hujjatlar bilan xodimlarni rasmiy ravishda tanishtirish, tushuntirish va zarur hollarda izoh berish amaliyoti yo‘lga qo‘yilishi zarur.
Maktabgacha taʼlim tashkilotida mehnatga oid lokal hujjatlarni yuritish boshqaruvda profilaktik rol ham bajaradi. Oldindan aniq belgilangan qoidalar va tartiblar mehnat munosabatlarida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan kelishmovchiliklarning oldini oladi. Bu holat mehnat nizolarini kamaytiradi va jamoada barqaror huquqiy muhitni shakllantiradi.
Lokal hujjatlarni muntazam tahlil qilish va qayta ko‘rib chiqish ularni samarali yuritishning muhim shartidir. Tashkilot faoliyatidagi o‘zgarishlar, yangi vazifalar yoki mehnat qonunchiligidagi yangiliklar hujjatlarning eskirib qolishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli lokal hujjatlar davriy ravishda tahlil qilinib, zarur o‘zgartirishlar kiritilishi lozim.
Maktabgacha taʼlim tashkilotida mehnatga oid lokal hujjatlarni yuritishda ijtimoiy kelishuv elementlari ham muhim rol o‘ynaydi. Xodimlar manfaatlariga daxldor bo‘lgan hujjatlar ishlab chiqilayotganda jamoa fikrini inobatga olish ularning hujjatlarga nisbatan ijobiy munosabatini shakllantiradi. Bu esa hujjatlarning ijrosini osonlashtiradi.
Ichki hujjatlar o‘rtasidagi muvofiqlik lokal hujjatlar tizimining barqarorligini taʼminlaydi. Masalan, ichki mehnat tartibi qoidalari, lavozim yo‘riqnomalari va mehnatga haq to‘lashga oid hujjatlar bir-biriga zid bo‘lmasligi kerak. Muvofiqlik yo‘q joyda ijro intizomi susayadi va huquqiy nizolar yuzaga keladi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotida mehnatga oid lokal hujjatlarni yuritish rahbarning huquqiy madaniyati va boshqaruv saviyasini aks ettiruvchi ko‘rsatkich hisoblanadi. Hujjatlar bilan ishlashga masʼuliyatli yondashuv rahbarning professional yetukligini namoyon etadi va jamoada huquqiy ongni yuksaltiradi.
Raqamli ish yuritish tizimlariga lokal hujjatlarni integratsiya qilish zamonaviy boshqaruv sharoitida muhim ahamiyat kasb etadi. Elektron hujjatlar orqali lokal mehnat hujjatlarining saqlanishi, yangilanishi va ijrosi yanada qulay va shaffof bo‘ladi. Bu holat hujjatlarni yo‘qotish yoki noto‘g‘ri talqin qilish xavfini kamaytiradi.
Maktabgacha taʼlim tashkilotida mehnatga oid lokal hujjatlarni tizimli, huquqiy va amaliy jihatdan to‘g‘ri yuritish mehnat munosabatlarining barqarorligini taʼminlaydi, xodimlar huquqlarini real himoya qiladi va boshqaruv jarayonlarining sifatini sezilarli darajada oshiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – Toshkent, amaldagi tahrir.
(Mehnat huquqi, ijtimoiy himoya va fuqarolarning mehnat qilish huquqining konstitutsiyaviy asoslari).
2. O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi. – Toshkent, amaldagi tahrir.
(Mehnat munosabatlari, ish beruvchi va xodim huquq hamda majburiyatlari, lokal hujjatlar yuritish tartibi).
3. O‘zbekiston Respublikasining “Taʼlim to‘g‘risida”gi Qonuni. – 2020-yil 23-sentabr.
(Taʼlim tashkilotlarida boshqaruv, xodimlar mehnati va huquqiy munosabatlar).
4. O‘zbekiston Respublikasining “Maktabgacha taʼlim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonuni. – 2019-yil.
(MTT faoliyatida kadrlar bilan ishlash, ijtimoiy mehnat masalalari va mehnat munosabatlari).
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining maktabgacha taʼlim tizimini rivojlantirishga oid farmon va qarorlari.
(Davlat siyosati, mehnat munosabatlarini takomillashtirish, boshqaruv samaradorligi).
6. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining taʼlim va mehnat sohasiga oid qarorlari.
(Mehnatni tashkil etish, ish yuritish, hujjatlar bilan ishlash va ijro intizomi).
7. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ish yuritish va hujjatlar aylanishi bo‘yicha yo‘riqnoma. – Toshkent.
(Lokal hujjatlarni yuritish, buyruqlar, nazorat va ijro mexanizmlari).
8. Sattorov A. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida boshqaruv asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
(MTT rahbarining boshqaruv, kadrlar va huquqiy faoliyati).
9. Xudoyberdiyev M. Pedagogik jamoani boshqarish. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
(Mehnat munosabatlari, ijtimoiy muhit va jamoada masʼuliyat).
10. To‘xtayeva G. Taʼlim menejmenti. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
(Mehnat qonunchiligi, lokal hujjatlar va ijro intizomi).
11. Ismoilov A., Jo‘rayev S. Taʼlim muassasalarida boshqaruv va nazorat. – Toshkent, 2019.
(Nazorat, masʼuliyat va huquqiy boshqaruv).
12. Pedagogik va mehnat huquqi bo‘yicha o‘quv qo‘llanmalar.
(Mehnat munosabatlari, ijtimoiy mehnat masalalari va huquqiy himoya).
13. Taʼlim boshqaruvi va mehnat psixologiyasiga oid ilmiy maqolalar to‘plamlari.
(Mehnat motivatsiyasi, ijtimoiy mehnat masalalari va jamoaviy munosabatlar).