Mavzu - Zamonaviy rahbar xususiyatlari va boshqaruv kompetensiyasi.
Reja
1. Zamonaviy maktab direktorining shaxsiy fazilatlari, kasbiy bilimlari va boshqaruv kompetensiyalari.
2. Maktab direktorining kasb standarti.
3. Menejer va lider. Menejerning imiji.
4. Boshqaruv etikasi va uning milliy xususiyatlari.
5. Menejerlik va liderlik sifatlarini shakllantirish.
6. Maktabda samarali boshqaruvni amalga oshirishda XXI asr ko‘nikmalarining ahamiyati.
7. Maktabning konteksti, qadriyatlari va prinsiplarini o‘rganish. Rahbar odobi
va iqtidori o‘rtasidagi dialektik bog‘lanish.
8. Rahbar madaniyati – odob, iymon, insof, adolat va iqtidor kabi fazilatlar majmui sifatida.
9. Maktab direktorining murabbiylik faoliyati.
1.Zamonaviy maktab direktorining shaxsiy fazilatlari, kasbiy bilimlari va boshqaruv kompetensiyalari.
Zamonaviy maktab direktorining shaxsiy fazilatlari, kasbiy bilimlari va boshqaruv kompetensiyalari bugungi ta’lim tizimining barqaror rivojlanishi va ta’lim sifati oshishida hal qiluvchi omillardan biri hisoblanadi. XXI asr ta’lim muassasasi rahbari endilikda faqat ma’muriy buyruqlar beruvchi shaxs emas, balki strategik fikrlovchi, pedagogik jarayonlarni chuqur anglaydigan, jamoani ilhomlantira oladigan va doimiy o‘rganishga tayyor lider sifatida namoyon bo‘lishi lozim. Zamonaviy maktab direktori o‘z faoliyatini an’anaviy boshqaruv yondashuvlari bilan cheklab qo‘ymasdan, ta’limda innovatsiyalar, raqamli texnologiyalar, inson kapitalini rivojlantirish va uzluksiz kasbiy rivojlanish tamoyillariga asoslangan holda tashkil etishi talab etiladi.
Zamonaviy rahbarning eng muhim jihatlaridan biri uning shaxsiy fazilatlari bilan bevosita bog‘liq. Shaxsiy fazilatlar rahbarning kasbiy bilimlari va boshqaruv kompetensiyalarini samarali namoyon etishiga zamin yaratadi. Bunday fazilatlarga avvalo mas’uliyat, halollik, adolat, ochiqlik, qat’iyat, tashabbuskorlik va insonparvarlik kiradi. Maktab direktori o‘z faoliyatida adolatli bo‘lishi, qarorlar qabul qilishda shaxsiy manfaatlardan holi bo‘lishi va pedagoglar hamda o‘quvchilar oldida o‘z so‘zi va harakati uchun javobgarlikni his qilishi zarur. Aynan mas’uliyat hissi rahbarni o‘z ustida ishlashga, xatolarini tan olishga va ularni bartaraf etishga undaydi.
Zamonaviy maktab direktori shaxsida liderlik fazilatlari alohida ahamiyat kasb etadi. Liderlik bu faqatgina lavozim bilan belgilanadigan tushuncha emas, balki jamoani ortidan ergashtira olish, ularga yo‘l ko‘rsatish va ishonch uyg‘otish qobiliyatidir. Direktor pedagogik jamoa a’zolarining salohiyatini to‘g‘ri baholay olishi, ularni rag‘batlantirishi va umumiy maqsad sari yo‘naltirishi kerak. Bunda rahbarning kommunikativ qobiliyati, ya’ni samarali muloqot olib borish, tinglay bilish, fikrini aniq va tushunarli yetkazish ko‘nikmalari muhim rol o‘ynaydi. Muloqot madaniyati yuqori bo‘lgan rahbar jamoada sog‘lom psixologik muhitni shakllantira oladi.
Zamonaviy maktab direktori uchun muhim bo‘lgan yana bir shaxsiy sifat bu emosional intellektdir. Emosional intellekt rahbarning o‘z his-tuyg‘ularini boshqara olishi, stressli vaziyatlarda vazminlikni saqlashi, pedagoglar va o‘quvchilarning hissiy holatini tushunishi hamda ularga mos yondashuvni tanlash qobiliyatini anglatadi. Ta’lim muassasasida turli ziddiyatli vaziyatlar, nizolar va bosimlar yuzaga kelishi tabiiy. Bunday holatlarda direktorning hissiy barqarorligi va empatiya ko‘nikmalari boshqaruv samaradorligini belgilovchi muhim omilga aylanadi.
Zamonaviy maktab direktorining kasbiy bilimlari keng qamrovli va tizimli bo‘lishi talab etiladi. Avvalo, u pedagogika va psixologiya fanlarining asosiy nazariy va amaliy jihatlarini chuqur bilishi lozim. Ta’lim jarayonini samarali boshqarish uchun direktor o‘quvchilarning yosh va individual xususiyatlarini, pedagogik ta’sir usullarini, ta’lim motivatsiyasini shakllantirish mexanizmlarini tushunishi zarur. Pedagogik bilimlar rahbarga o‘qituvchilarning faoliyatini tahlil qilish, metodik jarayonlarni takomillashtirish va ta’lim sifati ustidan monitoring olib borishda yordam beradi.
Shuningdek, zamonaviy maktab direktori ta’lim sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlarni mukammal bilishi shart. Bu hujjatlar maktab faoliyatining huquqiy asosini tashkil etadi va rahbarning har bir qarori aynan shu me’yorlarga mos bo‘lishi lozim. Direktor o‘z faoliyatida qonuniylikni ta’minlagan holda pedagoglar va ota-onalar bilan munosabatlarni yo‘lga qo‘yadi, nizoli masalalarda huquqiy jihatdan to‘g‘ri qaror qabul qila oladi. Normativ-huquqiy bilimlarning yetarli bo‘lishi rahbarning professional ishonchliligini oshiradi.
Zamonaviy rahbar uchun boshqaruv nazariyasi va amaliyoti bo‘yicha bilimlar ham muhim hisoblanadi. Maktab direktori rejalashtirish, tashkil etish, muvofiqlashtirish, nazorat va tahlil kabi boshqaruv funksiyalarini samarali amalga oshira olishi kerak. Bu jarayonda u strategik fikrlash qobiliyatiga ega bo‘lishi, maktab rivojlanishining uzoq muddatli maqsadlarini belgilay olishi va ularga erishish yo‘llarini aniq rejalashtira olishi lozim. Strategik fikrlash rahbarni kundalik muammolar bilan cheklanib qolmasdan, ta’lim muassasasining kelajakdagi rivojiga yo‘naltiradi.
Zamonaviy maktab direktorining boshqaruv kompetensiyalari uning kasbiy faoliyatini muvaffaqiyatli amalga oshirishda asosiy vosita hisoblanadi. Boshqaruv kompetensiyalari deganda bilim, ko‘nikma, malaka va shaxsiy fazilatlarning yagona tizimi tushuniladi. Ulardan biri strategik boshqaruv kompetensiyasi bo‘lib, u maktab rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish, tashqi va ichki muhitni tahlil qilish, xavf va imkoniyatlarni aniqlash qobiliyatini o‘z ichiga oladi. Strategik boshqaruv kompetensiyasiga ega bo‘lgan direktor maktabni raqobatbardosh va innovatsion muassasaga aylantira oladi.
Boshqaruv kompetensiyalaridan yana biri inson resurslarini boshqarish kompetensiyasidir. Maktab direktori pedagog kadrlarni tanlash, joylashtirish, baholash va rivojlantirish jarayonlarini puxta tashkil etishi lozim. Bu kompetensiya rahbardan pedagoglarning kasbiy ehtiyojlarini aniqlash, ularni uzluksiz kasbiy rivojlanishga yo‘naltirish va rag‘batlantirish mexanizmlarini ishlab chiqishni talab etadi. Pedagoglarning professional o‘sishi bevosita ta’lim sifati bilan bog‘liq bo‘lgani uchun rahbar bu jarayonga alohida e’tibor qaratishi zarur.
Zamonaviy maktab direktorida kommunikativ boshqaruv kompetensiyasi ham rivojlangan bo‘lishi kerak. Bu kompetensiya jamoa ichida samarali muloqot o‘rnatish, nizolarni konstruktiv hal etish, ota-onalar va jamoatchilik bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish qobiliyatini anglatadi. Maktab ochiq tizim sifatida jamiyat bilan doimiy aloqada bo‘lib turadi. Shu bois direktorning tashqi kommunikatsiyalardagi faolligi va madaniyati ta’lim muassasasining ijtimoiy obro‘siga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Boshqaruv jarayonida raqamli kompetensiyalarning ahamiyati tobora ortib bormoqda. Zamonaviy maktab direktori axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanishi, elektron hujjat aylanishi, raqamli monitoring tizimlari va ta’lim platformalari bilan ishlay olishi lozim. Raqamli kompetensiyalar rahbarga boshqaruv jarayonlarini tezkor va shaffof tashkil etish, ma’lumotlar asosida qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Bu esa ta’lim muassasasida boshqaruv samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Zamonaviy rahbarning muhim kompetensiyalaridan biri o‘zini-o‘zi rivojlantirish kompetensiyasidir. Maktab direktori o‘z kasbiy faoliyatini doimiy tahlil qilib borishi, yangi bilim va ko‘nikmalarni egallashga intilishi, innovatsion tajribalarni o‘rganishi lozim. O‘zini-o‘zi rivojlantirish rahbarning shaxsiy namuna sifatida pedagoglarga ta’sir ko‘rsatishiga xizmat qiladi. Agar direktor o‘rganishga tayyor bo‘lsa, pedagoglar ham uzluksiz kasbiy rivojlanishga intiladi.
Zamonaviy maktab direktori faoliyatida qaror qabul qilish kompetensiyasi ham alohida o‘rin tutadi. Ta’lim muassasasida yuzaga keladigan muammolarni tezkor va asosli hal etish rahbardan analitik fikrlash, muqobil variantlarni baholash va mas’uliyatli qarorlar qabul qilishni talab etadi. Qaror qabul qilish jarayonida direktor pedagogik, ijtimoiy va huquqiy omillarni hisobga olishi, jamoa manfaatlarini ustuvor qo‘yishi lozim.
2. Maktab direktorining kasb standarti.
Zamonaviy ta’lim tizimida rahbar shaxsiga qo‘yilayotgan talablar tubdan o‘zgardi. Endilikda maktab direktori faqatgina ma’muriy boshqaruvchi emas, balki strategik lider, o‘quv-tarbiya jarayonining bosh arxitektori, inson resurslarini rivojlantiruvchi menejer, innovatsiyalarni joriy etuvchi tashabbuskor, jamoani ruhlantiruvchi yetakchi sifatida namoyon bo‘lishi zarur. Ta’lim sifati, pedagoglarning kasbiy o‘sishi, o‘quvchilarning rivojlanish natijalari bevosita rahbarning boshqaruv kompetensiyasi, shaxsiy fazilatlari va kasbiy mas’uliyati bilan uzviy bog‘liqdir.
Zamonaviy rahbarning eng muhim xususiyatlaridan biri — tizimli tafakkurdir. Tizimli fikrlay oladigan direktor maktabni alohida bo‘limlar yig‘indisi sifatida emas, balki o‘zaro bog‘liq elementlardan tashkil topgan yagona boshqaruv tizimi sifatida ko‘radi. Bunday yondashuv rahbarga ta’lim jarayonidagi muammolarni yuzaki emas, balki ularning ildiz sabablari orqali aniqlash imkonini beradi. Masalan, o‘qituvchining past natijalari faqat metodik kamchilik emas, balki motivatsiya, ish yuklamasi, psixologik muhit, rahbar bilan munosabatlar kabi omillar bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Zamonaviy rahbar faoliyatining markazida strategik boshqaruv turadi. Strategik boshqaruv — bu faqat uzoq muddatli reja tuzish emas, balki maktabning rivojlanish yo‘nalishini aniqlash, resurslarni maqsadli taqsimlash, xatarlarni oldindan baholash va o‘zgarishlarga moslashuvchanlikni ta’minlash jarayonidir. Strategik rahbar maktabda kundalik muammolar bilan cheklanib qolmaydi, balki 3–5 yillik istiqbolni ko‘zlab qaror qabul qiladi. Bunda u milliy ta’lim siyosati, hududiy ehtiyojlar, ota-onalar talabi va o‘quvchilarning individual rivojlanish imkoniyatlarini uyg‘unlashtira olishi kerak.
Zamonaviy maktab rahbarining muhim kompetensiyalaridan yana biri — pedagogik liderlikdir. Pedagogik liderlik rahbarning o‘qitish sifati, metodik yondashuvlar va ta’lim natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatish qobiliyatini anglatadi. Bunday rahbar dars jarayoniga befarq bo‘lmaydi, u darslarni tahlil qiladi, o‘qituvchilarga konstruktiv fikr-mulohaza beradi, metodik yangiliklarni targ‘ib qiladi va pedagogik tajribalarni ommalashtiradi. Pedagogik lider bo‘lgan direktor jamoada “men nazorat qilaman” emas, balki “men rivojlantiraman” degan yondashuvni shakllantiradi.
Bugungi kunda rahbar uchun emotsional intellekt alohida ahamiyat kasb etadi. Emotsional intellekt — bu rahbarning o‘z his-tuyg‘ularini anglash, boshqarish, boshqalarning hissiy holatini tushunish va samarali muloqot o‘rnatish qobiliyatidir. Yuqori emotsional intellektga ega direktor pedagoglar bilan ishlashda keskinlikka yo‘l qo‘ymaydi, nizolarni kuchaytirmaydi, balki ularni muzokara, empatiya va ishonch orqali hal qiladi. Ayniqsa, stressli vaziyatlarda — attestatsiya, tekshiruv, ota-onalar bilan ziddiyatlar paytida rahbarning hissiy barqarorligi butun jamoaning ruhiy holatiga ta’sir ko‘rsatadi.
Zamonaviy rahbarning yana bir muhim xususiyati — o‘zini-o‘zi rivojlantirishga bo‘lgan ehtiyojdir. Uzluksiz kasbiy rivojlanish (CPD) faqat pedagoglar uchun emas, balki rahbarning o‘zi uchun ham majburiy jarayondir. Bugungi direktor doimiy ravishda yangi boshqaruv texnologiyalarini o‘rganishi, xorijiy tajribalarni tahlil qilishi, raqamli boshqaruv vositalaridan foydalanishi va o‘z faoliyatini tanqidiy baholashi zarur. O‘z ustida ishlamaydigan rahbar zamonaviy ta’lim tizimining tezkor o‘zgarishlariga moslasha olmaydi.
Maktab direktorining faoliyati aniq me’yorlar va talablar asosida amalga oshirilishi lozim. Shu nuqtai nazardan maktab direktorining kasb standarti rahbar faoliyatini tartibga soluvchi asosiy me’yoriy-huquqiy va metodik hujjat sifatida qaraladi. Kasb standarti — bu direktor egallashi lozim bo‘lgan bilimlar, ko‘nikmalar, malakalar va kompetensiyalar majmuasidir. U rahbarning lavozim majburiyatlarini aniqlashtiradi, faoliyat natijalarini baholash mezonlarini belgilaydi va kadrlarni tanlash hamda rivojlantirish jarayonida muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.
Maktab direktorining kasb standartida, avvalo, boshqaruv faoliyatiga oid talablar belgilanadi. Bunga maktab faoliyatini rejalashtirish, tashkiliy tuzilmani samarali yo‘lga qo‘yish, ichki nazorat tizimini tashkil etish, hujjatlar bilan ishlash va qarorlar ijrosini ta’minlash kiradi. Direktor boshqaruv jarayonida faqat buyruq beruvchi emas, balki jarayonlarni muvofiqlashtiruvchi, mas’uliyatni delegatsiya qiluvchi va natijaga yo‘naltirilgan menejer bo‘lishi lozim.
Kasb standartida alohida e’tibor inson resurslarini boshqarish kompetensiyasiga qaratiladi. Maktab direktori pedagoglarni tanlash, joy-joyiga qo‘yish, ularning kasbiy rivojlanishini rejalashtirish va baholash jarayonlarida yetakchi rol o‘ynaydi. Zamonaviy standartlar direktorning mentorlik, kouching va motivatsiya berish ko‘nikmalariga ega bo‘lishini talab etadi. Chunki kuchli pedagogik jamoa — bu kuchli maktabning asosiy omilidir.
Maktab direktorining kasb standartida ta’lim sifati uchun mas’uliyat markaziy o‘rinda turadi. Direktor o‘quv dasturlarining bajarilishi, ta’lim standartlariga rioya etilishi, baholash tizimining shaffofligi va o‘quvchilarning rivojlanish dinamikasini doimiy monitoring qilib borishi shart. Bunda u zamonaviy baholash yondashuvlari, ichki monitoring mexanizmlari va xalqaro baholash dasturlari tajribasidan xabardor bo‘lishi lozim. Bu borada OECD va UNESCO tomonidan ishlab chiqilgan ta’lim sifati va rahbarlik kompetensiyalari bo‘yicha tavsiyalar muhim metodik asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kasb standartining muhim tarkibiy qismi — rahbarning axloqiy va huquqiy mas’uliyatidir. Maktab direktori o‘z faoliyatida qonuniylik, shaffoflik va adolat tamoyillariga qat’iy rioya etishi lozim. U pedagoglar, o‘quvchilar va ota-onalar bilan munosabatlarda kasbiy etikani, inson qadr-qimmatini hurmat qilish, korrupsiyaga murosasiz munosabat kabi qadriyatlarni namoyon etishi kerak. Rahbarning shaxsiy namunasi jamoada ijobiy boshqaruv madaniyatini shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Shuningdek, maktab direktorining kasb standarti rahbarning innovatsion faoliyatga tayyorligini ham nazarda tutadi. Bugungi ta’lim muassasasi doimiy yangilanishni talab qiladi: raqamli platformalar, elektron jurnal va kundaliklar, ma’lumotlar asosida boshqaruv, sun’iy intellekt elementlari — bularning barchasi direktorning tashabbusi va boshqaruv salohiyatiga bog‘liq. Innovatsion fikrlay oladigan rahbar yangilikdan qo‘rqmaydi, aksincha, uni maktab rivoji uchun imkoniyat sifatida qabul qiladi.
3.Menejer va lider. Menejerning imiji.
Zamonaviy ta’lim muassasasida rahbarlik faoliyati tobora murakkablashib, ko‘p qirrali kasbiy kompetensiyalarni talab etayotgan jarayonga aylandi. Bugungi maktab yoki maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbari faqatgina tashkilot ishini yurituvchi shaxs emas, balki menejer, lider, motivator, kommunikator va strateg sifatida faoliyat olib boradi. Ayniqsa, uzluksiz kasbiy rivojlanish (CPD) sharoitida rahbarning shaxsiy rivoji pedagoglar rivojining muhim omiliga aylanmoqda. Shu bois zamonaviy rahbar xususiyatlarini menejerlik va liderlik rollari orqali tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy rahbar tushunchasi boshqaruvda faqat buyruq berish yoki nazorat qilish bilan cheklanmaydi. U, avvalo, maqsadni aniq belgilay oladigan, resurslarni oqilona boshqaradigan, odamlar bilan ishlashni biladigan va o‘zgarishlarga ochiq shaxsdir. Zamonaviy rahbar boshqaruvni mexanik jarayon sifatida emas, balki ijtimoiy-psixologik tizim sifatida qabul qiladi. Chunki ta’lim tashkilotida asosiy resurs bu — inson, ya’ni pedagog va tarbiyachidir. Rahbarning boshqaruv kompetensiyasi aynan shu insoniy resurs bilan ishlash qobiliyatida namoyon bo‘ladi.
Rahbarning boshqaruv kompetensiyasi tarkibida rejalashtirish, tashkil etish, motivatsiya, nazorat va tahlil funksiyalari muhim o‘rin tutadi. Biroq zamonaviy yondashuvda bu funksiyalar qat’iy buyruqbozlik asosida emas, balki hamkorlik, ishonch va delegatsiya tamoyillari orqali amalga oshiriladi. Masalan, rahbar barcha vazifalarni shaxsan o‘zi bajarishga urinmasdan, mas’uliyatni pedagoglar o‘rtasida to‘g‘ri taqsimlay olishi zarur. Bu esa jamoada mas’uliyat hissini oshiradi va pedagoglarning kasbiy faolligini kuchaytiradi.
Mazkur jarayonda menejer va lider tushunchalarini aniq farqlash muhimdir. Menejer — bu tashkilot faoliyatini reja asosida yurituvchi, jarayonlarni tartibga soluvchi va belgilangan natijalarga erishishni ta’minlovchi shaxsdir. Menejerlik faoliyati ko‘proq tizim, qoidalar, me’yorlar va tartib-intizomga tayangan holda amalga oshiriladi. Ta’lim muassasasida menejer sifatida rahbar o‘quv jarayonining uzluksizligini, hujjatlarning to‘g‘ri yuritilishini, rejalarning bajarilishini va resurslardan samarali foydalanilishini ta’minlaydi.
Lider esa jamoani ilhomlantiruvchi, odamlarni ortidan ergashtira oladigan va ularga ma’naviy kuch bag‘ishlaydigan shaxsdir. Liderlik rahbarning lavozimi bilan emas, balki uning shaxsiy ta’siri, ishonchliligi, qarashlari va namunasi bilan belgilanadi. Ta’lim muassasasida lider rahbar pedagoglarni majburiyat orqali emas, balki ichki ishonch va qadriyatlar orqali faoliyatga undaydi. Shu jihatdan, menejer tartibni saqlasa, lider rivojlanishni ta’minlaydi.
Zamonaviy rahbarning eng muhim xususiyati shundaki, u menejer va lider rollarini uyg‘unlashtira oladi. Faqat menejer bo‘lgan rahbar jamoani rasmiy intizom doirasida ushlab turishi mumkin, ammo pedagoglarning ijodkorligini va tashabbuskorligini cheklab qo‘yadi. Faqat lider bo‘lgan rahbar esa ilhomlantirishi mumkin, biroq tizim va tartib yetishmasligi sababli boshqaruvda beqarorlik yuzaga keladi. Shu sababli zamonaviy ta’lim rahbari menejerlik aniqligi va liderlik ta’sirini bir butun sifatida namoyon etishi zarur.
Rahbarning menejerlik faoliyatida boshqaruv madaniyati muhim ahamiyatga ega. Boshqaruv madaniyati — bu rahbarning qaror qabul qilish uslubi, muloqot ohangi, tanqid va rag‘batlantirish yondashuvi hamda jamoaga bo‘lgan munosabatida namoyon bo‘ladi. Madaniyatli menejer tanqidni jazolash vositasi sifatida emas, balki rivojlanish omili sifatida qo‘llaydi. U xatoni yashirishga majbur qilmaydi, aksincha undan saboq chiqarishga undaydi.
Zamonaviy menejer uchun vaqtni boshqarish kompetensiyasi ham muhim hisoblanadi. Ta’lim muassasasida rahbar ko‘plab majlislar, hujjatlar, tekshiruvlar va uchrashuvlar bilan band bo‘ladi. Agar rahbar o‘z vaqtini samarali boshqara olmasa, u strategik masalalarga e’tibor qaratolmaydi. Samarali menejer kunlik operativ vazifalar bilan uzoq muddatli rivojlanish masalalari o‘rtasida muvozanatni saqlay oladi.
Rahbar faoliyatida menejerning imiji alohida o‘rin tutadi. Imij — bu rahbarning tashqi ko‘rinishi emas, balki jamoa va jamoatchilik ongida shakllangan professional qiyofasi, ishonchliligi va obro‘sidir. Menejerning imiji uning nutqi, muomala madaniyati, qarorlaridagi izchillik va xatti-harakatlaridagi adolat orqali shakllanadi. Ta’lim muassasasida rahbarning ijobiy imiji pedagoglarda ishonch uyg‘otadi, ota-onalar bilan hamkorlikni mustahkamlaydi va tashkilot nufuzini oshiradi.
Menejer imijining muhim tarkibiy qismi — professional etikaga rioya qilishdir. Rahbar pedagoglar o‘rtasida adolatli munosabatni saqlamasa, subyektiv qarorlar qabul qilsa yoki bir xodimni boshqasidan ustun qo‘ysa, uning imiji jiddiy zarar ko‘radi. Ijobiy imijga ega menejer esa shaffoflik, ochiqlik va halollik tamoyillariga qat’iy amal qiladi.
Zamonaviy rahbar imijining yana bir jihati — kommunikativ ochiqlikdir. Ochiq rahbar jamoa bilan muntazam muloqotda bo‘ladi, muammolarni yashirmaydi, balki ularni birgalikda muhokama qiladi. Bunday rahbar pedagoglar fikrini tinglaydi, takliflarni e’tiborsiz qoldirmaydi va jamoada “men va ular” emas, balki “biz” degan tushunchani shakllantiradi.
Rahbarning liderlik imiji esa ko‘proq uning shaxsiy namunasi orqali namoyon bo‘ladi. Agar rahbar o‘zi kechiksa, o‘zi va’dasiga amal qilmasa yoki o‘zi kasbiy rivojlanishga intilmasa, pedagoglardan yuqori natija talab qilishi samarasiz bo‘ladi. Lider rahbar avvalo o‘zi o‘rnak bo‘ladi: o‘rganadi, izlanadi, o‘z ustida ishlaydi va o‘zgarishlarga ochiq bo‘ladi. Shu orqali u pedagoglarni ham uzluksiz kasbiy rivojlanishga undaydi.
Menejer va lider sifatlarini uyg‘unlashtirgan rahbar motivatsion muhit yaratishga qodir bo‘ladi. Motivatsion muhit — bu pedagoglar faqat majburiyat sabab emas, balki ichki qiziqish va kasbiy qoniqish asosida ishlaydigan muhitdir. Bunday muhitda rahbar rag‘batlantirishni faqat moddiy vositalar bilan cheklamaydi, balki e’tirof, ishonch, kasbiy o‘sish imkoniyatlari orqali motivatsiyani kuchaytiradi.
Zamonaviy rahbarlik amaliyotida liderlik orqali boshqarish tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu yondashuvda rahbar buyruq beruvchi emas, balki yo‘naltiruvchi va qo‘llab-quvvatlovchi rolini bajaradi. Pedagoglarga mustaqil qaror qabul qilish imkoniyati beriladi, rahbar esa jarayonni muvofiqlashtiradi va zarur sharoitlarni yaratadi. Natijada pedagoglarning mas’uliyati va kasbiy o‘ziga ishonchi oshadi.
4.Boshqaruv etikasi va uning milliy xususiyatlari.
Zamonaviy ta’lim tizimida rahbar shaxsiga nisbatan qo‘yilayotgan talablar faqat kasbiy bilim va boshqaruv ko‘nikmalari bilan cheklanib qolmay, balki uning axloqiy qiyofasi, etik pozitsiyasi va ijtimoiy mas’uliyati bilan ham bevosita bog‘liq holda qaralmoqda. Bugungi maktab yoki maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbari jamiyat ko‘z o‘ngida nafaqat menejer yoki lider, balki ma’naviy namuna, adolat mezoni va ijtimoiy ishonch timsoli sifatida namoyon bo‘ladi. Shu sababli zamonaviy rahbar xususiyatlarini tahlil qilishda boshqaruv kompetensiyasi bilan bir qatorda boshqaruv etikasi masalalariga alohida e’tibor qaratish zarur.
Zamonaviy rahbar xususiyatlari tushunchasi keng qamrovli bo‘lib, u rahbarning kasbiy tayyorgarligi, shaxsiy fazilatlari, boshqaruv uslubi va axloqiy pozitsiyasini o‘z ichiga oladi. Zamonaviy rahbar o‘z faoliyatini faqat normativ hujjatlar doirasida emas, balki ijtimoiy adolat, insonparvarlik va kasbiy mas’uliyat tamoyillariga asoslanib olib boradi. Chunki ta’lim tashkiloti — bu inson bilan ishlaydigan muassasa bo‘lib, unda qabul qilingan har bir qaror pedagog va o‘quvchining taqdiriga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Rahbarning boshqaruv kompetensiyasi, avvalo, axloqiy asoslangan qaror qabul qilish qobiliyati bilan namoyon bo‘ladi. Axloqiy kompetensiyaga ega rahbar vaziyatdan kelib chiqib, qisqa muddatli manfaatni emas, balki uzoq muddatli ijtimoiy va pedagogik natijani ustuvor deb biladi. Bunday rahbar uchun qonuniylik yetarli bo‘lsa-da, u har doim vijdoniylik va halollik mezonlarini ham inobatga oladi. Chunki boshqaruvda axloqiy me’yorlarga rioya etilmasligi hatto to‘g‘ri huquqiy qarorlarning ham jamoa tomonidan qabul qilinmasligiga olib kelishi mumkin.
Zamonaviy rahbar xususiyatlaridan biri — axloqiy barqarorlikdir. Axloqiy barqaror rahbar bosim, manfaatlar to‘qnashuvi yoki tashqi ta’sirlar ostida o‘z prinsiplaridan voz kechmaydi. U pedagoglar o‘rtasida adolatli munosabatni saqlaydi, qarindoshlik, shaxsiy yaqinlik yoki subyektiv simpatiyaga asoslangan qarorlar qabul qilmaydi. Aynan mana shu barqarorlik rahbarning jamoa oldidagi obro‘sini mustahkamlaydi.
Rahbarning boshqaruv kompetensiyasi boshqaruv etikasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Boshqaruv etikasi — bu rahbarning kasbiy faoliyatida amal qilinishi lozim bo‘lgan axloqiy tamoyillar, xulq-atvor me’yorlari va muloqot madaniyati majmuasidir. Boshqaruv etikasi rahbarning qanday gapirishi, qanday qaror qabul qilishi, qanday tanqid qilishi va qanday rag‘batlantirishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Etik me’yorlarga amal qilgan rahbar jamoada sog‘lom psixologik muhitni shakllantira oladi.
Boshqaruv etikasi doirasida adolat markaziy tamoyil hisoblanadi. Adolatli rahbar har bir pedagogning mehnatini xolis baholaydi, yuklamani teng taqsimlaydi va rag‘batlantirishda shaffoflikni ta’minlaydi. Agar jamoada adolatsizlik hissi kuchaysa, pedagoglarning kasbiy motivatsiyasi pasayadi va uzluksiz kasbiy rivojlanish jarayoni sustlashadi. Shu bois adolat boshqaruvning nafaqat axloqiy, balki strategik omili sifatida ham qaraladi.
Zamonaviy rahbarning boshqaruv etikasi muloqot madaniyatida yaqqol namoyon bo‘ladi. Rahbarning nutqi hurmatga asoslangan, xolis va dalillarga tayangan bo‘lishi zarur. Keskin, tahdidli yoki kamsituvchi ohang rahbarning professional qiyofasiga putur yetkazadi. Etik rahbar tanqidni shaxsga emas, faoliyatga qaratadi va har qanday tanqidni rivojlanish imkoniyati sifatida taqdim etadi.
Boshqaruv etikasi masalasini milliy kontekstdan ajratib ko‘rib bo‘lmaydi. Boshqaruv etikasi va uning milliy xususiyatlari jamiyatning tarixiy, madaniy va ma’naviy qadriyatlari bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘zbekiston jamiyatida boshqaruv etikasi, avvalo, kattaga hurmat, kichikka e’tibor, muomala madaniyati va jamoaviylik tamoyillariga tayangan holda shakllangan. Ta’lim rahbari ushbu milliy qadriyatlarni hisobga olgan holda boshqaruv faoliyatini tashkil etishi zarur.
Milliy xususiyatlarga asoslangan boshqaruv etikasi rahbardan insoniylik va mehribonlikni talab qiladi. Biroq bu tushunchalar haddan tashqari yumshoqlik yoki intizomsizlik bilan aralashtirilmasligi lozim. Zamonaviy rahbar milliy qadriyatlarga tayangan holda ham talabchan bo‘lishi, mas’uliyatni aniq belgilashi va intizomni saqlashi mumkin. Bu yerda asosiy mezon — talabchanlikning hurmat va inson qadr-qimmatini tan olish asosida amalga oshirilishidir.
Boshqaruv etikasi milliy xususiyatlar doirasida jamoa manfaatini shaxsiy manfaatdan ustun qo‘yish tamoyilini ham o‘z ichiga oladi. Ta’lim muassasasida rahbar o‘z qarorlarida nafaqat o‘z obro‘si yoki qulayligini, balki pedagoglar jamoasi va o‘quvchilarning manfaatlarini inobatga olishi lozim. Bu yondashuv rahbarning ijtimoiy mas’uliyatini oshiradi va jamoada ishonch muhitini shakllantiradi.
Zamonaviy rahbar boshqaruv etikasi orqali namuna bo‘lish kompetensiyasini namoyon etadi. Rahbarning o‘zi rioya qilmaydigan qoidalarga boshqalardan amal qilishni talab qilishi etik jihatdan qabul qilinmaydi. Shu sababli rahbar avvalo o‘z xulqi, intizomi, nutqi va munosabati bilan jamoaga o‘rnak bo‘lishi zarur. Bu holat ayniqsa pedagoglar bilan ishlashda muhim ahamiyat kasb etadi, chunki pedagog rahbar xulqini bilvosita o‘quvchilarga uzatadi.
Milliy boshqaruv etikasi doirasida maslahatlashuv va kelishuv muhim o‘rin tutadi. O‘zbek jamiyatida muhim qarorlarni yakka tartibda emas, balki jamoa bilan maslahatlashib qabul qilish an’anasi mavjud. Zamonaviy rahbar ushbu milliy xususiyatni hisobga olib, pedagogik kengashlar, metodik birlashmalar va ishchi guruhlar faoliyatini samarali tashkil etishi lozim. Bu jarayon rahbarning mutlaq hokim emas, balki jamoaning bir qismi sifatida qabul qilinishiga xizmat qiladi.
Boshqaruv etikasi rahbarning mas’uliyatni bo‘lishish madaniyatida ham namoyon bo‘ladi. Etik rahbar muvaffaqiyatlarni jamoa bilan bo‘lishadi, xatolar uchun esa aybni boshqalarga yuklamaydi. Bu yondashuv jamoada psixologik xavfsizlikni ta’minlaydi va pedagoglarni tashabbuskorlikka undaydi. Chunki xato qilishdan qo‘rqmaydigan pedagog o‘z ustida ishlashga va yangilik joriy etishga moyil bo‘ladi.
Zamonaviy rahbar uchun boshqaruv etikasi uzluksiz kasbiy rivojlanish jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi. Etik me’yorlarga amal qilinadigan muhitda pedagoglar o‘z fikrini erkin bildiradi, kasbiy muammolarni yashirmaydi va rivojlanishga ochiq bo‘ladi. Bu esa CPD tizimining samarali ishlashiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Rahbarning boshqaruv kompetensiyasi va etik pozitsiyasi o‘zaro uyg‘unlashgan taqdirdagina ta’lim muassasasida barqaror rivojlanish ta’minlanadi. Axloqiy jihatdan yetuk, milliy qadriyatlarga tayangan va zamonaviy boshqaruv kompetensiyalariga ega rahbar jamoa uchun nafaqat boshqaruvchi, balki ishonch manbai va kasbiy tayanchga aylanadi.
5. Menejerlik va liderlik sifatlarini shakllantirish.
Zamonaviy ta’lim tizimida rahbar shaxsining muvaffaqiyati bevosita uning menejerlik va liderlik sifatlarini qay darajada shakllantira olganiga bog‘liq holda baholanadi. Bugungi kunda maktab yoki maktabgacha ta’lim tashkiloti rahbari faqat mavjud jarayonlarni boshqaruvchi emas, balki o‘zini doimiy rivojlantiruvchi, jamoani o‘zgartira oluvchi va kelajakni shakllantiruvchi shaxs sifatida qaralmoqda. Shu bois rahbarlik faoliyatida menejerlik va liderlik sifatlarini shakllantirish uzluksiz kasbiy rivojlanishning asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Zamonaviy rahbar xususiyatlari tushunchasi rahbarning shaxsiy fazilatlari, kasbiy bilimlari, boshqaruv yondashuvlari va ijtimoiy mas’uliyatini o‘z ichiga oladi. Zamonaviy rahbar o‘zini faqat buyruq beruvchi sifatida emas, balki rivojlanish jarayonining faol ishtirokchisi sifatida namoyon etadi. U o‘z ustida ishlaydi, yangi bilimlarni egallaydi va o‘zgarishlarga tayyor bo‘ladi. Aynan mana shu o‘zgarishga ochiqlik menejerlik va liderlik sifatlarini shakllantirishning boshlang‘ich nuqtasi hisoblanadi.
Rahbarning boshqaruv kompetensiyasi menejerlik va liderlik sifatlarining uyg‘unligida namoyon bo‘ladi. Boshqaruv kompetensiyasi faqat tashkiliy masalalarni hal qilish bilan cheklanmaydi, balki insonlar bilan ishlash, qaror qabul qilish, motivatsiya berish va rivojlanishga yo‘naltirish qobiliyatlarini ham qamrab oladi. Shu sababli rahbar o‘z kompetensiyasini shakllantirish jarayonida menejerlik va liderlikni bir-biriga qarama-qarshi tushunchalar sifatida emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi sifatlar sifatida qabul qilishi zarur.
Menejerlik sifatlarini shakllantirish avvalo rahbarning o‘z faoliyatini tizimli tashkil eta olish qobiliyatidan boshlanadi. Menejerlik sifatlari rejalashtirish, resurslarni taqsimlash, vazifalarni aniq belgilash va nazorat mexanizmlarini samarali qo‘llash orqali rivojlanadi. Zamonaviy rahbar menejer sifatida jarayonlarni tasodifga tashlab qo‘ymaydi, balki har bir faoliyatni maqsadga yo‘naltirilgan holda boshqaradi. Bu jarayonda aniqlik, izchillik va mas’uliyat asosiy menejerlik belgilaridan hisoblanadi.
Menejerlik sifatlarini shakllantirishda rahbarning tashkiliy tafakkuri muhim rol o‘ynaydi. Tashkiliy tafakkur rahbarga muammolarni tartibsiz holatda emas, balki sabab–oqibat zanjiri orqali ko‘rish imkonini beradi. Bunday rahbar muammolarni bartaraf etishda faqat oqibat bilan kurashmaydi, balki ularning ildiz sabablarini aniqlashga intiladi. Bu yondashuv menejerlik mahoratini chuqurlashtiradi.
Rahbarning menejerlik sifatlari nazorat madaniyati orqali ham shakllanadi. Nazorat jazolash vositasi emas, balki jarayonlarni takomillashtirish mexanizmi sifatida qo‘llanganda samarali bo‘ladi. Zamonaviy menejer nazorat jarayonida xodimni ayblashdan ko‘ra, uni rivojlantirishga intiladi. Shu orqali menejerlik faoliyati pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishiga xizmat qiladi.
Liderlik sifatlarini shakllantirish esa rahbarning shaxsiy ta’siri va ichki pozitsiyasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Liderlik lavozim orqali emas, balki ishonch, namuna va qadriyatlar orqali shakllanadi. Zamonaviy rahbar lider sifatida pedagoglarni majburiyat orqali emas, balki ichki ishonch va maqsad orqali faoliyatga undaydi. Bu jarayonda rahbarning so‘zi bilan amali bir bo‘lishi hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Liderlik sifatlarini shakllantirishda rahbarning o‘ziga bo‘lgan ishonchi muhim omil hisoblanadi. O‘ziga ishongan rahbar qaror qabul qilishdan qo‘rqmaydi, mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladi va jamoani noaniqlikdan olib chiqishga qodir bo‘ladi. Shu bilan birga, haqiqiy lider o‘zini mukammal deb hisoblamaydi, balki o‘rganishga va o‘z ustida ishlashga doim tayyor bo‘ladi.
Zamonaviy rahbar liderlik sifatlarini shakllantirish jarayonida insoniy munosabatlarga alohida e’tibor qaratadi. U pedagoglarni faqat ijrochi emas, balki shaxs sifatida ko‘radi. Pedagogning fikri, hissiy holati va kasbiy ehtiyojlari lider rahbar uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Bu yondashuv jamoada ishonch muhitini yaratadi va liderlik ta’sirini kuchaytiradi.
Menejerlik va liderlik sifatlarini shakllantirish jarayonida o‘z-o‘zini tahlil qilish muhim mexanizm hisoblanadi. Rahbar o‘z faoliyatini muntazam tahlil qilib borishi, kuchli va zaif tomonlarini aniqlashi zarur. O‘zini tahlil qila oladigan rahbar boshqaruv uslubini vaziyatga mos ravishda o‘zgartira oladi. Bu esa menejerlik aniqligi va liderlik moslashuvchanligini ta’minlaydi.
Zamonaviy rahbar uchun motivatsiya yaratish kompetensiyasi menejerlik va liderlik sifatlarini birlashtiruvchi asosiy omillardan biridir. Menejer motivatsiyani tizim orqali ta’minlasa, lider motivatsiyani ma’no orqali shakllantiradi. Rahbar ushbu ikki yondashuvni uyg‘unlashtirgan taqdirdagina jamoada barqaror ishchanlik muhitini yaratishi mumkin. Motivatsiya jarayonida rahbar moddiy rag‘bat bilan cheklanmay, e’tirof, ishonch va rivojlanish imkoniyatlaridan ham foydalanadi.
Menejerlik va liderlik sifatlarini shakllantirishda mas’uliyatni bo‘lishish madaniyati alohida ahamiyatga ega. Zamonaviy rahbar barcha qarorlarni yakka tartibda qabul qilishdan voz kechib, jamoani jarayonga jalb etadi. Bu yondashuv pedagoglarda egalik hissini kuchaytiradi va ularning kasbiy faolligini oshiradi. Shu orqali rahbar nafaqat boshqaradi, balki jamoani tarbiyalaydi.
Rahbarning menejerlik va liderlik sifatlari kommunikativ kompetensiya orqali yanada mustahkamlanadi. Samarali muloqot qila oladigan rahbar o‘z fikrini aniq yetkazadi, boshqalarni tinglaydi va kelishmovchiliklarni ochiq muloqot orqali hal qiladi. Kommunikativ jihatdan yetuk rahbar jamoada axborot uzilishlariga yo‘l qo‘ymaydi va mish-mishlar paydo bo‘lishining oldini oladi.
Zamonaviy rahbarning liderlik sifatlari o‘zgarishlarni boshqarish qobiliyatida yaqqol namoyon bo‘ladi. Ta’lim tizimidagi islohotlar, yangi talablar va innovatsiyalar rahbardan jamoani o‘zgarishlarga tayyorlashni talab qiladi. Lider rahbar o‘zgarishlarni majburan joriy etmaydi, balki ularning mazmunini tushuntiradi va pedagoglarni jarayonga jalb etadi. Bu yondashuv o‘zgarishlarga qarshilikni kamaytiradi.
Menejerlik va liderlik sifatlarini shakllantirishda kasbiy intizom muhim o‘rin tutadi. Intizom rahbarning o‘zi tomonidan namoyon etilgandagina samarali bo‘ladi. Rahbar o‘zi rioya qilmagan qoidalarga boshqalardan amal qilishni talab qilmasligi lozim. Shu jihatdan shaxsiy namuna menejerlik va liderlik sifatlarini shakllantirishning eng kuchli vositalaridan biridir.
Zamonaviy rahbar o‘z menejerlik va liderlik sifatlarini uzluksiz kasbiy rivojlanish jarayonida takomillashtiradi. Treninglar, malaka oshirish kurslari, tajriba almashish va mustaqil o‘rganish rahbarning kasbiy salohiyatini oshiradi. O‘z ustida ishlashni to‘xtatgan rahbar jamoani rivojlantira olmaydi.
Rahbarlik faoliyatida menejerlik va liderlik sifatlari bir-birini kuchaytiruvchi omillar sifatida namoyon bo‘ladi. Menejerlik tartib va barqarorlikni ta’minlasa, liderlik ma’no va yo‘nalish beradi. Aynan shu uyg‘unlik zamonaviy ta’lim tashkilotida pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishi uchun mustahkam asos yaratadi.
6. Maktabda samarali boshqaruvni amalga oshirishda XXI asr ko‘nikmalarining ahamiyati.
XXI asr ta’lim tizimi tub o‘zgarishlar davrini boshdan kechirmoqda. Globallashuv, raqamli texnologiyalar, axborot oqimining keskin ortishi va jamiyat ehtiyojlarining murakkablashuvi ta’lim muassasalarini boshqarishda mutlaqo yangi yondashuvlarni talab etmoqda. Shu sharoitda zamonaviy maktab rahbari an’anaviy boshqaruv bilimlari bilan cheklanib qolmay, XXI asr ko‘nikmalarini chuqur egallagan holda faoliyat yuritishi zarur. Chunki bugungi kunda samarali boshqaruv nafaqat tizimni saqlab turish, balki uni doimiy ravishda rivojlantirish, moslashtirish va yangilash qobiliyatiga bog‘liqdir.
Zamonaviy rahbar xususiyatlari XXI asr talablariga mos ravishda shakllanadi. Bunday rahbar o‘z faoliyatini statik holatda emas, balki doimiy o‘zgaruvchan muhitda olib boradi. Shu sababli u moslashuvchan, ochiq fikrli va innovatsiyaga moyil bo‘lishi lozim. Zamonaviy rahbar boshqaruvni faqat buyruq va nazorat vositasi sifatida emas, balki o‘rganish, hamkorlik va rivojlanish jarayoni sifatida ko‘radi. Bu yondashuv XXI asr ko‘nikmalarini boshqaruv amaliyotiga singdirish uchun muhim zamin yaratadi.
Rahbarning boshqaruv kompetensiyasi XXI asr sharoitida kengayib, yangi tarkibiy qismlar bilan boyimoqda. Endilikda rahbar nafaqat tashkiliy va ma’muriy masalalarni hal qilishi, balki axborot bilan ishlash, raqamli vositalardan foydalanish, ijodiy fikrlashni qo‘llab-quvvatlash va jamoaviy ishlashni tashkil etish kabi kompetensiyalarga ham ega bo‘lishi talab etiladi. Ushbu kompetensiyalar majmuasi maktabda samarali boshqaruvni amalga oshirishda hal qiluvchi omilga aylanmoqda.
XXI asr ko‘nikmalarining markazida tanqidiy fikrlash turadi. Zamonaviy maktab rahbari tanqidiy fikrlash orqali mavjud holatni chuqur tahlil qiladi, qarorlarni shablon asosida emas, balki dalil va asoslar asosida qabul qiladi. Tanqidiy fikrlay oladigan rahbar har qanday ma’lumotni shubhasiz qabul qilmaydi, balki uni solishtiradi, tekshiradi va amaliy ahamiyatini baholaydi. Bu ko‘nikma noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinishining oldini olishda muhim rol o‘ynaydi.
Maktabda samarali boshqaruvni ta’minlashda muammo yechish ko‘nikmasi alohida ahamiyat kasb etadi. XXI asr muammolari murakkab, ko‘p omilli va tez o‘zgaruvchan bo‘lib, ularni an’anaviy usullar bilan hal etish qiyinlashmoqda. Zamonaviy rahbar muammoni vaqtinchalik choralar bilan yopib qo‘ymaydi, balki uni tizimli yondashuv asosida hal etadi. Muammo yechish ko‘nikmasi rahbarni vaziyatga mos, ijodiy va samarali qarorlar qabul qilishga undaydi.
XXI asr ko‘nikmalaridan yana biri — ijodiy fikrlashdir. Ijodiy fikrlash faqat yangi g‘oyalar yaratish emas, balki mavjud resurslardan noodatiy va samarali foydalanish qobiliyatini ham anglatadi. Zamonaviy maktab rahbari ijodiy fikrlash orqali ta’lim jarayonini boyitadi, pedagoglarni yangilikka undaydi va maktabni rivojlanish markaziga aylantiradi. Ijodkor rahbar muammolardan qo‘rqmaydi, balki ularni imkoniyat sifatida qabul qiladi.
Samarali boshqaruvda kommunikatsiya ko‘nikmalari XXI asrning ajralmas talabi hisoblanadi. Zamonaviy rahbar turli auditoriyalar bilan muloqot qiladi: pedagoglar, o‘quvchilar, ota-onalar, mahalla va yuqori tashkilotlar. Har bir guruh bilan samarali muloqot o‘rnatish rahbardan yuqori darajadagi kommunikativ savodxonlikni talab etadi. Ochiq, aniq va hurmatga asoslangan muloqot maktabda ishonch muhitini shakllantiradi va boshqaruv samaradorligini oshiradi.
XXI asr sharoitida rahbar uchun jamoaviy ishlash ko‘nikmasi muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy boshqaruv yakka rahbarlikka emas, balki jamoaviy hamkorlikka tayanadi. Rahbar pedagoglarni qaror qabul qilish jarayoniga jalb etadi, mas’uliyatni bo‘lishadi va jamoaning salohiyatidan foydalanadi. Bu yondashuv pedagoglarning faolligini oshiradi va maktabda umumiy maqsadga yo‘naltirilganlikni kuchaytiradi.
Maktabda samarali boshqaruvni amalga oshirishda raqamli savodxonlik XXI asr ko‘nikmalarining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Raqamli savodxon rahbar elektron hujjat aylanishi, onlayn platformalar, ma’lumotlar bazasi va raqamli monitoring tizimlaridan samarali foydalanadi. Bu jarayon boshqaruvni tezkor, shaffof va aniq qilish imkonini beradi. Raqamli vositalarni bilmagan rahbar zamonaviy ta’lim muhitida ortda qolib ketishi muqarrar.
Zamonaviy rahbarning boshqaruv kompetensiyasida moslashuvchanlik XXI asrning asosiy talablaridan biridir. Moslashuvchan rahbar o‘zgaruvchan sharoitlarga tez moslashadi, yangi talablarni qabul qiladi va jamoani ham shu jarayonga tayyorlaydi. Moslashuvchanlik qotib qolgan boshqaruv uslublaridan voz kechish va vaziyatga mos yondashuvni tanlash qobiliyatida namoyon bo‘ladi.
XXI asr ko‘nikmalaridan yana biri — o‘rganishni o‘rganish kompetensiyasidir. Zamonaviy rahbar o‘zini bilimning yakuniy egasi deb hisoblamaydi, balki doimiy o‘rganishni kasbiy zarurat sifatida qabul qiladi. U yangi bilimlarni egallaydi, tajribalarni tahlil qiladi va o‘z boshqaruv amaliyotiga tatbiq etadi. Bu yondashuv pedagoglarga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatib, uzluksiz kasbiy rivojlanish muhitini yaratadi.
Samarali boshqaruvda vaqtni boshqarish ko‘nikmasi XXI asrda yanada dolzarb bo‘lib bormoqda. Axborot va vazifalar ko‘pligi sharoitida rahbar ustuvorliklarni to‘g‘ri belgilay olishi zarur. Vaqtni boshqara oladigan rahbar operativ masalalar bilan strategik vazifalar o‘rtasida muvozanatni saqlaydi. Bu ko‘nikma boshqaruvda shoshma-shosharlik va stressni kamaytirishga xizmat qiladi.
XXI asr ko‘nikmalari doirasida emosional intellekt rahbar uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Emosional intellekt rahbarning o‘z hissiyotlarini anglash, boshqarish va boshqalarning hissiy holatini tushunish qobiliyatini bildiradi. Yuqori emosional intellektga ega rahbar jamoada sog‘lom psixologik muhit yaratadi, nizolarni kuchaytirmasdan hal qiladi va pedagoglarning ichki holatini inobatga olgan holda qaror qabul qiladi.
Zamonaviy maktab rahbari uchun ijtimoiy mas’uliyat XXI asr ko‘nikmalarining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ijtimoiy mas’ul rahbar maktabni faqat ta’lim beruvchi muassasa sifatida emas, balki jamiyat rivojiga hissa qo‘shuvchi institut sifatida ko‘radi. U maktab faoliyatini mahalla, ota-onalar va jamiyat ehtiyojlari bilan uyg‘unlashtiradi.
Maktabda samarali boshqaruvni amalga oshirishda strategik fikrlash XXI asrning yetakchi ko‘nikmalaridan biridir. Strategik fikrlay oladigan rahbar bugungi muammolarni ertangi natijalar bilan bog‘laydi. U qisqa muddatli foyda emas, balki uzoq muddatli rivojlanishni ko‘zlab qaror qabul qiladi. Strategik fikrlash maktabning barqaror rivojlanishini ta’minlaydi.
XXI asr ko‘nikmalari rahbarning boshqaruv kompetensiyasini sifat jihatdan yangi bosqichga olib chiqadi. Zamonaviy rahbar ushbu ko‘nikmalarni egallagan holda maktabni faqat boshqariladigan tizim emas, balki o‘rganadigan, rivojlanadigan va innovatsiyaga ochiq tashkilotga aylantiradi. Bu jarayon pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydigan kuchli boshqaruv muhitini shakllantiradi.
7. Maktabning konteksti, qadriyatlari va prinsiplarini o‘rganish. Rahbar odobi va iqtidori o‘rtasidagi dialektik bog‘lanish.
Zamonaviy ta’lim muassasasini samarali boshqarish rahbardan nafaqat professional bilim va texnik ko‘nikmalarni, balki maktab faoliyatining ichki konteksti, asosiy qadriyatlari va amal qilinadigan prinsiplarini chuqur anglashni talab etadi. Chunki har bir maktab o‘ziga xos ijtimoiy, madaniy, hududiy va pedagogik muhitda faoliyat yuritadi. Zamonaviy rahbar ushbu muhitni hisobga olmagan holda umumiy, andozaviy qarorlar qabul qilsa, boshqaruv samaradorligi pasayadi. Shu bois rahbarlik faoliyatida kontekstni anglash boshqaruv kompetensiyasining muhim tarkibiy qismi sifatida namoyon bo‘ladi.
Zamonaviy rahbar xususiyatlari avvalo uning vaziyatni to‘g‘ri idrok etish qobiliyatida ko‘zga tashlanadi. Rahbar maktabni faqat tashkiliy birlik sifatida emas, balki ijtimoiy-organik tizim sifatida qabul qiladi. Bu tizimda o‘quvchilar, pedagoglar, ota-onalar, mahalla, hududiy boshqaruv organlari va an’analar o‘zaro ta’sirda bo‘ladi. Kontekstual fikrlay oladigan rahbar ushbu elementlarning har birini boshqaruv qarorlarida hisobga oladi va maktabni rivojlantirish yo‘nalishini shunga mos ravishda belgilaydi.
Maktabning konteksti deganda uning joylashgan hududi, o‘quvchilar kontingenti, pedagoglar tarkibi, ijtimoiy muhit va tarixiy shakllangan tajribasi tushuniladi. Zamonaviy rahbar maktab kontekstini chuqur o‘rganmasdan turib, samarali boshqaruvni amalga oshira olmaydi. Chunki bir hudud uchun samarali bo‘lgan boshqaruv usuli boshqa hududda kutilgan natijani bermasligi mumkin. Kontekstni anglash rahbarni universal yondashuvdan moslashuvchan boshqaruvga olib keladi.
Rahbarning boshqaruv kompetensiyasi kontekstni tahlil qilish va undan to‘g‘ri xulosa chiqarish qobiliyatida ham namoyon bo‘ladi. Bunday rahbar maktabdagi muammolarni faqat tashqi omillar bilan izohlamaydi, balki ichki sabablarni aniqlaydi. Masalan, o‘quvchilarning past o‘zlashtirishi faqat metodik kamchilik emas, balki oilaviy muhit, motivatsiya, qadriyatlar tizimi bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu bois rahbar muammoni kompleks yondashuv asosida hal etishga intiladi.
Maktab boshqaruvida qadriyatlar alohida ahamiyat kasb etadi. Qadriyatlar — bu maktab jamoasi uchun muhim bo‘lgan axloqiy, kasbiy va ijtimoiy yo‘nalishlardir. Zamonaviy rahbar maktab qadriyatlarini tasodifiy yoki faqat hujjatlarda yozilgan tushunchalar sifatida emas, balki kundalik faoliyatda namoyon bo‘ladigan amaliy mezon sifatida shakllantiradi. Qadriyatlar orqali rahbar jamoaning xatti-harakatini bevosita boshqarmasdan, bilvosita yo‘naltira oladi.
Rahbarning zamonaviy xususiyatlaridan biri — qadriyatlar asosida boshqarish qobiliyatidir. Bunday rahbar qaror qabul qilishda faqat buyruq yoki ko‘rsatmaga emas, balki maktabda shakllangan qadriyatlarga tayangan holda ish yuritadi. Masalan, adolat, ochiqlik va hamkorlik qadriyat sifatida tan olingan muassasada rahbar subyektiv qarorlardan voz kechadi va shaffof boshqaruvni yo‘lga qo‘yadi. Bu yondashuv pedagoglar orasida ishonch muhitini mustahkamlaydi.
Maktabning asosiy prinsiplarini o‘rganish rahbar uchun strategik ahamiyatga ega. Prinsiplar — bu boshqaruv faoliyatida doimiy amal qilinadigan asosiy qoidalar bo‘lib, ular rahbarning qarorlariga izchillik bag‘ishlaydi. Zamonaviy rahbar prinsiplarni vaziyatga qarab o‘zgartirib yubormaydi, balki ularni kontekstga mos holda tatbiq etadi. Bu esa boshqaruvda barqarorlikni ta’minlaydi.
Zamonaviy rahbar boshqaruv kompetensiyasi rahbar odobi bilan bevosita bog‘liqdir. Rahbar odobi — bu rahbarning xulq-atvori, muomala madaniyati, nutqi va munosabatlarida namoyon bo‘ladigan axloqiy me’yorlar majmuasidir. Odob rahbar uchun tashqi bezak emas, balki uning kasbiy qiyofasining ajralmas qismi hisoblanadi. Odobli rahbar jamoada hurmat qozonadi va o‘z ta’sirini kuch ishlatmasdan amalga oshira oladi.
Rahbar odobi va iqtidori o‘rtasida uzviy dialektik bog‘lanish mavjud. Iqtidorli, ammo odobsiz rahbar qisqa muddatda natijaga erishishi mumkin, biroq uzoq muddatli boshqaruvda jamoaning ishonchini yo‘qotadi. Aksincha, odobli, biroq kasbiy jihatdan sust rahbar ham jamoani rivojlantira olmaydi. Shu bois zamonaviy rahbar uchun odob va iqtidor bir-birini to‘ldiruvchi va kuchaytiruvchi omillar sifatida qaraladi.
Rahbarning iqtidori faqat aql-zakovat yoki bilim bilan o‘lchanmaydi. Iqtidor rahbarning vaziyatni his qilish, odamlarni tushunish, murakkab masalalarda to‘g‘ri yo‘l tanlash qobiliyatida namoyon bo‘ladi. Bu iqtidor odob bilan uyg‘unlashgandagina haqiqiy rahbarlik kuchiga aylanadi. Odob iqtidorni yo‘naltiradi, iqtidor esa odobni mazmun bilan boyitadi.
Rahbar odobi maktab kontekstida milliy va kasbiy qadriyatlar bilan uyg‘unlashgan holda namoyon bo‘ladi. Zamonaviy rahbar muomala jarayonida kattaga hurmat, kichikka e’tibor, andisha va samimiyat kabi qadriyatlarni hisobga oladi. Biroq bu qadriyatlar intizomsizlik yoki sustkashlikka sabab bo‘lmasligi kerak. Odobli rahbar talabchanlikni hurmat asosida olib boradi.
Zamonaviy rahbarning boshqaruv kompetensiyasi odamlar bilan ishlash mahoratida ayniqsa yaqqol ko‘zga tashlanadi. Rahbar pedagoglarni faqat ijrochi sifatida emas, balki maktab qadriyatlarini tashuvchi shaxslar sifatida ko‘radi. Shu sababli u har bir pedagogning shaxsiy xususiyatlarini, kasbiy ehtiyojlarini va imkoniyatlarini inobatga olgan holda boshqaruvni tashkil etadi. Bu jarayonda rahbar odobi pedagoglar bilan munosabatlarni sog‘lomlashtiruvchi asos bo‘lib xizmat qiladi.
Rahbar odobi va iqtidorining dialektik bog‘lanishi qaror qabul qilish jarayonida ham namoyon bo‘ladi. Iqtidorli rahbar vaziyatni tez tahlil qiladi, odobli rahbar esa qarorning ijtimoiy va axloqiy oqibatlarini ham hisobga oladi. Shu tariqa qabul qilingan qarorlar nafaqat samarali, balki jamoa tomonidan qabul qilinadigan bo‘ladi.
Maktabning konteksti va qadriyatlarini chuqur o‘rgangan rahbar namunaviy xulq orqali boshqaruvni amalga oshiradi. Bunday rahbar qoidalarga rioya qilishni buyruq bilan emas, balki shaxsiy namuna orqali ta’minlaydi. Bu usul ayniqsa pedagoglar bilan ishlashda samarali bo‘lib, jamoada ichki intizomni shakllantiradi.
Zamonaviy rahbar uchun ichki madaniyat boshqaruv kompetensiyasining muhim asosi hisoblanadi. Ichki madaniyat rahbarning o‘zini tutishi, fikrlashi va munosabatlarida namoyon bo‘ladi. Ichki madaniyati yuksak rahbar tashqi bosimlarga berilmaydi, prinsiplariga sodiq qoladi va jamoaga barqarorlik hissini beradi.
Maktab boshqaruvida rahbar odobi va iqtidorining uyg‘unligi pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishi uchun qulay muhit yaratadi. Odobli va iqtidorli rahbar pedagoglarni ochiq fikrlashga, o‘z ustida ishlashga va tashabbus ko‘rsatishga undaydi. Bunday muhitda CPD jarayoni majburiyat sifatida emas, balki ichki ehtiyoj sifatida qabul qilinadi.
Zamonaviy rahbar maktab konteksti, qadriyatlari va prinsiplarini anglagan holda boshqaruvni amalga oshirganda, u jamoa uchun nafaqat boshqaruvchi, balki ma’naviy tayanch va kasbiy yo‘lboshchiga aylanadi. Aynan shu uyg‘unlik rahbarlik faoliyatining sifat jihatdan yangi bosqichini belgilaydi.
8. Rahbar madaniyati – odob, iymon, insof, adolat va iqtidor kabi fazilatlar majmui sifatida.
Zamonaviy ta’lim muassasasida rahbar shaxsining ta’siri faqat tashkiliy qarorlar yoki boshqaruv mexanizmlari bilan belgilanmaydi, balki uning madaniy darajasi, axloqiy fazilatlari va ichki e’tiqodi orqali namoyon bo‘ladi. Bugungi kunda rahbarlik tushunchasi tobora kengayib, u shaxsiy namuna, ma’naviy yetakchilik va ijtimoiy mas’uliyat bilan chambarchas bog‘liq holda talqin etilmoqda. Shu nuqtai nazardan zamonaviy rahbar xususiyatlarini tahlil qilishda rahbar madaniyati alohida va ustuvor ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy rahbar xususiyatlari deganda faqat boshqaruv texnologiyalarini bilish yoki normativ hujjatlarni mukammal o‘zlashtirish emas, balki rahbarning odobli muomalasi, axloqiy barqarorligi, adolatga sodiqligi va ichki iymoni tushuniladi. Chunki ta’lim muassasasi — bu inson tarbiyasi bilan shug‘ullanuvchi makon bo‘lib, rahbarning shaxsiy fazilatlari pedagoglar orqali o‘quvchilarga bilvosita uzatiladi. Shu sababli rahbar madaniyati ta’lim sifati va muhitiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Rahbarning boshqaruv kompetensiyasi madaniy fazilatlar bilan uyg‘unlashgan holdagina haqiqiy kuchga ega bo‘ladi. Texnik jihatdan mukammal, ammo madaniy jihatdan sust rahbar jamoani uzoq muddatli rivojlanishga olib chiqa olmaydi. Aksincha, madaniy jihatdan yetuk rahbar o‘z boshqaruv kompetensiyasini insoniy munosabatlar orqali samarali amalga oshira oladi. Shu bois zamonaviy boshqaruv kompetensiyasi madaniy-axloqiy asosga tayangan holda qaraladi.
Rahbar madaniyati — bu rahbarning ichki dunyosi, axloqiy mezonlari, muomala uslubi va hayotiy pozitsiyasining majmuidir. Rahbar madaniyati tashqi ko‘rinish yoki rasmiy xulq-atvor bilangina cheklanmaydi, balki qaror qabul qilish jarayoni, tanqidga munosabat, xodimlar bilan muloqot va ziddiyatlarni hal etish usullarida namoyon bo‘ladi. Madaniyatli rahbar kuch ishlatmasdan ta’sir qiladi, buyruq bermasdan yo‘naltiradi.
Rahbar madaniyatining asosiy tarkibiy qismi odob hisoblanadi. Odob rahbarning so‘zlash uslubi, tinglay olish qobiliyati, tanqidni qanday shaklda yetkazishi va talabchanlikni qanday ifodalashida ko‘zga tashlanadi. Odobli rahbar pedagoglarni kamsitmaydi, ularning sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qiladi. Bunday rahbar bilan ishlash jamoa uchun psixologik jihatdan qulay bo‘lib, pedagoglarning kasbiy faolligini oshiradi.
Zamonaviy rahbar madaniyatida iymon muhim o‘rin tutadi. Iymon rahbarning ichki e’tiqodi, vijdoni va mas’uliyat hissi bilan bog‘liq bo‘lib, u tashqi nazorat bo‘lmagan holatlarda ham to‘g‘ri yo‘lni tanlashga undaydi. Iymonli rahbar lavozimdan shaxsiy manfaat uchun foydalanmaydi, adolatsizlikka yo‘l qo‘ymaydi va o‘z qarorlarida vijdon mezonini ustuvor qo‘yadi. Bu sifat rahbarni ishonchli shaxs sifatida namoyon etadi.
Rahbar madaniyatining yana bir muhim jihati — insofdir. Insof rahbarning o‘ziga nisbatan talabchanligi va boshqalarga nisbatan adolatli bo‘lishida namoyon bo‘ladi. Insofli rahbar xodimlardan talab qilgan narsani avvalo o‘zi bajaradi. U xatolarni tan olishdan qo‘rqmaydi va muvaffaqiyatlarni faqat o‘z nomiga yozmaydi. Bu fazilat jamoada samimiylik va ishonch muhitini shakllantiradi.
Zamonaviy rahbar madaniyatida adolat markaziy o‘rin egallaydi. Adolat rahbarning barcha xodimlarga teng va xolis munosabatda bo‘lishini anglatadi. Adolatli rahbar rag‘batlantirish va jazolashda shaxsiy munosabatlarga emas, balki aniq mezonlarga tayanadi. Jamoada adolat hissi mavjud bo‘lgan taqdirdagina pedagoglar o‘z mehnatining qadrini his qiladi va kasbiy rivojlanishga intiladi.
Rahbar madaniyati tarkibida iqtidor alohida ahamiyatga ega. Iqtidor rahbarning vaziyatni chuqur anglash, odamlarni tushunish va murakkab muammolarga mos yechim topish qobiliyatida namoyon bo‘ladi. Biroq iqtidor axloqiy fazilatlar bilan uyg‘unlashmagan taqdirda, u boshqaruvda salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu bois zamonaviy rahbar uchun iqtidor odob, iymon va adolat bilan muvozanatda bo‘lishi zarur.
Rahbar madaniyati — bu alohida fazilatlarning yig‘indisi emas, balki odob, iymon, insof, adolat va iqtidorning yagona tizim sifatida namoyon bo‘lishidir. Ushbu fazilatlar bir-birini to‘ldiradi va kuchaytiradi. Masalan, iqtidorli, ammo insofsiz rahbar qisqa muddatda natija ko‘rsatsa-da, jamoada beqarorlik keltirib chiqaradi. Aksincha, odobli va adolatli rahbar iqtidorini to‘g‘ri yo‘naltira oladi.
Zamonaviy rahbarning boshqaruv kompetensiyasi aynan ushbu madaniy fazilatlar orqali amaliy ahamiyat kasb etadi. Rahbarning qarorlari qanchalik to‘g‘ri bo‘lmasin, agar ular odobsiz tarzda yetkazilsa yoki adolatsiz qabul qilinsa, jamoa tomonidan qabul qilinmaydi. Shu bois boshqaruvda natijaga erishish uchun madaniyat asosiy vosita sifatida qaraladi.
Rahbar madaniyati muloqot jarayonida ayniqsa yaqqol namoyon bo‘ladi. Madaniyatli rahbar muloqotni monolog sifatida emas, balki dialog sifatida tashkil etadi. U pedagoglarning fikrini tinglaydi, ularni inkor etmaydi va muhokamaga ochiq bo‘ladi. Bu yondashuv jamoada ochiqlik va ishonch muhitini yaratadi.
Zamonaviy rahbar uchun axloqiy barqarorlik rahbar madaniyatining muhim ko‘rsatkichidir. Axloqiy jihatdan barqaror rahbar vaziyatdan kelib chiqib prinsiplarini o‘zgartirmaydi. U bosim, manfaatlar to‘qnashuvi yoki tashqi ta’sirlar ostida ham o‘z qadriyatlariga sodiq qoladi. Bu sifat rahbarni jamoa uchun tayanch shaxsga aylantiradi.
Rahbar madaniyati pedagoglar uchun kasbiy namuna vazifasini bajaradi. Pedagog rahbarning xulq-atvori, muomala uslubi va qaror qabul qilish madaniyatini o‘z ish faoliyatida namuna sifatida qabul qiladi. Shu tariqa rahbar madaniyati butun maktab muhitiga singib boradi va ta’lim-tarbiya jarayoniga ta’sir ko‘rsatadi.
Zamonaviy rahbar madaniyati uzluksiz kasbiy rivojlanish jarayonida shakllanib boradi. Bu fazilatlar tug‘ma emas, balki o‘z ustida ishlash, o‘zini tahlil qilish va tajriba orqali rivojlanadi. Rahbar o‘z madaniyatini rivojlantirishni shaxsiy mas’uliyat sifatida qabul qilgan taqdirdagina haqiqiy yetuklikka erishadi.
Rahbar madaniyati boshqaruv kompetensiyasini insoniylik bilan boyitadi. Odob rahbarni hurmatli qiladi, iymon uni halol qiladi, insof uni vijdonli qiladi, adolat uni ishonchli qiladi, iqtidor esa uni samarali qiladi. Ushbu fazilatlarning uyg‘unligi zamonaviy rahbarni jamoa ongida kuchli va barqaror yetakchi sifatida shakllantiradi.
9. Maktab direktorining murabbiylik faoliyati.
Zamonaviy ta’lim tizimida maktab direktori faoliyati tobora murakkablashib, uning vazifalari faqat tashkiliy va ma’muriy boshqaruv bilan cheklanib qolmayapti. Bugungi kunda direktor shaxsida boshqaruvchi, lider, motivator bilan bir qatorda murabbiy sifatining mavjudligi muhim talabga aylanmoqda. Chunki pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishi, jamoaning ichki salohiyati va ta’lim sifati bevosita rahbarning murabbiylik yondashuvi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu sababli zamonaviy rahbar xususiyatlarini tahlil qilishda maktab direktorining murabbiylik faoliyati alohida e’tibor talab etadi.
Zamonaviy rahbar xususiyatlari orasida eng muhimlaridan biri — insoniy salohiyatni ko‘ra bilish va uni rivojlantirish qobiliyatidir. Murabbiylik faoliyati aynan shu xususiyatga tayanadi. Zamonaviy direktor pedagoglarni faqat topshiriq ijrochisi sifatida emas, balki kasbiy o‘sishga qodir shaxs sifatida qabul qiladi. U har bir pedagogning imkoniyatlari, kuchli tomonlari va rivojlanish ehtiyojlarini anglab, ularga individual yondashuv asosida yordam ko‘rsatadi. Bu yondashuv murabbiylik faoliyatining markaziy mohiyatini tashkil etadi.
Maktab direktorining boshqaruv kompetensiyasi murabbiylik faoliyatida yangi sifat kasb etadi. An’anaviy boshqaruvda direktor nazorat qiluvchi va baholovchi rolida bo‘lsa, murabbiylik yondashuvida u yo‘naltiruvchi, qo‘llab-quvvatlovchi va rivojlantiruvchi sifatida namoyon bo‘ladi. Murabbiy direktor pedagoglarning xatolarini jazolash obyekti emas, balki o‘rganish imkoniyati sifatida ko‘radi. Bu yondashuv pedagoglarda o‘z ustida ishlashga bo‘lgan ichki ehtiyojni kuchaytiradi.
Maktab direktorining murabbiylik faoliyati avvalo ishonchga asoslanadi. Ishonch bo‘lmagan muhitda murabbiylik samarali bo‘la olmaydi. Zamonaviy rahbar pedagog bilan muloqotda hukm chiqaruvchi emas, balki tinglovchi pozitsiyasini egallaydi. Tinglay oladigan direktor pedagogning ichki muammolarini, kasbiy qiyinchiliklarini va rivojlanish yo‘nalishlarini yaxshiroq anglaydi. Shu tariqa murabbiylik munosabati shakllanadi.
Murabbiylik faoliyatining muhim jihati — individual rivojlanish trayektoriyasini shakllantirishdir. Zamonaviy direktor barcha pedagoglar uchun bir xil talab va rivojlanish modelini qo‘llamaydi. U pedagogning tajribasi, kasbiy bosqichi, qiziqishi va salohiyatini hisobga olgan holda individual rivojlanish yo‘lini belgilaydi. Bu yondashuv pedagoglarning kasbiy qoniqishini oshiradi va uzluksiz kasbiy rivojlanishni rag‘batlantiradi.
Zamonaviy maktab direktorining murabbiylik faoliyati kasbiy refleksiyani rivojlantirishga qaratilgan bo‘ladi. Murabbiy rahbar pedagogga tayyor javoblarni bermaydi, balki savollar orqali uni o‘z faoliyatini tahlil qilishga undaydi. Reflektiv yondashuv pedagogni mustaqil fikrlashga, o‘z xatolaridan saboq chiqarishga va professional qarorlar qabul qilishga o‘rgatadi. Bu jarayonda direktor pedagogning fikrlash madaniyatini rivojlantiradi.
Murabbiy direktor uchun muloqot kompetensiyasi alohida ahamiyat kasb etadi. Samarali murabbiylik muloqoti buyruq, ko‘rsatma yoki tanbeh shaklida emas, balki dialog asosida olib boriladi. Zamonaviy rahbar muloqotda ochiq savollar, mulohazali fikrlar va konstruktiv tahlildan foydalanadi. Bu muloqot pedagogda himoyalanish hissini emas, balki hamkorlik ruhini shakllantiradi.
Maktab direktorining murabbiylik faoliyatida namuna ko‘rsatish muhim o‘rin tutadi. Murabbiy rahbar pedagoglardan talab qilgan kasbiy madaniyatni avvalo o‘zi namoyon etadi. U o‘rganadi, xato qiladi, xatosini tan oladi va o‘z ustida ishlaydi. Shaxsiy namuna murabbiylikning eng kuchli vositasi bo‘lib, u so‘zdan ko‘ra samaraliroq ta’sir ko‘rsatadi.
Zamonaviy rahbar murabbiylik faoliyatida rag‘batlantirish madaniyatini rivojlantiradi. Rag‘bat faqat moddiy mukofot bilan cheklanmaydi. Murabbiy direktor pedagogning kichik yutuqlarini ham e’tirof etadi, ularni ko‘radi va qadrlaydi. Bu e’tirof pedagogda o‘ziga ishonchni mustahkamlaydi va kasbiy o‘sishga bo‘lgan motivatsiyani oshiradi.
Murabbiylik faoliyatining muhim jihatlaridan biri — xavfsiz kasbiy muhit yaratishdir. Zamonaviy direktor pedagoglar xato qilishdan qo‘rqmaydigan muhitni shakllantiradi. Bunday muhitda pedagog yangi metodlarni sinab ko‘rishga, tajriba o‘tkazishga va innovatsiyalarni joriy etishga jur’at topadi. Murabbiy rahbar xatoni jazolash emas, balki o‘rganish vositasi sifatida ko‘radi.Zamonaviy maktab direktorining murabbiylik faoliyati jamoaviy o‘rganishni ham qamrab oladi. Murabbiy rahbar pedagoglarni faqat individual emas, balki jamoa sifatida rivojlantiradi. Metodik birlashmalar, tajriba almashish sessiyalari, o‘zaro dars tahlillari murabbiylik yondashuvi asosida tashkil etiladi. Bu jarayon pedagoglar o‘rtasida kasbiy hamkorlikni kuchaytiradi.Murabbiylik faoliyatida direktorning boshqaruv iqtidorini namoyon etuvchi jihatlardan biri — murakkab vaziyatlarda pedagogni yolg‘iz qoldirmaslikdir. Pedagog kasbiy inqirozga uchragan paytda murabbiy rahbar unga tanqid bilan emas, balki tushunish va qo‘llab-quvvatlash bilan yondashadi. Bu yondashuv pedagogni tizimdan chiqib ketishdan saqlab qolishi mumkin.Zamonaviy rahbar murabbiylik faoliyatini nazorat bilan aralashtirib yubormaydi. Nazorat — bu baholash va tekshirish bo‘lsa, murabbiylik — bu rivojlantirishdir. Murabbiy direktor baholash jarayonida ham pedagogning shaxsiy rivojiga xizmat qiladigan yondashuvni tanlaydi. Bu holat pedagoglarda baholashga nisbatan salbiy munosabatni kamaytiradi.Murabbiylik faoliyatida uzluksizlik muhim tamoyil hisoblanadi. Bir martalik suhbat yoki trening murabbiylik emas. Zamonaviy direktor pedagog bilan muntazam aloqada bo‘ladi, uning rivojlanish jarayonini kuzatadi va zarur vaqtda yordam ko‘rsatadi. Ushbu uzluksizlik CPD tizimining samarali ishlashiga xizmat qiladi.Zamonaviy maktab direktorining murabbiylik faoliyati kasbiy identitetni shakllantirishga ham ta’sir ko‘rsatadi. Murabbiy rahbar pedagogga “sen qanday o‘qituvchi bo‘lishni xohlaysan?” degan savolni berishga yordam beradi. Bu savol pedagogni kasbiy o‘zini anglashga undaydi va uning rivojlanish yo‘lini aniqlashtiradi.Murabbiylik faoliyatida direktorning axloqiy pozitsiyasi muhim rol o‘ynaydi. Murabbiy rahbar adolatli, insofdor va halol bo‘lgan taqdirdagina pedagoglar uni chin dildan qabul qiladi. Axloqiy jihatdan zaif rahbarning murabbiylik ta’siri kuchsiz bo‘ladi. Shu bois murabbiylik rahbar madaniyati bilan uzviy bog‘liq holda qaraladi.Zamonaviy rahbar murabbiylik faoliyatida o‘zini ham rivojlantiruvchi subyekt sifatida ishtirok etadi. U faqat o‘rgatuvchi emas, balki o‘rganadigan shaxsdir. Pedagoglardan o‘rganish, ularning tajribasini qadrlash murabbiy rahbarning yetukligini ko‘rsatadi. Bu yondashuv jamoada tenglik va o‘zaro hurmat muhitini yaratadi.Maktab direktorining murabbiylik faoliyati boshqaruv kompetensiyasini insoniylik bilan boyitadi. Murabbiylik orqali rahbar pedagoglar bilan chuqurroq aloqada bo‘ladi, jamoaning ichki ehtiyojlarini anglaydi va boshqaruv qarorlarini real holatga mos ravishda qabul qiladi. Shu tariqa murabbiylik zamonaviy rahbarlikning ajralmas qismiga aylanadi.Zamonaviy maktab rahbari murabbiylik faoliyatini ongli ravishda rivojlantirganda, u pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishini tashqi talab emas, balki ichki ehtiyojga aylantira oladi. Bu jarayon maktabda barqaror, o‘rganishga yo‘naltirilgan va insoniy boshqaruv muhitini shakllantiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Sattorov A.
Umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida boshqaruv asoslari. — Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
Ushbu qo‘llanmada maktab direktorining shaxsiy fazilatlari, kasbiy bilimlari va boshqaruv kompetensiyalari tizimli yoritilgan. Asar maktab rahbarining liderlik, menejerlik va axloqiy mas’uliyatiga alohida e’tibor qaratadi.
2. Xudoyberdiyev M.
Pedagogik jamoani boshqarish nazariyasi va amaliyoti. — Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
Kitobda maktab direktorining jamoa bilan ishlash, murabbiylik faoliyati va boshqaruv etikasi masalalari yoritilgan. Asar rahbar odobi va iqtidorining o‘zaro bog‘liqligini amaliy misollar asosida ochib beradi.
3. To‘xtayeva G.
Ta’lim muassasasida menejment va liderlik. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
Ushbu asarda menejer va lider tushunchalari, menejer imiji hamda liderlik sifatlarini shakllantirish masalalari tahlil qilingan. Kitob zamonaviy maktab rahbarlari uchun nazariy va amaliy qo‘llanma sifatida xizmat qiladi.
4. Abdurahmonov Q., Raxmonov S.
Ta’lim menejmenti. — Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2019.
Asarda ta’lim tashkilotlarida samarali boshqaruv, strategik fikrlash va XXI asr ko‘nikmalarining ahamiyati yoritilgan. Maktab direktorining boshqaruv kompetensiyalari tizimli yondashuv asosida izohlangan.
5. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi.
Umumiy o‘rta ta’lim muassasasi direktorining kasb standarti. — Toshkent, 2023.
Mazkur normativ-metodik hujjatda maktab direktorining kasbiy vazifalari, kompetensiyalari va axloqiy talablari aniq belgilangan. Hujjat maktab rahbarining professional faoliyatini baholashda asosiy mezon hisoblanadi.
6. Bush T.
Theories of Educational Leadership and Management. — London: SAGE Publications, 2018.
Asarda maktab rahbarligining zamonaviy nazariyalari, liderlik modellari va boshqaruv etikasi masalalari chuqur tahlil qilingan. Kitob maktab direktorining professional va axloqiy kompetensiyalarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan.
7. Fullan M.
The Principal: Three Keys to Maximizing Impact. — San Francisco: Jossey-Bass, 2014.
Ushbu asar maktab direktorining murabbiylik faoliyati, o‘zgarishlarni boshqarish va liderlik mas’uliyatini yoritadi. Muallif rahbarning jamoani rivojlantirishdagi rolini amaliy misollar orqali ochib beradi.
8. Leithwood K., Harris A., Hopkins D.
Seven Strong Claims about Successful School Leadership. — London: Department for Education, 2020.
Tadqiqotda samarali maktab rahbarligining asosiy xususiyatlari va liderlik kompetensiyalari ilmiy asosda yoritilgan. Asar maktab konteksti va qadriyatlarini hisobga olgan boshqaruv yondashuvlarini ochib beradi.
9. Northouse P. G.
Leadership: Theory and Practice. — Thousand Oaks: SAGE Publications, 2021.
Kitobda liderlik nazariyalari, menejerlik va liderlik o‘rtasidagi farqlar hamda rahbar imiji masalalari batafsil bayon etilgan. Asar maktab direktorlarining liderlik sifatlarini shakllantirishda muhim manba hisoblanadi.
10. Hargreaves A., Fullan M.
Professional Capital: Transforming Teaching in Every School. — New York: Teachers College Press, 2012.
Asarda maktab rahbarining murabbiylik faoliyati, kasbiy rivojlanish va jamoaviy o‘rganish tushunchalari yoritilgan. Kitob pedagoglarning uzluksiz kasbiy rivojlanishida direktor rolini asoslab beradi.