Mavzu: Boshqaruvda mediasavodxonlik.
Reja:
1. Mediasavodxonlik tushunchasi va rahbar uchun ahamiyati. Mediasavodxonlikning boshqaruv qarorlariga ta’siri. Axborot oqimi sharoitida rahbar mas’uliyati.
2. Soxta axborot (feyk), manipulyatsiya va provokatsiyalar xavfi. Mediasavodxonlik va maktab obro‘si o‘rtasidagi bog‘liqlik. Axborotni tahlil qilish va tanqidiy fikrlash
3. Rasmiy va norasmiy axborot manbalarini ajrata bilish. Ishonchli va ishonchsiz xabarlarni farqlash. Sarlavha, matn va kontekstni tahlil qilish. Statistik ma’lumotlar bilan ehtiyotkor ishlash. Emotsional va manipulyativ axborotni aniqlash.
4. Raqamli muhitda rahbar mas’uliyati. Ijtimoiy tarmoqlarda rahbar sifatida o‘zini tutish. Shaxsiy va xizmat sahifalarini farqlash. Kommentariyalar va bahs-munozaralarga munosabat.
5. O‘qituvchi va xodimlarning ijtimoiy tarmoqdagi xatti-harakatlariga nisbatan yondashuv. Axborot tarqatishda etik me’yorlar.
6. OAV bilan muloqot qilish qoidalari. Axborot xavfsizligi va huquqiy mas’uliyat. Feyk xabarlar va mish-mishlar bilan ishlash. Maktab axborot siyosatini ishlab chiqish.
7. Pedagoglar va o‘quvchilarda mediasavodxonlikni rivojlantirish.
1. Mediasavodxonlik tushunchasi va rahbar uchun ahamiyati. Mediasavodxonlikning boshqaruv qarorlariga ta’siri. Axborot oqimi sharoitida rahbar mas’uliyati.
Mediasavodxonlik bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida boshqaruv faoliyatining ajralmas tarkibiy qismiga aylanib bormoqda. Axborot oqimlari keskin tezlashgan, ijtimoiy tarmoqlar, onlayn platformalar, raqamli OAV va messenjerlar orqali tarqalayotgan ma’lumotlar soni ko‘paygan hozirgi davrda rahbarning har bir qarori, bayonoti yoki munosabati jamoatchilik e’tiborida bo‘ladi. Shu sababli mediasavodxonlik rahbar uchun nafaqat texnik ko‘nikma, balki strategik boshqaruv kompetensiyasi sifatida qaraladi. Mediasavodxon rahbar axborotni tanlash, tahlil qilish, baholash va undan ongli ravishda foydalanish orqali tashkilot barqarorligini ta’minlaydi hamda ishonchli boshqaruv muhitini shakllantiradi.
Mediasavodxonlik tushunchasi keng ma’noda axborot manbalarini anglash, ularning maqsadini aniqlash, xolis va ishonchli ma’lumotni yolg‘on yoki manipulyativ axborotdan ajrata olish qobiliyatini bildiradi. Boshqaruv nuqtayi nazaridan qaralganda, bu tushuncha rahbarning rasmiy va norasmiy axborot kanallaridan kelayotgan ma’lumotlarga tanqidiy yondashishi, ularni tekshirish, kontekstda baholash va qaror qabul qilish jarayonida asosli foydalanishini anglatadi. Axborot savodxonligi, raqamli savodxonlik va media madaniyat elementlari uyg‘unlashgan holda rahbarning umumiy mediasavodxonlik darajasini belgilaydi.
Rahbar uchun mediasavodxonlikning ahamiyati birinchi navbatda boshqaruv qarorlarining sifatida namoyon bo‘ladi. Bugungi kunda qarorlar ko‘pincha tezkor axborotlar asosida qabul qilinadi. Agar rahbar axborotning manbasini, maqsadini va ishonchlilik darajasini aniqlamasdan qaror chiqarsa, bu noto‘g‘ri strategik yo‘nalish, jamoa ishonchining pasayishi yoki tashkilot obro‘siga putur yetishiga olib kelishi mumkin. Mediasavodxon rahbar esa ma’lumotni bir nechta manbalar orqali tekshiradi, statistik va faktik asoslarni solishtiradi, subyektiv fikrlar bilan obyektiv dalillarni ajratib oladi.
Boshqaruv amaliyotida mediasavodxonlikning boshqaruv qarorlariga ta’siri juda kuchli. Qaror qabul qilish jarayonida rahbar oldida ko‘pincha turli qarama-qarshi axborotlar paydo bo‘ladi. Ijtimoiy tarmoqlardagi munozaralar, jamoatchilik fikri, OAV xabarlari va ichki xizmat ma’lumotlari bir-biri bilan mos kelmasligi mumkin. Ana shunday vaziyatda tanqidiy fikrlash, axborotni tahlil qilish va media xabarlarni dekodlash ko‘nikmalari rahbarni xatolardan asraydi. Mediasavodxon rahbar emotsional reaksiyalarga berilmasdan, axborotni mantiqiy asosda baholab, tashkilot manfaatlariga mos qaror qabul qiladi.
Axborot oqimi sharoitida rahbar zimmasiga tushadigan mas’uliyat ham ortib bormoqda. Rahbar nafaqat axborotni iste’mol qiluvchi, balki uni tarqatuvchi shaxs sifatida ham javobgardir. Uning bayonotlari, rasmiy sahifalardagi postlari yoki ommaviy chiqishlari keng auditoriya tomonidan qabul qilinadi va talqin etiladi. Shu sababli axborot etikasi, mas’uliyatli kommunikatsiya va media madaniyat rahbar faoliyatining ajralmas qismiga aylanishi lozim. Har bir so‘z va xabar tashkilot imiji, jamoa ruhiyati va jamoatchilik ishonchiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Mediasavodxonlik rahbarning ichki boshqaruv jarayonlarida ham muhim rol o‘ynaydi. Ichki axborot almashinuvi tizimi qanchalik ochiq va tushunarli bo‘lsa, jamoada ishonch va hamkorlik shunchalik mustahkam bo‘ladi. Mediasavodxon rahbar xodimlarga yetkazilayotgan axborotning aniqligi, to‘liqligi va o‘z vaqtida bo‘lishini ta’minlaydi. Bu esa mish-mishlar, noto‘g‘ri talqinlar va axborot bo‘shliqlarining oldini oladi. Shaffof axborot siyosati rahbarning mediasavodxonligiga bevosita bog‘liq.
Raqamli muhitda faoliyat yuritayotgan rahbar uchun feyk axborot va axborot manipulyatsiyasi alohida xavf tug‘diradi. Turli manfaatdor guruhlar tomonidan ataylab tarqatiladigan yolg‘on yoki chalg‘ituvchi ma’lumotlar boshqaruv jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Mediasavodxon rahbar bunday axborotlarni tezda aniqlab, ularga nisbatan to‘g‘ri munosabat bildiradi. U faktcheking, rasmiy manbalarga tayanish va mutaxassislar fikrini inobatga olish orqali noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinishining oldini oladi.
Axborot oqimi sharoitida rahbar mas’uliyati shundan iboratki, u jamoani ortiqcha axborot bosimidan himoya qilishi kerak. Haddan tashqari ko‘p va tartibsiz axborot xodimlarda charchoq, befarqlik yoki stress holatini yuzaga keltiradi. Mediasavodxon rahbar axborotni filtrlash, muhim xabarlarni ustuvorlashtirish va keraksiz ma’lumotlarni cheklash orqali samarali boshqaruv muhitini yaratadi. Axborotni boshqarish bu yerda faqat texnik jarayon emas, balki psixologik va pedagogik yondashuvni ham talab qiladi.
Boshqaruvda mediasavodxonlik rahbarning strategik fikrlash qobiliyatini kuchaytiradi. U uzoq muddatli rivojlanish rejalarini tuzishda global va mahalliy axborot maydonidagi tendensiyalarni hisobga oladi. OAV va raqamli platformalarda shakllanayotgan jamoatchilik kayfiyati, ijtimoiy muammolar va ehtiyojlar tahlili asosida qarorlar qabul qiladi. Bu esa boshqaruvning moslashuvchanligi va barqarorligini oshiradi.
Shuningdek, mediasavodxonlik rahbarning inqirozli vaziyatlarni boshqarish qobiliyatiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Axborot inqirozi sharoitida noto‘g‘ri yoki kechikkan bayonot vaziyatni yanada murakkablashtirishi mumkin. Mediasavodxon rahbar esa inqiroz paytida aniq, qisqa va ishonchli axborot taqdim etadi, mish-mishlarga o‘rin qoldirmaydi va jamoatchilik bilan ochiq muloqot olib boradi. Inqiroz kommunikatsiyasi mediasavodxonliksiz samarali bo‘lishi qiyin.
Rahbarning shaxsiy namunaligi ham mediasavodxonlik bilan chambarchas bog‘liq. Agar rahbar axborotdan mas’uliyatli foydalansa, ijtimoiy tarmoqlarda madaniyatli munosabat bildirse va xolislikni saqlasa, bu xodimlar uchun ijobiy o‘rnak bo‘ladi. Media madaniyatli muhit shakllanadi va tashkilot ichida axborot bilan ishlash madaniyati yuksaladi. Bu esa umumiy boshqaruv samaradorligini oshiradi.
Boshqaruvda mediasavodxonlik rahbarning ijtimoiy mas’uliyati bilan chambarchas bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Zamonaviy boshqaruv muhitida rahbar faqat tashkilot ichidagi jarayonlar uchun emas, balki keng jamoatchilik oldidagi axborotiy ta’siri uchun ham javobgardir. Ijtimoiy tarmoqlar, bloglar va raqamli axborot platformalarida rahbar nomidan yoki rahbar bilan bog‘liq holda tarqatilayotgan har qanday xabar tashkilotning umumiy ijtimoiy obro‘siga ta’sir qiladi. Shu sababli mediasavodxonlik rahbarning imij menejmentining muhim vositasiga aylanadi.
Rahbar faoliyatida axborot bilan ishlash strategiyasi alohida ahamiyat kasb etadi. Axborotni rejalashtirmasdan tarqatish yoki vaziyatni hisobga olmagan holda bayonot berish turli noto‘g‘ri talqinlarga sabab bo‘lishi mumkin. Mediasavodxon rahbar axborot berishda auditoriyani, vaqtni, kontekstni va axborotning mumkin bo‘lgan oqibatlarini oldindan baholaydi. Bu jarayonda strategik kommunikatsiya yondashuvi ustuvor bo‘lib, u rahbarning uzoq muddatli boshqaruv maqsadlariga xizmat qiladi.
Boshqaruv jarayonida mediarisklarni anglash va ularni boshqarish mediasavodxonlikning muhim jihatlaridan biridir. Mediarisklar deganda noto‘g‘ri axborot tarqalishi, ijtimoiy tarmoqlarda salbiy fikrlarning kuchayishi, axborot hujumlari yoki reputatsion xavflar tushuniladi. Mediasavodxon rahbar bunday risklarni oldindan aniqlaydi, profilaktik choralar ko‘radi va zarur holatlarda tezkor javob mexanizmlarini ishga tushiradi. Axborot xavfsizligi va reputatsion barqarorlik aynan mana shu yondashuv orqali ta’minlanadi.
Rahbarning mediasavodxonligi kadrlar bilan ishlash jarayonida ham muhim rol o‘ynaydi. Xodimlarning axborot manbalaridan foydalanish madaniyati, ijtimoiy tarmoqlardagi xulq-atvori va tashkilot haqida tarqatayotgan ma’lumotlari rahbar nazoratidan chetda qolmasligi lozim. Mediasavodxon rahbar xodimlar uchun axborot etikasi qoidalari, ichki media-yo‘riqnomalar va kommunikatsiya standartlarini ishlab chiqadi. Bu esa tashkilot ichida yagona axborot siyosatini shakllantirishga xizmat qiladi.
Ta’lim va tarbiya muassasalarida faoliyat yurituvchi rahbarlar uchun mediasavodxonlik ayniqsa dolzarbdir. Chunki bunday muassasalarda axborot faqat boshqaruv vositasi emas, balki tarbiyaviy omil sifatida ham namoyon bo‘ladi. Rahbar tomonidan berilgan axborot, tanlangan media materiallar va kommunikatsiya uslubi pedagoglar hamda tarbiyalanuvchilarning dunyoqarashiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun mediasavodxon rahbar axborotning pedagogik ta’sirini ham hisobga olgan holda qaror qabul qiladi.
Raqamli muhitda algoritmik axborot oqimi ham rahbar e’tiborida bo‘lishi zarur. Ijtimoiy tarmoqlarda ko‘rsatilayotgan kontent ko‘pincha algoritmlar asosida shakllanadi va bu rahbar qarashlariga biryoqlama ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Mediasavodxon rahbar bunday “axborot pufaklari”dan chiqib, turli nuqtayi nazarlarni tahlil qilishga intiladi. Axborot xilma-xilligini ta’minlash rahbarning xolis va muvozanatli qarorlar qabul qilishiga yordam beradi.
Boshqaruvda mediasavodxonlikning yana bir muhim jihati bu axborotdan foydalanishning huquqiy mas’uliyatidir. Mualliflik huquqi, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, rasmiy axborotdan foydalanish qoidalariga rioya etmaslik rahbar va tashkilot uchun jiddiy huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Mediasavodxon rahbar axborot bilan ishlashda amaldagi qonunchilik talablarini biladi va ularga qat’iy amal qiladi. Bu holat boshqaruvning qonuniyligi va shaffofligini ta’minlaydi.
Shuningdek, mediasavodxonlik rahbarning innovatsion fikrlashini ham qo‘llab-quvvatlaydi. Yangi media vositalari, raqamli platformalar va onlayn kommunikatsiya shakllaridan samarali foydalanish orqali rahbar boshqaruv jarayonlarini optimallashtiradi. Onlayn so‘rovlar, raqamli tahlil vositalari va media monitoring orqali qarorlar uchun ishonchli ma’lumotlar bazasi shakllantiriladi. Bu esa boshqaruvning ma’lumotlarga asoslangan modelini rivojlantiradi.
Ta’lim muassasalari faoliyatida soxta axborot (feyk), manipulyatsiya va provokatsiyalar bugungi axborot muhitining eng xavfli tahdidlaridan biri hisoblanadi. Maktablar ochiq ijtimoiy tizim bo‘lgani sababli, ular haqida tarqatilayotgan har qanday axborot tezkorlik bilan ota-onalar, jamoatchilik va keng auditoriya e’tiboriga tushadi. Ayniqsa ijtimoiy tarmoqlarda tasdiqlanmagan xabarlar, kontekstdan uzib olingan videolar yoki ataylab noto‘g‘ri talqin qilingan holatlar maktab obro‘siga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Shu nuqtayi nazardan mediasavodxonlik rahbar va pedagoglar uchun himoya mexanizmi vazifasini bajaradi.
2. Soxta axborot (feyk), manipulyatsiya va provokatsiyalar xavfi. Mediasavodxonlik va maktab obro‘si o‘rtasidagi bog‘liqlik. Axborotni tahlil qilish va tanqidiy fikrlash
Soxta axborot (feyk) ko‘pincha hissiyotlarga ta’sir qilish orqali tez tarqaladi. Bunday axborotlar real voqealarga o‘xshash shaklda beriladi, biroq faktlar buzib ko‘rsatiladi yoki muhim tafsilotlar yashiriladi. Maktab faoliyati bilan bog‘liq feyk axborotlar o‘quvchilar xavfsizligi, baholash jarayoni, pedagoglar xatti-harakati yoki rahbariyat qarorlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Mediasavodxon bo‘lmagan rahbar yoki xodim bunday axborotga tez ishonib, noto‘g‘ri munosabat bildirishi, bu esa vaziyatni yanada murakkablashtiradi.
Manipulyatsiya esa axborotni ongli ravishda boshqarish, auditoriyani ma’lum fikrga yo‘naltirish maqsadida amalga oshiriladi. Ta’lim tizimida manipulyativ axborotlar ko‘pincha tanqid, norozilik yoki sun’iy muammolar yaratish orqali namoyon bo‘ladi. Masalan, bitta holat umumlashtirilib, butun maktab faoliyatiga nisbatan salbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Mediasavodxon rahbar bunday vaziyatlarda axborotning kim tomonidan, qanday maqsadda va qaysi kontekstda tarqatilayotganini tahlil qiladi.
Provokatsiyalar esa ataylab keskin vaziyat keltirib chiqarishga qaratilgan bo‘lib, rahbarni hissiy reaktsiyaga undashni maqsad qiladi. Provokatsion savollar, bahsli postlar yoki yolg‘on ayblovlar orqali maktab rahbariyatini obro‘sizlantirish holatlari uchrab turadi. Mediasavodxon rahbar provokatsiyaga berilmasdan, vaziyatni sovuqqonlik bilan baholaydi va faqat tekshirilgan faktlarga asoslangan rasmiy munosabat bildiradi. Bu yondashuv obro‘ni saqlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Mediasavodxonlik va maktab obro‘si o‘rtasidagi bog‘liqlik bevosita axborot bilan ishlash madaniyatida namoyon bo‘ladi. Maktab obro‘si yillar davomida shakllanadi, biroq noto‘g‘ri axborot tufayli qisqa vaqt ichida zarar ko‘rishi mumkin. Agar rahbariyat axborotga mas’uliyat bilan yondashsa, ochiq va aniq kommunikatsiya olib borsa, jamoatchilik ishonchi mustahkamlanadi. Aksincha, sukut saqlash yoki asossiz rad etish obro‘ga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun mediasavodxonlik maktabning reputatsion barqarorligini ta’minlovchi asosiy omillardan biridir.
Maktab obro‘sini saqlashda axborot shaffofligi alohida ahamiyatga ega. Mediasavodxon rahbar muammolarni yashirishga emas, balki ularni to‘g‘ri tushuntirishga intiladi. Rasmiy sahifalar, ota-onalar yig‘ilishlari va ochiq muloqot orqali ishonchli axborot taqdim etilishi feyk va mish-mishlarning oldini oladi. Bu jarayonda to‘g‘ri va o‘z vaqtida axborot berish eng samarali vosita hisoblanadi.
Axborotni tahlil qilish mediasavodxonlikning markaziy elementidir. Rahbar va pedagoglar har bir xabarni qabul qilishdan oldin uning manbasini aniqlashi, faktlar va fikrlarni ajratishi, axborotning to‘liqligi va aniqligini baholashi zarur. Statistik ma’lumotlar, rasmiy hujjatlar va ishonchli manbalarga tayangan holda tahlil qilingan axborot boshqaruv qarorlarining sifatini oshiradi. Bu jarayon maktab ichida noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinishining oldini oladi.
Tanqidiy fikrlash esa axborotni shunchaki qabul qilish emas, balki uni savol ostiga qo‘yish, muqobil nuqtayi nazarlarni ko‘rib chiqish va xulosani mustaqil shakllantirish qobiliyatini anglatadi. Maktab rahbariyatida tanqidiy fikrlash rivojlangan bo‘lsa, ular feyk va manipulyativ axborot ta’siriga kamroq beriladi. Bundan tashqari, tanqidiy fikrlash madaniyati pedagoglar va o‘quvchilarga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatib, umumiy axborot madaniyatini yuksaltiradi.
Ta’lim muassasasida mediasavodxonlikka asoslangan muhit shakllanganda, har bir xodim axborot bilan ishlashda ehtiyotkor bo‘ladi, mas’uliyatni his qiladi va obro‘ga putur yetkazuvchi harakatlardan tiyiladi. Bu holat maktabni tashqi axborot tahdidlaridan himoyalash bilan birga, ichki ishonch va hamkorlikni ham mustahkamlaydi.
3. Rasmiy va norasmiy axborot manbalarini ajrata bilish. Ishonchli va ishonchsiz xabarlarni farqlash. Sarlavha, matn va kontekstni tahlil qilish. Statistik ma’lumotlar bilan ehtiyotkor ishlash. Emotsional va manipulyativ axborotni aniqlash.
Zamonaviy boshqaruv jarayonida rasmiy va norasmiy axborot manbalarini ajrata bilish rahbarning muhim kasbiy ko‘nikmalaridan biridir. Axborot manbalari xilma-xil bo‘lgan hozirgi sharoitda har bir xabarni bir xil darajada ishonchli deb qabul qilish jiddiy xatolarga olib kelishi mumkin. Rasmiy axborot manbalari — davlat organlari, ta’lim boshqarmalari, maktabning rasmiy hujjatlari, buyruqlar va tasdiqlangan statistik hisobotlar — boshqaruv qarorlari uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Norasmiy manbalar esa ijtimoiy tarmoqlar, shaxsiy bloglar, messenjerlardagi guruhlar va og‘zaki tarqalayotgan xabarlardan iborat bo‘lib, ular ehtiyotkorlik bilan baholanishi lozim.
Rahbar uchun ishonchli va ishonchsiz xabarlarni farqlash jarayoni faqat manbani aniqlash bilangina cheklanmaydi. Axborotning qachon e’lon qilingani, kim tomonidan tarqatilgani, boshqa manbalarda tasdiqlangan yoki tasdiqlanmaganligi ham muhim mezon hisoblanadi. Ishonchli xabarlar odatda aniq faktlarga, hujjatlarga va mas’ul shaxslarga tayangan holda beriladi. Ishonchsiz xabarlar esa taxmin, mish-mish, hissiy baholash yoki noaniq iboralar bilan to‘ldirilgan bo‘ladi. Mediasavodxon rahbar har bir xabarni ushbu mezonlar asosida saralab, faqat tekshirilgan axborotga tayanadi.
Axborotni baholashda sarlavha, matn va kontekstni tahlil qilish alohida ahamiyat kasb etadi. Ko‘pincha sarlavhalar ataylab e’tiborni tortish, hayajon uyg‘otish yoki salbiy munosabat shakllantirish uchun keskin tarzda yoziladi. Mediasavodxon rahbar sarlavhaga emas, balki matnning asosiy mazmuniga e’tibor qaratadi. Matn ichidagi faktlar, dalillar va muallif pozitsiyasi chuqur tahlil qilinadi. Kontekstni hisobga olish esa axborotni to‘g‘ri tushunish uchun zarur bo‘lib, voqea qaysi sharoitda, qaysi davrda va qanday omillar ta’sirida yuz berganini aniqlashga yordam beradi.
Boshqaruv faoliyatida statistik ma’lumotlar bilan ehtiyotkor ishlash ayniqsa muhimdir. Statistik ko‘rsatkichlar qaror qabul qilishda ishonchli asos bo‘lishi mumkin, biroq ular noto‘g‘ri talqin qilinganda yoki ataylab buzib ko‘rsatilganda chalg‘ituvchi vositaga aylanadi. Mediasavodxon rahbar statistik ma’lumotlarning manbasini, qamrov doirasini va taqqoslash mezonlarini diqqat bilan o‘rganadi. Foizlar, o‘rtacha ko‘rsatkichlar va diagrammalar ortida qanday real holat yashiringanini anglash rahbarni noto‘g‘ri xulosalardan himoya qiladi.
Emotsional axborot bilan ishlash ham rahbar uchun muhim sinov hisoblanadi. Bunday axborotlar qo‘rquv, g‘azab, achinish yoki haddan tashqari quvonch uyg‘otish orqali tez tarqaladi. Ta’lim muassasalari faoliyatiga oid emotsional xabarlar ota-onalar va jamoatchilik orasida keskin reaksiyalarni keltirib chiqarishi mumkin. Mediasavodxon rahbar emotsional ohangdagi xabarlarni darhol qabul qilmasdan, ularni sovuqqonlik bilan tahlil qiladi va faktlar bilan solishtiradi. Bu yondashuv vaziyatni barqaror saqlashga xizmat qiladi.
Shuningdek, manipulyativ axborotni aniqlash boshqaruvda alohida ahamiyatga ega. Manipulyatsiya ko‘pincha so‘z tanlovi, selektiv faktlar yoki bir tomonlama yoritish orqali amalga oshiriladi. Masalan, ijobiy holatlar chetlab o‘tilib, faqat salbiy jihatlar bo‘rttirib ko‘rsatilishi mumkin. Mediasavodxon rahbar bunday usullarni tanib, axborotning asl maqsadini aniqlashga intiladi. Axborot niyatini tahlil qilish rahbarni ongli va muvozanatli qaror qabul qilishga olib keladi.
Ta’lim muassasasida rasmiy va norasmiy axborotlar to‘g‘ri boshqarilganda, jamoada ishonchli kommunikatsiya muhiti shakllanadi. Rahbar tomonidan tekshirilgan, aniq va kontekstga mos axborot berilishi mish-mishlar va noto‘g‘ri talqinlarning oldini oladi. Shu tariqa axborot madaniyati yuksalib, boshqaruv jarayonlarining samaradorligi oshadi.
Boshqaruv amaliyotida axborotni tekshirish algoritmlaridan foydalanish mediasavodxonlikning muhim amaliy jihati hisoblanadi. Rahbar har qanday muhim xabarni qabul qilganda uni darhol qaror qabul qilishga asos qilib olmasdan, ma’lum bosqichlar orqali tekshiradi. Bu jarayonda xabarni birlamchi manba bilan solishtirish, rasmiy hujjatlar yoki vakolatli tashkilotlar bayonotlari bilan taqqoslash muhim ahamiyatga ega. Ko‘p manbali tasdiqlash rahbarni biryoqlama axborot ta’siridan himoya qiladi va boshqaruv qarorlarining ishonchliligini oshiradi.
Axborot bilan ishlashda vizual elementlarni tahlil qilish ham alohida e’tibor talab etadi. Suratlar, infografikalar va videomateriallar ko‘pincha kuchli ishonch uyg‘otadi, biroq ular kontekstdan uzib olingan yoki tahrirlangan bo‘lishi mumkin. Mediasavodxon rahbar vizual axborotni matnli ma’lumotlar bilan solishtiradi, tasvir qachon va qayerda olinganini aniqlashga harakat qiladi. Vizual manipulyatsiyani anglash maktab obro‘siga tahdid soluvchi noto‘g‘ri xulosalarning oldini oladi.
Raqamlar va statistik ko‘rsatkichlarni taqqoslash madaniyati ham boshqaruv uchun muhimdir. Bir xil ko‘rsatkichlar turli davrlar yoki sharoitlarda mutlaqo boshqa ma’noni anglatishi mumkin. Mediasavodxon rahbar statistikani mutlaq haqiqat sifatida emas, balki tahlil vositasi sifatida ko‘radi. Ma’lumotlarning qamrov doirasi, tanlanma hajmi va hisoblash usuli aniqlanmasdan chiqarilgan xulosalar noto‘g‘ri boshqaruv qarorlariga olib kelishi mumkin.
Axborot makonida til va uslub orqali ta’sir ko‘rsatish ham keng qo‘llaniladi. Keskin iboralar, umumlashtiruvchi hukmlar va “hamma biladi”, “barchaga ayon” kabi ifodalar manipulyativ axborotning asosiy belgilaridan biridir. Mediasavodxon rahbar bunday til vositalarini tanib, ularning psixologik ta’sirini tushunadi. Baholovchi va hissiy til faktlardan ajratib ko‘rilgandagina axborot xolis baholanadi.
Boshqaruv jarayonida vaqt omili ham axborot ishonchliligiga ta’sir qiladi. Eskirgan ma’lumotlar, yangilanishsiz statistikalar yoki avvalgi sharoitlarga tegishli xabarlar bugungi qarorlar uchun mos kelmasligi mumkin. Mediasavodxon rahbar axborotning dolzarbligini tekshiradi, u hozirgi vaziyatga qanchalik mos ekanini baholaydi. Bu yondashuv boshqaruvda real holatga mos qarorlar qabul qilish imkonini beradi.
Shuningdek, axborot tarqatish zanjirini tushunish ham muhimdir. Xabar kimdan-kimga, qaysi bosqichlar orqali yetib kelgani aniqlansa, uning ishonchlilik darajasi oson baholanadi. Bir necha bor qayta talqin qilingan axborot asl mazmunidan uzoqlashishi mumkin. Mediasavodxon rahbar aynan shunday zanjirlarni aniqlab, birlamchi manbaga qaytishga intiladi.
Ta’lim muassasasida rahbar tomonidan axborot bilan ishlash bo‘yicha ichki ko‘nikmalar shakllantirilsa, pedagoglar va xodimlar ham xabarlarni ehtiyotkorlik bilan qabul qilishga o‘rganadi. Bu jarayon maktabda umumiy axborot mas’uliyatini kuchaytiradi va tashqi manipulyativ ta’sirlarga qarshi jamoaviy immunitetni yuzaga keltiradi.
4. Raqamli muhitda rahbar mas’uliyati. Ijtimoiy tarmoqlarda rahbar sifatida o‘zini tutish. Shaxsiy va xizmat sahifalarini farqlash. Kommentariyalar va bahs-munozaralarga munosabat
Bugungi kunda raqamli muhitda rahbar mas’uliyati an’anaviy boshqaruv mas’uliyatidan ancha kengroq va murakkabroq mazmun kasb etmoqda. Rahbar nafaqat real hayotdagi faoliyati, balki internet makonidagi xatti-harakatlari orqali ham baholanadi. Ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar va ochiq platformalarda rahbarning har bir fikri, munosabati yoki sukuti ham jamoatchilik tomonidan muayyan xulosa chiqarishga sabab bo‘ladi. Shu bois raqamli muhitda rahbarning o‘zini tutishi boshqaruv madaniyatining muhim ko‘rsatkichiga aylanadi.
Ijtimoiy tarmoqlarda rahbar sifatida o‘zini tutish muayyan axloqiy va kasbiy mezonlarga asoslanishi lozim. Rahbarning sahifalarida joylashtirilgan postlar, layklar yoki ulashilgan materiallar uning shaxsiy qarashi sifatida emas, balki lavozimi bilan bog‘liq holda qabul qilinadi. Ayniqsa ta’lim muassasalari rahbarlari uchun ijtimoiy tarmoqlardagi xulq-atvor pedagoglar, o‘quvchilar va ota-onalar uchun namuna bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli rahbar har bir raqamli harakatining ijtimoiy ta’sirini oldindan anglab ish tutishi zarur.
Raqamli muhitda shaxsiy va xizmat sahifalarini farqlash alohida ahamiyatga ega. Xizmat sahifalari orqali rasmiy axborot, qarorlar, e’lonlar va muhim xabarlar yetkaziladi. Shaxsiy sahifalarda esa rahbarning kundalik hayoti yoki shaxsiy qarashlari aks etishi mumkin. Biroq amaliyot shuni ko‘rsatadiki, rahbar lavozimida bo‘lgan shaxsning shaxsiy sahifasi ham to‘liq shaxsiy sifatida qabul qilinmaydi. Shu sababli mediasavodxon rahbar shaxsiy sahifalarda ham ehtiyotkorlikni saqlaydi va xizmat mavqeiga putur yetkazuvchi kontentdan tiyiladi.
Kommentariyalar va bahs-munozaralarga munosabat bildirish rahbarning raqamli madaniyatini ochib beruvchi muhim omildir. Ijtimoiy tarmoqlarda rahbar sahifalarida turli fikrlar, tanqidlar yoki hissiy izohlar paydo bo‘lishi tabiiy holat. Mediasavodxon rahbar salbiy yoki provokatsion kommentariyalarga nisbatan hissiy javob bermaydi. U muloyimlik, hurmat va faktlarga asoslangan yondashuvni saqlagan holda munosabat bildiradi yoki zarur hollarda mutlaqo sukut saqlashni afzal ko‘radi.
Bahs-munozaralarda professional chegaralarni saqlash rahbar uchun muhim qoidaga aylanishi kerak. Ochiq bahslarga kirishishda rahbar o‘z mavqeini, auditoriya tarkibini va muhokamaning maqsadini hisobga oladi. Shaxsiy tortishuvlar yoki emotsional munozaralar rahbar obro‘siga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois mediasavodxon rahbar bahsni konstruktiv yo‘nalishga buradi yoki rasmiy axborot kanallari orqali javob berishni tanlaydi.
Raqamli muhitda rahbarning sukut saqlash mas’uliyati ham mavjud. Har bir xabarga javob berish shart emas, biroq muhim masalalarda uzoq vaqt jim qolish ham noto‘g‘ri talqinlarga sabab bo‘lishi mumkin. Mediasavodxon rahbar qachon javob berish, qachon kutish va qachon rasmiy bayonot bilan chiqish zarurligini aniqlay oladi. Bu yondashuv raqamli makonda muvozanatli boshqaruvni ta’minlaydi.
Shuningdek, rahbar ijtimoiy tarmoqlarda axborot tarqatish mas’uliyatini ham unutmasligi lozim. Tasdiqlanmagan xabarlarni ulashish, shaxsiy fikrni fakt sifatida taqdim etish yoki keskin baholovchi iboralarni qo‘llash maktab yoki tashkilot imijiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Mediasavodxon rahbar faqat tekshirilgan, aniq va maqsadga muvofiq axborotni tarqatadi.
Raqamli muhitda to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan rahbar xulq-atvori jamoatchilik ishonchini mustahkamlaydi, muassasaning ochiqligi va zamonaviy boshqaruv madaniyatini namoyon etadi. Shu tariqa rahbarning raqamli mas’uliyati boshqaruv samaradorligining muhim tarkibiy qismiga aylanadi.
Raqamli muhitda rahbar faoliyatining muhim jihatlaridan biri bu **raqamli iz (digital footprint)**ni anglashdir. Rahbar tomonidan internetda qoldirilgan har qanday iz — eski postlar, kommentariyalar, suratlar yoki ulashilgan materiallar — vaqt o‘tib ham qayta yuzaga chiqishi va yangi kontekstda talqin qilinishi mumkin. Mediasavodxon rahbar o‘zining raqamli tarixini ongli ravishda boshqaradi, ochiq maydondagi kontentni vaqti-vaqti bilan tahlil qilib, lavozim va tashkilot nufuziga mos kelmaydigan materiallarni cheklaydi.
Boshqaruv nuqtayi nazaridan onlayn reputatsiya xavflarini oldindan baholash muhim ahamiyatga ega. Ba’zan kichik va ahamiyatsizdek tuyulgan raqamli harakatlar keng auditoriyada salbiy rezonans keltirib chiqarishi mumkin. Mediasavodxon rahbar ehtimoliy xavfli mavzular, ijtimoiy sezgir masalalar va bahsli kontentdan ehtiyot bo‘ladi. Bu yondashuv rahbarning nafaqat shaxsiy, balki muassasa darajasidagi obro‘sini himoya qiladi.
Raqamli muhitda etik me’yorlarga rioya qilish rahbar mas’uliyatining muhim ko‘rinishidir. Ijtimoiy tarmoqlarda kinoya, istehzo yoki keskin ohangdagi yozishmalar rahbar mavqeiga mos kelmaydi. Mediasavodxon rahbar axborotni yetkazishda hurmat, neytrallik va muvozanatni saqlaydi. Bu holat rahbarning axloqiy yetukligini va boshqaruv madaniyatini namoyon etadi.
Rahbar uchun ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish chegaralarini belgilash ham zarur. Ish vaqti va shaxsiy vaqt o‘rtasidagi farqni saqlamaslik charchoq, e’tiborning pasayishi va boshqaruv samaradorligining susayishiga olib kelishi mumkin. Mediasavodxon rahbar raqamli muhitda doimiy “onlayn” bo‘lish o‘rniga, axborot bilan ishlashda tartibli va rejalashtirilgan yondashuvni tanlaydi. Bu yondashuv professional barqarorlikni ta’minlaydi.
Raqamli bahslar jarayonida uchinchi shaxslar manfaatini himoyalash ham rahbar mas’uliyatiga kiradi. Kommentariyalarda o‘quvchilar, ota-onalar yoki xodimlar nomi tilga olinganda, rahbar shaxsiy ma’lumotlarning oshkor bo‘lishiga yo‘l qo‘ymasligi kerak. Mediasavodxon rahbar bunday holatlarda muhokamani yopiq va rasmiy kanallarga yo‘naltiradi. Bu shaxsiy ma’lumotlar daxlsizligini saqlashga xizmat qiladi.
Boshqaruv amaliyotida ijtimoiy tarmoqlar bo‘yicha ichki qoidalar ishlab chiqilishi ham muhimdir. Rahbar tomonidan belgilangan aniq me’yorlar xodimlarning raqamli xatti-harakatlarini tartibga soladi va tasodifiy xatolarning oldini oladi. Mediasavodxon rahbar bu qoidalarni nazorat vositasi sifatida emas, balki tushuntirish va yo‘naltirish mexanizmi sifatida qo‘llaydi. Natijada jamoada mas’uliyatli raqamli madaniyat shakllanadi.
Shuningdek, rahbarning onlayn faoliyatini delegatsiya qilish masalasi ham e’tiborga loyiq. Ba’zi hollarda rasmiy sahifalarni mutaxassislar yuritishi mumkin, biroq mazmun va ohang uchun yakuniy javobgarlik baribir rahbar zimmasida qoladi. Mediasavodxon rahbar nazorat va mas’uliyatni muvozanatda ushlab, raqamli boshqaruvni tizimli yo‘lga qo‘yadi.
Raqamli muhitda ana shunday ongli va mas’uliyatli yondashuv rahbarni tasodifiy xatolardan asrab, uning boshqaruv faoliyatini barqaror va ishonchli qiladi.
5. O‘qituvchi va xodimlarning ijtimoiy tarmoqdagi xatti-harakatlariga nisbatan yondashuv. Axborot tarqatishda etik me’yorlar.
Ta’lim muassasasida o‘qituvchi va xodimlarning ijtimoiy tarmoqdagi xatti-harakatlariga nisbatan yondashuv rahbarning boshqaruv madaniyati va axborotga mas’uliyatli munosabatini yaqqol namoyon etadi. Bugungi kunda pedagog va xodimlarning ijtimoiy tarmoqlardagi faoliyati ularning shaxsiy hayoti bilan cheklanib qolmay, maktab yoki tashkilot nufuziga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli rahbar bu masalada taqiqlovchi emas, balki yo‘naltiruvchi va tushuntiruvchi pozitsiyani egallashi muhim hisoblanadi.
Pedagogning ijtimoiy tarmoqlardagi xulq-atvori kasbiy etika bilan chambarchas bog‘liq. O‘qituvchi tomonidan joylashtirilgan postlar, izohlar yoki bahs-munozaralardagi ishtirok o‘quvchilar va ota-onalar tomonidan pedagogik mavqe bilan bog‘lab baholanadi. Mediasavodxon rahbar o‘qituvchilarga raqamli muhitda o‘z fikrini ifodalashda ehtiyotkorlik, madaniyat va mas’uliyat zarurligini tushuntiradi. Bu jarayon nazoratdan ko‘ra kasbiy ongni shakllantirishga xizmat qiladi.
Rahbarning yondashuvida axborot tarqatishda etik me’yorlar alohida o‘rin egallaydi. Ta’lim muassasasiga oid ichki masalalar, xodimlar, o‘quvchilar yoki ota-onalar bilan bog‘liq ma’lumotlarning ijtimoiy tarmoqlarda oshkor etilishi jiddiy muammolarga olib kelishi mumkin. Mediasavodxon rahbar axborotni ochiq va yopiq toifalarga ajratish, shaxsiy ma’lumotlar daxlsizligini saqlash va ruxsatsiz axborot tarqatmaslik bo‘yicha aniq tushunchalarni jamoaga yetkazadi.
O‘qituvchi va xodimlarning ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy fikr va xizmat mavqeini aralashtirib yubormasligi ham muhim masaladir. Ayrim holatlarda shaxsiy munosabat yoki norozilik ochiq platformalarda ifodalanib, butun jamoa nomidan bildirilgandek talqin qilinishi mumkin. Mediasavodxon rahbar bunday vaziyatlarning oldini olish uchun xodimlarga muammolarni ichki muloqot va rasmiy kanallar orqali hal etish madaniyatini singdiradi.
Axborot etikasi nuqtayi nazaridan qaralganda, o‘qituvchi va xodimlar tomonidan tekshirilmagan xabarlarni ulashish, feyk yoki shubhali ma’lumotlarni tarqatish ham maktab obro‘siga putur yetkazadi. Rahbar bu borada jamoada tanqidiy fikrlash va axborotni tekshirish ko‘nikmalarini rivojlantirishga e’tibor qaratadi. Natijada xodimlar har bir axborot uchun shaxsiy mas’uliyatni his etadigan muhit shakllanadi.
Rahbarning muhim vazifalaridan biri — raqamli xatti-harakatlar bo‘yicha umumiy me’yorlarni belgilashdir. Bu me’yorlar buyruq yoki jazoga asoslangan hujjat sifatida emas, balki kasbiy tavsiyalar va axloqiy mezonlar sifatida taqdim etilganda samaraliroq bo‘ladi. Mediasavodxon rahbar xodimlar bilan ochiq suhbatlar orqali ijtimoiy tarmoqlardagi xulq-atvorning mumkin bo‘lgan oqibatlarini tushuntiradi.
Shuningdek, rahbar xodimlarni himoya qilish mas’uliyatini ham unutmasligi lozim. Ba’zi holatlarda pedagoglar ijtimoiy tarmoqlarda asossiz tanqid yoki bosimga duch kelishi mumkin. Mediasavodxon rahbar bunday vaziyatlarda xodimni yolg‘iz qoldirmaydi, vaziyatni xolis baholab, rasmiy va huquqiy yo‘l bilan himoya choralarini ko‘radi. Bu yondashuv jamoada ishonch va barqarorlikni mustahkamlaydi.
Ta’lim muassasasida o‘qituvchi va xodimlarning ijtimoiy tarmoqlardagi faoliyati axborot madaniyati, etik me’yorlar va kasbiy mas’uliyat asosida yo‘lga qo‘yilganda, maktabning umumiy obro‘si va jamoatchilik ishonchi barqaror saqlanadi.
Ta’lim muassasasida rahbarning muhim vazifalaridan biri — profilaktik yondashuv asosida xodimlarning ijtimoiy tarmoqlardagi xatti-harakatlarini tartibga solishdir. Muammo yuzaga kelgandan keyin choralar ko‘rishdan ko‘ra, oldindan tushuntirish va yo‘naltirish orqali xatolarning oldini olish samaraliroq hisoblanadi. Mediasavodxon rahbar raqamli muhitda ehtimoliy xavfli vaziyatlar, noto‘g‘ri talqinlar va reputatsion tahdidlar haqida xodimlarni muntazam xabardor qilib boradi.
Boshqaruvda kasbiy chegaralarni belgilash alohida ahamiyatga ega. O‘qituvchi va xodimlarning o‘quvchilar, ota-onalar yoki hamkasblar bilan ijtimoiy tarmoqlar orqali shaxsiy yozishmalarga kirishishi turli noqulay holatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Mediasavodxon rahbar raqamli muloqotda rasmiy va norasmiy aloqalar o‘rtasidagi farqni aniq tushuntiradi hamda zarur hollarda faqat rasmiy kanallardan foydalanishni tavsiya etadi.
Axborotni qayta ulashish madaniyati ham alohida e’tiborga loyiq. Ko‘pincha xodimlar yaxshi niyat bilan biror xabarni tekshirmasdan ulashadi, biroq bu xabar muassasa manfaatlariga zid bo‘lishi mumkin. Mediasavodxon rahbar xodimlarga “ulashishdan oldin o‘ylash” tamoyilini singdiradi. Bu tamoyil axborotning manbasi, mazmuni va ehtimoliy oqibatlarini baholashni o‘z ichiga oladi.
Ta’lim muassasasida konfidensiallikni saqlash ijtimoiy tarmoqlar sharoitida yanada murakkablashadi. Ichki hujjatlar, xizmat yozishmalari, yig‘ilishlardan olingan tasvirlar yoki shaxsiy ma’lumotlar ochiq platformalarda paydo bo‘lishi katta muammolarga sabab bo‘lishi mumkin. Mediasavodxon rahbar bunday axborotlarning tarqalishini cheklash bo‘yicha aniq ko‘rsatmalar beradi va xodimlarning huquqiy mas’uliyatini tushuntiradi.
Rahbar uchun muhim vazifalardan yana biri — raqamli savodxonlikni rivojlantirish orqali nazoratni yumshatishdir. Agar xodimlar mediasavodxon bo‘lsa, qat’iy taqiqlarga ehtiyoj kamayadi. Treninglar, seminarlar va amaliy misollar orqali xodimlarning axborot bilan ishlash ko‘nikmalari oshiriladi. Natijada jamoada o‘z-o‘zini nazorat qilish mexanizmi shakllanadi.
Boshqaruvda rag‘batlantiruvchi yondashuv ham samarali hisoblanadi. Ijtimoiy tarmoqlardan mas’uliyatli, ijobiy va ma’rifiy maqsadlarda foydalangan xodimlarni qo‘llab-quvvatlash jamoada to‘g‘ri raqamli xulq-atvorni ommalashtiradi. Mediasavodxon rahbar faqat xatolarni ko‘rsatish bilan cheklanmay, ijobiy tajribalarni ham e’tirof etadi.
Shuningdek, rahbar ziddiyatli vaziyatlarda vositachilik rolini bajarishi zarur. Agar xodimning ijtimoiy tarmoqlardagi faolligi sababli kelishmovchilik yuzaga kelsa, rahbar jazolashga shoshilmasdan, vaziyatni tahlil qiladi va tomonlarni konstruktiv muloqotga yo‘naltiradi. Bu yondashuv jamoada ishonchni saqlashga xizmat qiladi.
6. OAV bilan muloqot qilish qoidalari. Axborot xavfsizligi va huquqiy mas’uliyat. Feyk xabarlar va mish-mishlar bilan ishlash. Maktab axborot siyosatini ishlab chiqish.
Ta’lim muassasasi faoliyatida OAV bilan muloqot qilish qoidalari rahbarning institutsional mas’uliyati bilan bevosita bog‘liqdir. Ommaviy axborot vositalari maktab hayotini keng jamoatchilikka yetkazuvchi asosiy ko‘prik bo‘lib, ular bilan noto‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan muloqot maktab faoliyatining biryoqlama yoki noto‘g‘ri talqin qilinishiga olib kelishi mumkin. Mediasavodxon rahbar OAV bilan ishlashda tasodifiy emas, balki oldindan belgilangan tamoyillar asosida harakat qiladi. Kim axborot beradi, qaysi masalalar bo‘yicha izoh berilishi mumkin va qaysi holatlarda rasmiy bayonot zarurligi aniq belgilab olinadi.
OAV bilan muloqotda yagona vakillik tamoyili muhim ahamiyatga ega. Maktab nomidan har bir xodim izoh berishi axborotda chalkashlik va qarama-qarshiliklarni yuzaga keltiradi. Shu sababli mediasavodxon rahbar axborot berish vakolatini aniq chegaralaydi va barcha rasmiy izohlar muvofiqlashtirilgan holda taqdim etilishini ta’minlaydi. Bu yondashuv maktab axborotining aniqligi va izchilligini saqlashga xizmat qiladi.
Axborot xavfsizligi ta’lim muassasasida faqat texnik masala emas, balki boshqaruv va madaniyat masalasidir. O‘quvchilar, ota-onalar va xodimlarga oid ma’lumotlarning himoyasi rahbar zimmasidagi muhim huquqiy va axloqiy majburiyat hisoblanadi. Mediasavodxon rahbar shaxsiy ma’lumotlar, ichki hujjatlar va xizmatga oid axborotlarning OAV yoki ochiq platformalarga chiqib ketmasligini ta’minlash uchun aniq tartib va mexanizmlarni joriy etadi. Bu jarayonda axborotga ruxsat darajalari muhim rol o‘ynaydi.
Axborot bilan ishlashda huquqiy mas’uliyatni anglash rahbar va xodimlar uchun zarur ko‘nikmaga aylanishi lozim. Noto‘g‘ri yoki tasdiqlanmagan axborot berish, shaxsiy ma’lumotlarni oshkor etish yoki tuhmat xarakteridagi bayonotlar jiddiy huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Mediasavodxon rahbar OAV bilan ishlashda qonunchilik talablariga tayanadi va xodimlarni ham ushbu talablar bilan tanishtiradi. Bu yondashuv maktabni huquqiy xatarlardan himoya qiladi.
Feyk xabarlar va mish-mishlar bilan ishlash boshqaruvda alohida e’tibor talab etadi. Bunday axborotlar ko‘pincha tez tarqaladi va hissiy fonni kuchaytiradi. Mediasavodxon rahbar feyk xabarni inkor etishda shoshqaloqlik qilmaydi, balki avvalo vaziyatni tahlil qiladi, faktlarni aniqlaydi va faqat tekshirilgan ma’lumot asosida munosabat bildiradi. O‘z vaqtida va aniq rasmiy axborot berilishi mish-mishlarning kuchayib ketishining oldini oladi.
Mish-mishlar bilan ishlashda sukut va izoh berish o‘rtasidagi muvozanat muhimdir. Har bir asossiz xabarga munosabat bildirish uni yanada ommalashtirishi mumkin. Shu bilan birga, muhim masalalarda uzoq sukut jamoatchilik ishonchini susaytiradi. Mediasavodxon rahbar qaysi vaziyatda javob berish zarurligini va qaysi holatda kutish maqsadga muvofiq ekanini aniqlay oladi.
Ta’lim muassasasida maktab axborot siyosatini ishlab chiqish boshqaruvning tizimli yondashuvini talab etadi. Axborot siyosati maktabning qanday axborotni, qaysi kanallar orqali va qanday uslubda tarqatishini belgilab beradi. Bu hujjat rasmiy bayonotlar, ijtimoiy tarmoqlar, OAV bilan ishlash va ichki kommunikatsiya masalalarini qamrab oladi. Mediasavodxon rahbar axborot siyosatini jamoa bilan birgalikda ishlab chiqib, uning amalda bajarilishini ta’minlaydi.
Axborot siyosatining barqarorligi maktab obro‘sini mustahkamlashga xizmat qiladi. Tizimli va izchil axborot berish jamoatchilikda ishonch uyg‘otadi, feyk xabarlar uchun bo‘shliq qoldirmaydi. Shu tariqa axborot siyosati maktabning tashqi va ichki axborot muhitini muvozanatda ushlab turuvchi muhim boshqaruv vositasiga aylanadi.
Ta’lim muassasasida OAV bilan ishlash jarayonida rejalashtirilgan axborot chiqishlari muhim ahamiyat kasb etadi. Tasodifiy izohlar yoki favqulodda savollarga tayyorgarliksiz javob berish o‘rniga, mediasavodxon rahbar oldindan belgilangan axborot rejasi asosida ishlaydi. Bu rejada qaysi mavzular ochiq yoritilishi, qaysilari bo‘yicha faqat yozma bayonot berilishi va qaysi masalalar bo‘yicha izoh berilmasligi aniq ko‘rsatiladi. Axborotni oldindan rejalashtirish rahbarni noaniq vaziyatlarda xatoga yo‘l qo‘yishdan himoya qiladi.
OAV bilan muloqotda savol-javoblarga tayyorgarlik ham alohida o‘rin tutadi. Jurnalistlar savollari ko‘pincha qisqa, keskin va bahsli bo‘lishi mumkin. Mediasavodxon rahbar ehtimoliy savollarni oldindan tahlil qiladi, ularga faktlarga asoslangan, qisqa va neytral javob variantlarini ishlab chiqadi. Bu yondashuv axborotning noto‘g‘ri talqin qilinish ehtimolini kamaytiradi.
Axborot xavfsizligi nuqtayi nazaridan, ta’lim muassasasida favqulodda vaziyatlar uchun alohida kommunikatsiya tartibi bo‘lishi zarur. Mojaro, tekshiruv, baxtsiz hodisa yoki jamoatchilik e’tiboridagi holatlarda axborotni kim, qachon va qanday shaklda berishi oldindan belgilab qo‘yiladi. Mediasavodxon rahbar favqulodda vaziyatlarda axborot bo‘shlig‘i paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydi, biroq tekshirilmagan ma’lumotlarni ham oshkor etmaydi.
Feyk xabarlar bilan ishlashda monitoring va erta aniqlash mexanizmlari muhim rol o‘ynaydi. Ijtimoiy tarmoqlar, mahalliy OAV va ota-onalar guruhlarida tarqalayotgan axborotni muntazam kuzatib borish orqali rahbar salbiy tendensiyalarni dastlabki bosqichda aniqlaydi. Mediasavodxon rahbar feyk xabar keng tarqalib ketishini kutmasdan, vaziyatga mos va vazmin rasmiy axborot bilan chiqadi.
Mish-mishlarga qarshi kurashishda ichki kommunikatsiyani kuchaytirish samarali usul hisoblanadi. Agar xodimlar va ota-onalar rasmiy manbadan tez va aniq axborot olsa, norasmiy gap-so‘zlarga ehtiyoj kamayadi. Mediasavodxon rahbar ichki axborot kanallarini faol ishlatib, tashqi feyklar ta’sirini pasaytiradi.
Maktabda axborot siyosatini amaliyotga joriy etish ham muhim bosqichdir. Siyosat faqat hujjat shaklida qolib ketmasligi, balki kundalik boshqaruv jarayonida qo‘llanilishi lozim. Rahbar axborot siyosati asosida xodimlar uchun yo‘riqnomalar, ssenariylar va namunaviy javoblar ishlab chiqadi. Bu esa jamoaning axborot bilan ishlashda bir xil yondashuvda bo‘lishini ta’minlaydi.
Shuningdek, axborot siyosatini davriy qayta ko‘rib chiqish zarur. Raqamli muhit tez o‘zgarayotgani sababli, avval samarali bo‘lgan usullar vaqt o‘tib yetarli bo‘lmasligi mumkin. Mediasavodxon rahbar axborot siyosatini zamon talablariga moslab yangilab boradi, yangi xavf va imkoniyatlarni hisobga oladi.
Shu tariqa, OAV bilan muloqot, axborot xavfsizligi va feyk xabarlar bilan ishlash masalalariga tizimli va oldindan o‘ylangan yondashuv maktabning axborot makonida barqaror va ishonchli faoliyat yuritishini ta’minlaydi.
7. Pedagoglar va o‘quvchilarda mediasavodxonlikni rivojlantirish.
Ta’lim muassasasida pedagoglar va o‘quvchilarda mediasavodxonlikni rivojlantirish zamonaviy ta’lim siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bugungi axborotga boy muhitda nafaqat rahbar, balki pedagog va o‘quvchilar ham axborotni ongli qabul qilish, tahlil qilish va undan mas’uliyat bilan foydalanish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi zarur. Shu sababli mediasavodxonlik maktab hayotining alohida mavzusi emas, balki umumiy ta’lim jarayonining tarkibiy qismiga aylanishi lozim.
Pedagoglar uchun mediasavodxonlikni rivojlantirish avvalo ularning kasbiy faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘qituvchi dars jarayonida foydalanayotgan materiallar, videolar, onlayn manbalar va raqamli platformalar orqali o‘quvchilarga ma’lum axborot madaniyatini namoyish etadi. Mediasavodxon pedagog manbalarni tanlashda ehtiyotkor bo‘ladi, fakt va fikrni ajratadi hamda o‘quvchilarga axborotga tanqidiy yondashish namunalarini ko‘rsatadi. Bu jarayonda namuna orqali o‘qitish asosiy metodlardan biri bo‘lib xizmat qiladi.
Ta’lim muassasasi rahbari pedagoglar uchun mediasavodxonlik bo‘yicha tizimli ishlarni yo‘lga qo‘yishi muhimdir. Seminarlar, treninglar, metodik mashg‘ulotlar orqali o‘qituvchilarning axborot bilan ishlash kompetensiyasi oshiriladi. Bu mashg‘ulotlarda feyk axborotni aniqlash, ishonchli manbalarni tanlash, statistik ma’lumotlarni to‘g‘ri talqin qilish kabi amaliy ko‘nikmalar shakllantiriladi. Natijada pedagoglar raqamli muhitda o‘zlarini ishonchli va mas’uliyatli tutishga o‘rganadi.
O‘quvchilarda mediasavodxonlikni rivojlantirish esa ularni faqat axborot iste’molchisi emas, balki ongli va tanqidiy fikrlovchi shaxs sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. O‘quvchilar ijtimoiy tarmoqlar, video platformalar va onlayn o‘yinlar orqali juda ko‘p axborot qabul qiladilar. Agar ular axborotni tahlil qilish va baholash ko‘nikmalariga ega bo‘lmasa, manipulyativ va zararli kontent ta’siriga tez tushib qolishi mumkin. Shu bois mediasavodxonlik o‘quvchilar xavfsizligi va ruhiy barqarorligining muhim omiliga aylanadi.
Dars jarayonida mediasavodxonlik elementlarini integratsiya qilish samarali yondashuv hisoblanadi. Alohida fan sifatida emas, balki turli fanlar doirasida axborotni tahlil qilish, manbalarni solishtirish va xulosalar chiqarish orqali o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash rivojlantiriladi. Masalan, matnlar, rasmlar yoki videolar ustida ishlash jarayonida o‘quvchilardan axborotning maqsadi va manbasi haqida fikr yuritish talab etiladi.
Maktabda mediasavodxonlikka oid tarbiyaviy muhitni shakllantirish ham muhim ahamiyatga ega. Sinfdan tashqari tadbirlar, muhokamalar, loyihalar va bahslar orqali o‘quvchilar axborotdan mas’uliyat bilan foydalanish zarurligini anglay boshlaydi. Bu jarayonda pedagoglar va rahbarlar tomonidan yaratilgan ochiq va ishonchli muhit o‘quvchilarning erkin fikrlashiga yordam beradi.
Rahbar uchun muhim vazifalardan biri — ota-onalarni ham mediasavodxonlik jarayoniga jalb etishdir. Chunki o‘quvchilar axborotning katta qismini maktabdan tashqarida, oilaviy muhitda qabul qiladi. Ota-onalar bilan o‘tkaziladigan uchrashuvlar va tushuntirish ishlari orqali bolalarning raqamli muhitdagi xatti-harakatlariga nisbatan umumiy yondashuv shakllantiriladi. Bu hamkorlik maktabdagi mediasavodxonlik ishlarining samaradorligini oshiradi.
Ta’lim muassasasida pedagoglar va o‘quvchilarda mediasavodxonlikni rivojlantirish axborotga mas’uliyatli munosabat, tanqidiy fikrlash va raqamli madaniyatni shakllantirishga xizmat qiladi. Natijada maktabda sog‘lom axborot muhiti vujudga kelib, ta’lim jarayonining sifat va xavfsizligi ta’minlanadi.
Maktabda mediasavodxonlikni rivojlantirishda loyiha asosida o‘qitish samarali yondashuvlardan biridir. Pedagoglar va o‘quvchilar real hayotga yaqin vazifalar orqali axborotni izlash, saralash va taqdim etish jarayonida bevosita ishtirok etadi. Masalan, ijtimoiy muammo bo‘yicha kichik media-loyihalar, maktab hayotiga oid axborot byulletenlari yoki qisqa videoroliklar tayyorlash o‘quvchilarda axborot mas’uliyatini kuchaytiradi. Bu jarayonda kontent yaratish madaniyati shakllanadi va o‘quvchi axborotning faqat iste’molchisi emas, balki muallifi ekanini anglaydi.
Mediasavodxonlikni mustahkamlashda tengdoshlar orqali o‘rganish (peer-learning) usuli ham muhim ahamiyatga ega. Yuqori sinf o‘quvchilari kichik sinflarga axborotni tekshirish, feyk xabarlarni aniqlash yoki ijtimoiy tarmoqlarda xavfsiz xulq-atvor bo‘yicha mini-treninglar o‘tkazishi mumkin. Bu yondashuv o‘quvchilar orasida ishonchli muloqotni kuchaytiradi va mediasavodxonlikni tabiiy muhitda rivojlantiradi.
Pedagoglar uchun media-ta’limni baholash vositalarini joriy etish ham muhim bosqich hisoblanadi. O‘quvchilarning mediasavodxonligi faqat nazariy bilimlar bilan emas, balki amaliy ko‘nikmalar orqali baholanadi. Masalan, axborotni tahlil qilish topshiriqlari, manbalarni solishtirish mashqlari yoki sarlavha va matn mosligini aniqlash vazifalari orqali o‘quvchilarning real kompetensiyasi aniqlanadi. Bu baholash jarayoni o‘quvchilarni chuqurroq fikrlashga undaydi.
Maktabda media-klublar va ixtiyoriy to‘garaklar tashkil etish mediasavodxonlikni rivojlantirishning samarali shaklidir. Bunday klublarda o‘quvchilar jurnalistika asoslari, raqamli hikoyachilik, foto va video tahlil kabi yo‘nalishlarda bilim va tajriba orttiradi. Pedagoglar esa bu jarayonda murabbiy sifatida ishtirok etib, o‘quvchilarning ijodiy va tanqidiy fikrlashini qo‘llab-quvvatlaydi.
Shuningdek, raqamli hikoyachilik (digital storytelling) metodidan foydalanish o‘quvchilarning mediasavodxonligini chuqurlashtiradi. O‘quvchilar ma’lum bir mavzu asosida hikoya yaratib, matn, tasvir va ovoz uyg‘unligini tushunishni o‘rganadi. Bu metod axborotning qanday shakllarda ta’sir ko‘rsatishini amaliy tarzda anglashga yordam beradi va manipulyativ elementlarni aniqlash ko‘nikmasini rivojlantiradi.
Pedagoglar va o‘quvchilar bilan bir qatorda maktab jamoasining umumiy mediasavodxonlik muhitini shakllantirish ham muhimdir. Maktab devoriy gazetasi, rasmiy veb-sahifa yoki ijtimoiy tarmoqdagi sahifalarda axborot bilan ishlashning to‘g‘ri namunalari muntazam namoyish etilib boriladi. Bu holat kundalik muhit orqali mediasavodxonlikni mustahkamlaydi.
1-TEST. Feyk xabar sharoitida rahbar qarori
Ijtimoiy tarmoqda maktabda “o‘qituvchi o‘quvchini haqorat qilgan” degan xabar tarqaldi. Manba noma’lum, ammo ota-onalar guruhi keskin munosabat bildirmoqda.
Rahbarning mediasavodxonlikka mos eng to‘g‘ri harakati qaysi?
A) Avvalo ichki tekshiruv o‘tkazib, faktlar tasdiqlangach rasmiy va qisqa izoh berish
B) Xabarni keskin rad etib, manbani sudga berish bilan qo‘rqitish
C) Ijtimoiy tarmoqda hissiy post orqali maktab sha’nini himoya qilish
D) Umuman munosabat bildirmasdan vaziyat sovishini kutish
To‘g‘ri javob: A
2-TEST. Rahbarning shaxsiy sahifasi
Direktor shaxsiy sahifasida bahsli siyosiy mavzuga keskin munosabat bildirdi. Post ostida maktab nomi tilga olinmoqda.
Bu holatda eng muhim mediasavodxonlik xatosi qaysi?
A) Raqamli muhitda shaxsiy va lavozimiy rolni farqlamaslik
B) Kommentariyalarga kech javob berish
C) Postni rasmiy sahifada joylashtirmaslik
D) Sahifani yopiq rejimga o‘tkazmaslik
To‘g‘ri javob: A
3-TEST. Statistik axborot bilan manipulyatsiya
OAVda “maktab natijalari keskin yomonlashdi” degan xabar chiqdi. Aslida bu faqat bitta sinfning vaqtinchalik ko‘rsatkichlari edi.
Rahbarning eng asosli mediasavodxon javobi qaysi?
A) Statistik ma’lumotning qamrovi, davri va kontekstini ochiq ko‘rsatish
B) OAVni yolg‘onda ayblab raddiya berish
C) Boshqa maktablar natijasini taqqoslab chalg‘itish
D) Natijalarni yashirib, keyinroq yaxshilangach e’lon qilish
To‘g‘ri javob: A
4-TEST. O‘qituvchi va ijtimoiy tarmoq etikasi
O‘qituvchi darsdan video joylashtirdi, o‘quvchilar yuzlari ochiq, ruxsat olinmagan.
Rahbarning eng to‘g‘ri birlamchi yondashuvi qaysi?
A) Huquqiy va etik tushuntirish berib, kontentni olib tashlashni talab qilish
B) Darhol intizomiy jazo qo‘llash
C) Videoni o‘zi ham rasmiy sahifaga joylashtirish
D) Vaziyatga e’tibor bermaslik
To‘g‘ri javob: A
5-TEST. Mish-mishlar bilan ishlash
Ota-onalar orasida “maktab yopiladi” degan mish-mish tarqaldi, rasmiy hujjat yo‘q.
Rahbarning eng muvozanatli mediastrategiyasi qaysi?
A) Qisqa, faktlarga asoslangan rasmiy tushuntirish berish
B) Mish-mish egalarini aniqlab jazolash
C) To‘liq sukut saqlash
D) Uzoq izohli post orqali barcha ehtimollarni sanab o‘tish
To‘g‘ri javob: A
6-TEST. Kommentariyalar va provokatsiya
Rahbar sahifasida ataylab keskin va haqoratli kommentariyalar yozilmoqda.
Qaysi yondashuv mediasavodxonlik talabiga mos?
A) Hissiy javob bermay, faktga asoslangan yoki rasmiy kanallar orqali munosabat bildirish
B) Kommentariyaga xuddi shunday keskin javob qaytarish
C) Barcha kommentariyalarni o‘chirib tashlash
D) Kommentariya muallifini ochiqcha tanqid qilish
To‘g‘ri javob: A
7-TEST. Pedagog va o‘quvchilarda mediasavodxonlik
O‘quvchilar TikTok’dagi trend xabarni haqiqat deb qabul qilmoqda.
Rahbarning eng samarali ta’limiy yechimi qaysi?
A) Darslarda feyk va haqiqiy axborotni solishtirish mashqlarini joriy etish
B) TikTok’dan foydalanishni to‘liq taqiqlash
C) O‘quvchilarga tanbeh berish
D) Masalani ota-onalarga yuklash
To‘g‘ri javob: A
8-TEST. OAV bilan muloqot
Jurnalist kutilmaganda keskin savol bilan murojaat qildi.
Rahbarning eng to‘g‘ri mediasavodxon qarori qaysi?
A) Tayyorlanmagan holda izoh bermasdan, rasmiy bayonot berishini aytish
B) Savolga darhol hissiy javob berish
C) Savoldan qochib, telefonni o‘chirish
D) Boshqa xodimni javob berishga yo‘naltirish
To‘g‘ri javob: A
9-TEST. Axborot siyosati
Maktabda turli xodimlar OAVga har xil izoh bermoqda.
Muammoning tizimli yechimi qaysi?
A) Maktab axborot siyosatini ishlab chiqish va yagona vakil belgilash
B) OAV bilan aloqani to‘xtatish
C) Faqat direktor gapirishi haqida og‘zaki buyruq berish
D) Har bir xodimga alohida ko‘rsatma berish
To‘g‘ri javob: A
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.
(Ta’lim jarayonida axborot xavfsizligi, pedagog va rahbar mas’uliyati masalalarining huquqiy asoslari).
2. O‘zbekiston Respublikasi “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2003 (amaldagi tahriri).
(Axborot bilan ishlash, raqamli muhit va axborot xavfsizligining umumiy tamoyillari).
3. O‘zbekiston Respublikasi “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2019.
(Pedagoglar, o‘quvchilar va xodimlarga oid axborotlarni himoyalash masalalari).
4. UNESCO. Media and Information Literacy Curriculum for Teachers. – Paris, 2011.
(Pedagoglar va o‘quvchilarda mediasavodxonlikni rivojlantirish bo‘yicha metodik asos).
5. UNESCO. Journalism, Fake News and Disinformation. – Paris, 2018.
(Soxta axborot, manipulyatsiya va provokatsiyalarni aniqlash bo‘yicha qo‘llanma).
6. European Commission. Media Literacy for All. – Brussels, 2019.
(Raqamli muhitda tanqidiy fikrlash va mediasavodxonlik kompetensiyalari).
7. Potter, W. J. Media Literacy. – SAGE Publications, 2019.
(Mediasavodxonlik nazariyasi va amaliy modellar).
8. Silverblatt, A. Media Literacy: Keys to Interpreting Media Messages. – Praeger, 2014.
(Sarlavha, matn, kontekst va emotsional ta’sirni tahlil qilish metodlari).
9. Kotler, P., Keller, K. Strategic Communication and Public Relations. – Pearson Education, 2016.
(OAV bilan muloqot, tashkilot obro‘si va axborot siyosati masalalari).
10. Fullan, M. The Principal: Three Keys to Maximizing Impact. – Jossey-Bass, 2014.
(Rahbar mas’uliyati, kommunikatsiya va raqamli muhitdagi yetakchilik).
11. OECD. Global Competence and Media Literacy. – Paris, 2020.
(O‘quvchilarda mediasavodxonlik va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish).
12. Xudoyberdiyev M. Pedagogik jamoani boshqarish. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
(Ta’lim muassasalarida axborot bilan ishlash va boshqaruv madaniyati).
13. To‘xtayeva G. Ta’lim menejmenti. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
(Rahbarlik, kommunikatsiya va axborot siyosati asoslari).
14. Sattorov A. Ta’lim tashkilotlarida boshqaruv asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
(Maktab boshqaruvida axborot, jamoatchilik va OAV bilan ishlash).