Mavzu - Bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlash tamoyillari.

1.      Bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlash bo‘yicha normativ-huquqiy hujjatlar mazmuni.

2.      Xavf-xatarlarni erta aniqlash va monitoring qilish: bolada stress, tajovuz, e’tiborsizlik, zo‘ravonlik belgilari, o‘qituvchi, o‘quvchi yoki ota-onaning xulqidagi xavf signallari, maxsus monitoring jadvallari va algoritmlari.

3.      Psixologik farovonlik: direktorlar maktab psixologi bilan tizimli ishlash, o‘quvchilarda emotsional barqarorlikni mustahkamlovchi dasturlarni joriy etish.

4.      Bullyingning asosiy ko‘rinishi va ularning oldini olish.

5.      Maktab infratuzilmasida xavfsizlik talablari.

6.      Xodimlar mas’uliyati va etika qoidalari.

7.      Bolaga nisbatan jismoniy yoki ruhiy tazyiqning oldini olish. “Nol toqat” tamoyili — har qanday zo‘ravonlik signali darhol ko‘rib chiqilishi.

8.       Maktab – ota-ona – bolalar o‘rtasidagi uzluksiz muloqot.

9.      Favqulodda vaziyatlar bo‘yicha harakat rejasi. O‘quvchilarning shaxsiy ma’lumotlari bilan ishlash standartlari.

10.    Nogironligi bo‘lgan bolalarning xavfsiz harakati. Maktabda diskriminatsiya va kamsitishning oldini olish tamoyillari.

11.    Maxsus ehtiyojli bolalarni qo‘llab-quvvatlash protokollari.

12.    Xatarlarni aniqlash bo‘yicha “Case-study”. Evakuatsiya bo‘yicha mashg‘ulot.

 

1.         Bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlash bo‘yicha normativ-huquqiy hujjatlar mazmuni.

Zamonaviy ta’lim tizimida bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlash masalasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida qaraladi. Ta’lim muassasalari nafaqat bilim beruvchi, balki bolalarning jismoniy, ruhiy, ijtimoiy va ma’naviy rivojlanishini kafolatlovchi muhit bo‘lishi lozim. Shu bois bola xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha ishlab chiqilgan normativ-huquqiy hujjatlar ta’lim jarayonining ajralmas huquqiy asosini tashkil etadi.

Bola xavfsizligi tushunchasi hayot va sog‘liqni muhofaza qilish, zo‘ravonlikdan himoyalash, psixologik barqarorlik, ijtimoiy himoya va farovon yashash sharoitlarini qamrab oluvchi kompleks tushuncha hisoblanadi. Ushbu tushunchaning huquqiy mustahkamlanishi normativ-huquqiy hujjatlar orqali amalga oshiriladi va ularning mazmuni ta’lim muassasalarida bola manfaatlarini ustuvor qo‘yishni talab etadi.

Bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlash bo‘yicha normativ-huquqiy hujjatlarning asosiy vazifasi bolaning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishdan iborat. Ushbu hujjatlar bolaga nisbatan har qanday kamsitish, zo‘ravonlik, beparvolik va tahdidlarni bartaraf etishga qaratilgan huquqiy mexanizmlarni belgilaydi. Ta’lim muassasalarida ushbu mexanizmlarning amalda to‘liq ishlashi muhim hisoblanadi.

Normativ-huquqiy hujjatlar mazmunida bolaning ustuvor manfaatlari tamoyili asosiy o‘rinni egallaydi. Ushbu tamoyilga ko‘ra, har qanday qaror yoki faoliyat bola manfaatlariga mos kelishi shart. Ta’lim jarayonida rejalashtirilayotgan tadbirlar, dars jarayoni, intizomiy choralar va baholash tizimi aynan ushbu tamoyilga asoslanishi talab etiladi.

Bola xavfsizligini ta’minlashga oid huquqiy hujjatlarda bolaning yashash, rivojlanish va himoyalanish huquqi aniq belgilab berilgan. Ta’lim muassasalari ushbu huquqlarni ro‘yobga chiqarish uchun xavfsiz ta’lim muhiti yaratishi, bolalarni jismoniy va ruhiy zarar yetkazuvchi omillardan himoyalashi lozim. Bu jarayonda pedagoglar va rahbar xodimlarning mas’uliyati alohida e’tirof etiladi.

Normativ-huquqiy hujjatlar mazmunida bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish masalasi muhim o‘rin tutadi. Zo‘ravonlikning jismoniy, ruhiy, emotsional va axborot shakllari aniq ko‘rsatib beriladi. Ta’lim muassasalarida bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlarini oldini olish va aniqlash bo‘yicha aniq huquqiy talablar belgilangan.

Bola xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha huquqiy hujjatlarda pedagog xodimlarning majburiyatlari alohida qayd etiladi. Pedagoglar bolalarning hayoti va sog‘lig‘i uchun javobgar shaxs sifatida belgilangan bo‘lib, ularning har qanday harakati bolaga zarar yetkazmasligi shart. Pedagogik etikaga rioya qilish, bolaga hurmat bilan munosabatda bo‘lish huquqiy majburiyat sifatida mustahkamlangan.

Normativ-huquqiy hujjatlar mazmunida ta’lim muassasasida xavfsiz muhitni ta’minlash masalasi keng yoritilgan. Xavfsiz muhit deganda binolarning texnik holati, sanitariya-gigiyena talablari, yong‘in xavfsizligi, favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik holati tushuniladi. Ushbu talablarning bajarilishi bolalarning sog‘lom va xavfsiz ta’lim olishini ta’minlaydi.

Bola farovonligini ta’minlashga qaratilgan huquqiy hujjatlarda psixologik xavfsizlik tushunchasi alohida e’tiborga olinadi. Psixologik xavfsizlik bolalarning o‘zini erkin, ishonchli va himoyalangan his etishini anglatadi. Ta’lim muassasalarida bolalarning ruhiy holatini nazorat qilish, stress va zo‘riqishlarning oldini olish huquqiy majburiyat sifatida belgilangan.

Normativ-huquqiy hujjatlar mazmunida maktab psixologik xizmati faoliyati muhim o‘rin egallaydi. Psixologlar bolalarning ruhiy holatini o‘rganish, muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha mas’ul mutaxassislar sifatida belgilangan. Psixologik xizmatning faoliyati bolalar farovonligini ta’minlashning muhim huquqiy mexanizmi hisoblanadi.

Bola xavfsizligi bo‘yicha huquqiy hujjatlarda ota-onalar va qonuniy vakillar bilan hamkorlik masalasi ham yoritilgan. Ta’lim muassasalari ota-onalar bilan birgalikda bolalarning xavfsizligi va farovonligini ta’minlash uchun mas’ul hisoblanadi. Ushbu hamkorlik huquqiy jihatdan mustahkamlangan bo‘lib, bolaga nisbatan e’tiborsizlik holatlarining oldini olishga xizmat qiladi.

Normativ-huquqiy hujjatlar mazmunida axborot xavfsizligi tushunchasi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy axborot makonida bolalarni zararli axborotlardan himoya qilish davlat va ta’lim muassasalari zimmasidagi muhim vazifalardan biridir. Ta’lim jarayonida axborot resurslaridan foydalanishda bolalarning yosh xususiyatlari va ruhiy holati hisobga olinishi huquqiy talab sifatida belgilanadi.

Bola farovonligini ta’minlash bo‘yicha huquqiy hujjatlarda ijtimoiy himoya mexanizmlari alohida o‘rin tutadi. Ijtimoiy himoya kam ta’minlangan, nogironligi bo‘lgan yoki ijtimoiy xavf guruhiga mansub bolalarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan huquqiy chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Ta’lim muassasalari ushbu bolalar uchun teng imkoniyatlar yaratishi shart.

Normativ-huquqiy hujjatlar mazmunida bolaning sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilish tamoyili mustahkamlangan. Bolani kamsitish, haqorat qilish yoki uning qadr-qimmatiga putur yetkazuvchi har qanday harakatlar qonun bilan taqiqlangan. Ta’lim muassasalarida ushbu tamoyilga rioya etilishi bolalarning ijtimoiy va ruhiy rivojlanishi uchun muhim hisoblanadi.

Bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlashga oid huquqiy hujjatlar ta’lim muassasasi rahbariyatining mas’uliyatini aniq belgilaydi. Rahbarlar xavfsiz muhitni yaratish, xodimlar faoliyatini nazorat qilish va normativ talablarning bajarilishini ta’minlash uchun javobgar hisoblanadi. Ushbu mas’uliyat huquqiy jihatdan qat’iy belgilangan.

Normativ-huquqiy hujjatlar mazmunida favqulodda vaziyatlarda bolalar xavfsizligini ta’minlash masalasi ham yoritilgan. Tabiiy ofatlar, texnogen hodisalar yoki boshqa favqulodda holatlarda bolalarni himoya qilish bo‘yicha aniq tartiblar belgilangan. Ta’lim muassasalari ushbu tartiblarga tayyor bo‘lishi huquqiy majburiyat hisoblanadi.

Bola farovonligini ta’minlashga qaratilgan huquqiy hujjatlar ta’lim-tarbiya jarayonida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish masalasini ham o‘z ichiga oladi. Jismoniy faollik, to‘g‘ri ovqatlanish va gigiyena qoidalariga rioya qilish bolalar sog‘lig‘ini mustahkamlashning huquqiy asoslari sifatida belgilangan.

Normativ-huquqiy hujjatlar mazmunida ta’lim muassasasida nazorat va monitoring tizimi muhim o‘rin tutadi. Bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlash holati muntazam ravishda monitoring qilinishi va tahlil qilinishi lozim. Ushbu monitoring huquqiy mexanizm sifatida ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi.

Bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlash bo‘yicha normativ-huquqiy hujjatlar ta’lim jarayonini insonparvarlik va ijtimoiy mas’uliyat asosida tashkil etishga yo‘naltirilgan huquqiy tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu hujjatlar orqali bolalarning himoyasi, rivoji va farovonligi davlat tomonidan kafolatlanadi.

2.         Xavf-xatarlarni erta aniqlash va monitoring qilish: bolada stress, tajovuz, e’tiborsizlik, zo‘ravonlik belgilari, o‘qituvchi, o‘quvchi yoki ota-onaning xulqidagi xavf signallari, maxsus monitoring jadvallari va algoritmlari.

Bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlash jarayonida xavf-xatarlarni erta aniqlash va monitoring qilish eng muhim profilaktik mexanizmlardan biri hisoblanadi. Ta’lim muassasasida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan salbiy holatlar aksariyat hollarda birdan paydo bo‘lmaydi, balki asta-sekin shakllanadigan xulqiy, emotsional va ijtimoiy belgilar orqali namoyon bo‘ladi. Shu sababli ushbu belgilarni o‘z vaqtida aniqlash bolani jismoniy va ruhiy zarar yetishidan himoyalashda hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Xavf-xatarlarni erta aniqlash deganda bolaning ruhiy holati, xulq-atvori, ijtimoiy moslashuvi va ta’lim jarayonidagi faolligida kuzatiladigan salbiy o‘zgarishlarni tizimli ravishda aniqlash tushuniladi. Bu jarayon tasodifiy kuzatuv bilan emas, balki rejalashtirilgan, hujjatlashtirilgan va aniq algoritmlar asosida olib borilishi lozim.

Bola xavfsizligi nuqtayi nazaridan stress holatlari eng ko‘p uchraydigan xavf omillaridan biridir. Stress bolada darsga bo‘lgan qiziqishning pasayishi, tez charchash, diqqatning susayishi, o‘ziga ishonchsizlik va emotsional beqarorlik shaklida namoyon bo‘ladi. Agar stress belgilariga e’tibor qaratilmasa, u tajovuzkorlik yoki ichki yopilish holatlariga olib kelishi mumkin.

Bolada xavf-xatarlarni erta aniqlashda tajovuzkor xulq belgilarini kuzatish muhim hisoblanadi. Tajovuz so‘z bilan haqorat qilish, jismoniy harakatlar, buyumlarni sindirish yoki o‘zgalarni kamsitish orqali namoyon bo‘lishi mumkin. Tajovuzkorlik ko‘pincha bolada ichki ziddiyatlar, oilaviy muammolar yoki ijtimoiy muhitdagi bosimlar natijasida shakllanadi.

Xavf signallarini aniqlashda e’tiborsizlik holatlari ham alohida nazorat qilinishi lozim. E’tiborsizlik bolaga yetarli darajada e’tibor berilmasligi, uning ehtiyojlari va his-tuyg‘ularining inkor etilishi bilan bog‘liq bo‘lib, u bolada yolg‘izlik, tashlab qo‘yilganlik hissini kuchaytiradi. Ta’lim jarayonida bunday bolalar ko‘pincha passiv, befarq yoki haddan tashqari itoatkor bo‘lib ko‘rinadi.

Bola xavfsizligini ta’minlashda zo‘ravonlik belgilarini erta aniqlash eng muhim vazifalardan biridir. Zo‘ravonlik jismoniy, ruhiy, emotsional yoki psixologik shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin. Bolada qo‘rquv, doimiy xavotir, jarohatlar, keskin xulqiy o‘zgarishlar zo‘ravonlik mavjudligidan dalolat beruvchi xavf signallari hisoblanadi.

Xavf-xatarlarni erta aniqlash jarayonida o‘qituvchi xulqidagi xavf signallari ham e’tibordan chetda qolmasligi lozim. Pedagog tomonidan bolaga nisbatan keskin munosabat, haqorat, kamsitish, haddan tashqari talabchanlik yoki befarqlik bola farovonligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli pedagogik faoliyat ham doimiy monitoring ostida bo‘lishi zarur.

Bola xavfsizligi tizimida o‘quvchi xulqidagi xavf signallarini aniqlash ham muhim hisoblanadi. O‘quvchilar o‘rtasidagi ziddiyatlar, guruhlashish, tengdoshlar tomonidan tazyiq o‘tkazish holatlari bolaning ruhiy holatiga jiddiy ta’sir qiladi. Bunday holatlar erta aniqlanmasa, zo‘ravonlik va kamsitish kuchayib boradi.

Xavf-xatarlarni aniqlashda ota-onalar xulqidagi xavf belgilari ham muhim ko‘rsatkich hisoblanadi. Ota-onaning ta’lim jarayoniga befarqligi, bolaga nisbatan haddan tashqari bosim yoki tajovuzkor munosabat xavf omillarini kuchaytiradi. Ta’lim muassasasi ota-onalar bilan muntazam aloqada bo‘lish orqali ushbu signallarni aniqlashi lozim.

Bola xavfsizligini ta’minlashda maxsus monitoring jadvallari muhim amaliy vosita sifatida qo‘llaniladi. Monitoring jadvallari bolalarning ruhiy holati, xulq-atvori, ijtimoiy moslashuvi va ta’limdagi faolligini muntazam qayd etish imkonini beradi. Ushbu jadvallar tizimli kuzatuvni ta’minlab, subyektiv xulosalarning oldini oladi.

Monitoring jarayonida indikatorlar tizimidan foydalanish samaradorlikni oshiradi. Indikatorlar stress darajasi, ijtimoiy faollik, darsga qatnashish, muloqot sifati kabi mezonlarni o‘z ichiga oladi. Har bir indikator bo‘yicha muntazam ma’lumot to‘planishi xavf-xatarlarni erta aniqlashga xizmat qiladi.

Xavf-xatarlarni aniqlashda monitoring algoritmlari muhim metodik ahamiyatga ega. Algoritmlar kuzatuv, tahlil, xulosa chiqarish va chora ko‘rish bosqichlarini aniq belgilab beradi. Ushbu algoritmlar pedagoglar va mutaxassislar faoliyatini tizimlashtiradi va javobgarlikni oshiradi.

Bola xavfsizligi monitoringida psixologik diagnostika vositalari ham qo‘llaniladi. Psixologik testlar, so‘rovnomalar va suhbatlar orqali bolalarning ichki holati chuqurroq o‘rganiladi. Ushbu vositalar xavf omillarini yashirin holatda aniqlash imkonini beradi.

Xavf-xatarlarni erta aniqlash jarayonida ma’lumotlarni tahlil qilish muhim bosqich hisoblanadi. To‘plangan ma’lumotlar asosida xavf darajasi aniqlanadi va mos choralar belgilanadi. Tahlil qilinmagan monitoring ma’lumotlari amaliy ahamiyatga ega bo‘la olmaydi.

Bola xavfsizligi monitoringida ko‘p tarmoqli hamkorlik samarali natija beradi. Pedagog, psixolog, ijtimoiy pedagog va rahbariyatning hamkorlikda ishlashi xavf-xatarlarni to‘liq aniqlash imkonini yaratadi. Har bir mutaxassis o‘z yo‘nalishi bo‘yicha muhim ma’lumotlarni taqdim etadi.

Xavf-xatarlarni aniqlash jarayonida maxfiylik va etik me’yorlarga rioya qilish muhim hisoblanadi. Bolaning shaxsiy ma’lumotlari ehtiyotkorlik bilan saqlanishi va faqat zarur hollarda foydalanilishi lozim. Etik me’yorlarga rioya qilinmasligi bolaga qo‘shimcha ruhiy zarar yetkazishi mumkin.

Monitoring tizimida erta ogohlantirish mexanizmi alohida o‘rin tutadi. Ushbu mexanizm xavf darajasi oshayotgan holatlarni tezkor aniqlash va zudlik bilan choralar ko‘rishni ta’minlaydi. Erta ogohlantirish bolaning xavfsizligini ta’minlashda samarali himoya vositasi hisoblanadi.

Bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlashda monitoring natijalari asosida individual rejalashtirish muhim ahamiyatga ega. Har bir xavf guruhiga mansub bola uchun individual yondashuv va qo‘llab-quvvatlash choralari belgilanadi. Ushbu yondashuv bolani ijtimoiy va ruhiy jihatdan qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.

Xavf-xatarlarni erta aniqlash va monitoring qilish ta’lim muassasasida profilaktik, tizimli va insonparvar xavfsizlik muhitini shakllantirishga xizmat qiluvchi muhim pedagogik-boshqaruv mexanizmi sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu mexanizm bolani himoyalash, uning farovonligini ta’minlash va sog‘lom rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan uzluksiz jarayon hisoblanadi.

3.         Psixologik farovonlik: direktorlar maktab psixologi bilan tizimli ishlash, o‘quvchilarda emotsional barqarorlikni mustahkamlovchi dasturlarni joriy etish.

Zamonaviy ta’lim tizimida psixologik farovonlik bola xavfsizligi va rivojlanishining ajralmas tarkibiy qismi sifatida qaraladi. Psixologik farovonlik bolaning o‘zini xotirjam, ishonchli, himoyalangan va qadrlangan his etishini anglatib, uning o‘qish jarayonidagi faolligi, ijtimoiy moslashuvi va shaxs sifatida shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ta’lim muassasalarida psixologik farovonlikni ta’minlash tizimli va rejalashtirilgan boshqaruv yondashuvini talab etadi.

Bola psixologik farovonligini ta’minlashda ta’lim muassasasi direktori va maktab psixologi o‘rtasidagi tizimli hamkorlik muhim ahamiyat kasb etadi. Direktor psixologik xizmat faoliyatini umumiy boshqaruv strategiyasiga integratsiya qiluvchi shaxs sifatida maydonga chiqadi. Psixolog bilan olib boriladigan muntazam ishlar psixologik muammolarni faqat individual holat sifatida emas, balki ta’lim muhitining tarkibiy muammosi sifatida ko‘rib chiqish imkonini beradi.

Psixologik farovonlikni ta’minlash jarayonida rahbarlik mas’uliyati alohida o‘rin tutadi. Direktor ta’lim muassasasida psixologik xavfsiz muhitni yaratish, xodimlar va o‘quvchilar o‘rtasida sog‘lom munosabatlarni shakllantirish hamda psixologik xizmat uchun zarur sharoitlarni ta’minlash uchun javobgar hisoblanadi. Ushbu mas’uliyat psixologik farovonlikni individual emas, balki institutsional vazifa sifatida qarashni talab etadi.

Maktab psixologi bilan tizimli ishlashda rejalashtirilgan hamkorlik mexanizmlari muhim hisoblanadi. Yillik ish rejalarida psixologik diagnostika, profilaktika, maslahat va rivojlantiruvchi dasturlar aniq belgilanishi lozim. Direktor va psixolog o‘rtasidagi rejalashtirilgan uchrashuvlar muammolarni oldindan ko‘rish va tezkor choralar ko‘rish imkonini yaratadi.

O‘quvchilarning psixologik farovonligini ta’minlashda emotsional barqarorlik markaziy tushuncha sifatida qaraladi. Emotsional barqarorlik bolaning stressli vaziyatlarga moslasha olish, his-tuyg‘ularini boshqara bilish va ijtimoiy munosabatlarda muvozanatni saqlash qobiliyatini ifodalaydi. Ushbu sifat ta’lim jarayonida muvaffaqiyatli faoliyat yuritishning muhim omillaridan biridir.

Emotsional barqarorlikni mustahkamlashda maxsus psixologik dasturlarni joriy etish muhim amaliy yondashuv hisoblanadi. Ushbu dasturlar bolalarda o‘z his-tuyg‘ularini anglash, ifodalash va boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratiladi. Dasturlar tizimli ravishda amalga oshirilganda psixologik farovonlik darajasi sezilarli darajada oshadi.

Psixologik farovonlikni ta’minlashga qaratilgan dasturlarda emotsional savodxonlikni rivojlantirish muhim o‘rin tutadi. Emotsional savodxonlik bolaning o‘z his-tuyg‘ularini tanib olish, ularni nomlash va mos tarzda ifodalash qobiliyatini anglatadi. Ushbu ko‘nikmalar bolalarning ichki ziddiyatlarini kamaytiradi va ijtimoiy moslashuvni kuchaytiradi.

Direktor va psixolog hamkorligida amalga oshiriladigan dasturlarda stressni boshqarish ko‘nikmalarini shakllantirish alohida ahamiyatga ega. O‘quvchilarga stressli vaziyatlarda o‘zini tutish, tinchlanish usullaridan foydalanish va muammolarni konstruktiv hal etish yo‘llari o‘rgatiladi. Ushbu ko‘nikmalar psixologik farovonlikni mustahkamlashning muhim omili hisoblanadi.

Psixologik farovonlikni ta’minlashda sinf jamoasida ijobiy iqlimni shakllantirish muhim vazifa sifatida qaraladi. Sinf ichidagi munosabatlar bolalarning ruhiy holatiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Psixolog va direktor hamkorligida sinf rahbarlari orqali ijobiy muloqot, hamkorlik va o‘zaro hurmatga asoslangan muhit yaratiladi.

O‘quvchilarda emotsional barqarorlikni mustahkamlovchi dasturlar doirasida o‘ziga ishonchni rivojlantirish muhim yo‘nalish hisoblanadi. O‘ziga ishongan bola o‘z fikrini erkin bildiradi, xatolardan qo‘rqmaydi va ijtimoiy vaziyatlarga faol moslashadi. Ushbu sifat psixologik farovonlikning muhim tarkibiy qismi sanaladi.

Psixologik farovonlikni ta’minlashda individual psixologik yondashuv muhim ahamiyatga ega. Har bir bolaning emotsional ehtiyojlari va ruhiy xususiyatlari turlicha bo‘lgani sababli umumiy dasturlar bilan bir qatorda individual maslahatlar va qo‘llab-quvvatlash choralari ham amalga oshiriladi.

Direktorlar maktab psixologi bilan tizimli ishlash jarayonida psixologik diagnostika natijalaridan boshqaruvda foydalanish muhim yondashuv hisoblanadi. Diagnostika natijalari asosida muammoli yo‘nalishlar aniqlanadi va ta’lim muhitini yaxshilashga qaratilgan qarorlar qabul qilinadi. Bu yondashuv psixologik xizmatni strategik boshqaruv vositasiga aylantiradi.

Psixologik farovonlikni mustahkamlash dasturlarida ijtimoiy-emotsional ko‘nikmalarni rivojlantirish muhim o‘rin tutadi. Ushbu ko‘nikmalar muloqot, empatiya, hamkorlik va nizolarni hal etish qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi. Ijtimoiy-emotsional ko‘nikmalarning rivojlanishi bolalarning ijtimoiy muhitga moslashuvini yengillashtiradi.

Psixologik farovonlikni ta’minlashda o‘qituvchilarning psixologik kompetensiyasi ham muhim omil hisoblanadi. Direktor tomonidan psixolog bilan hamkorlikda o‘qituvchilar uchun trening va seminarlar tashkil etilishi o‘qituvchilarning bolalar ruhiy holatini tushunish va to‘g‘ri munosabat bildirish ko‘nikmalarini oshiradi.

Emotsional barqarorlikni mustahkamlashda maktabdagi umumiy psixologik madaniyat muhim rol o‘ynaydi. Psixologik madaniyat hurmat, sabr-toqat, tushunish va qo‘llab-quvvatlash qadriyatlariga asoslangan muhitni anglatadi. Bunday muhitda bolalar o‘zini xavfsiz va erkin his etadi.

Psixologik farovonlikni ta’minlash jarayonida ota-onalar bilan hamkorlik muhim ahamiyat kasb etadi. Psixolog va direktor ota-onalarni bolalarning emotsional holati haqida xabardor qilib boradi va uy muhitida ham psixologik qo‘llab-quvvatlashni ta’minlash bo‘yicha tavsiyalar beradi. Ushbu hamkorlik bolalarning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.

O‘quvchilarda emotsional barqarorlikni mustahkamlovchi dasturlarni joriy etishda uzluksizlik tamoyili muhim hisoblanadi. Psixologik ishlar qisqa muddatli tadbirlar bilan cheklanmasdan, ta’lim jarayonining barcha bosqichlarini qamrab olishi lozim. Uzluksizlik psixologik farovonlikning barqaror ta’minlanishiga xizmat qiladi.

Psixologik farovonlikni ta’minlash ta’lim muassasasida sog‘lom, barqaror va insonparvar muhitni shakllantirishga qaratilgan tizimli pedagogik-boshqaruv jarayoni sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu jarayon direktor va maktab psixologi hamkorligida amalga oshirilganda o‘quvchilarning emotsional barqarorligi mustahkamlanadi va ularning har tomonlama rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratiladi.

 

4.         Bullyingning asosiy ko‘rinishi va ularning oldini olish.

Ta’lim muassasalarida bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlash jarayonida bullying masalasi eng dolzarb va murakkab muammolardan biri hisoblanadi. Bullying bolaga nisbatan tizimli, takrorlanuvchi va maqsadli bosim ko‘rsatish bilan tavsiflanib, uning ruhiy holati, o‘ziga bo‘lgan ishonchi va ijtimoiy moslashuviga jiddiy zarar yetkazadi. Ushbu holat nafaqat jabrlanuvchi bola, balki butun sinf jamoasi va ta’lim muhitiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Bullying tushunchasi kuchlar nomutanosibligi, takroriylik va qasddan zarar yetkazish belgilariga ega bo‘lgan xulq-atvorni anglatadi. Bullying oddiy mojaro yoki bir martalik nizodan farqli ravishda uzoq muddat davom etadi va jabrlanuvchi o‘zini himoya qilish imkoniyatiga ega bo‘lmaydi. Shu sababli bullyingni erta aniqlash va oldini olish bola xavfsizligini ta’minlashning muhim sharti hisoblanadi.

Bullyingning eng keng tarqalgan ko‘rinishlaridan biri jismoniy bullying hisoblanadi. Jismoniy bullying urish, itarish, turtish, buyumlarni tortib olish yoki jismoniy tahdid ko‘rsatish orqali namoyon bo‘ladi. Ushbu ko‘rinish ko‘proq ko‘zga tashlanadigan bo‘lsa-da, ko‘pincha yashirin shakllarda ham sodir bo‘ladi. Jismoniy bullying bolaning sog‘lig‘i va xavfsizligiga bevosita tahdid soladi.

Bullyingning muhim va ko‘p uchraydigan shakllaridan yana biri psixologik yoki emotsional bullying hisoblanadi. Bu ko‘rinish bolani masxara qilish, haqoratlash, kamsitish, qo‘rqitish yoki e’tibordan chetda qoldirish orqali amalga oshiriladi. Psixologik bullying ko‘pincha tashqi tomondan sezilmaydi, biroq uning ruhiy oqibatlari jismoniy bullyingdan kam bo‘lmaydi.

Ta’lim muhitida og‘zaki bullying ham keng tarqalgan ko‘rinishlardan biridir. Og‘zaki bullying doimiy tanqid, laqab qo‘yish, tahqirlovchi so‘zlar ishlatish va mazax qilish orqali namoyon bo‘ladi. Ushbu xatti-harakatlar bolaning o‘zini qadrsiz his etishiga olib keladi va uning ijtimoiy faolligini pasaytiradi.

Zamonaviy axborot muhitida kiberbullying alohida xavfli ko‘rinish sifatida namoyon bo‘lmoqda. Kiberbullying ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar yoki boshqa raqamli platformalar orqali haqorat, tahdid, yolg‘on ma’lumot tarqatish shaklida amalga oshiriladi. Kiberbullyingning asosiy xususiyati uning doimiyligi va keng auditoriyaga tez tarqalishidir.

Bullyingning yana bir ko‘rinishi ijtimoiy izolyatsiya yoki chetlatish hisoblanadi. Ushbu holatda bola guruhga qabul qilinmaydi, jamoaviy faoliyatdan ataylab chetlatiladi yoki e’tiborsiz qoldiriladi. Ijtimoiy izolyatsiya bolada yolg‘izlik hissini kuchaytirib, psixologik farovonlikka jiddiy zarar yetkazadi.

Bullyingning oldini olishda erta aniqlash mexanizmlari muhim ahamiyat kasb etadi. O‘quvchilarning xulq-atvori, darsdagi faolligi va emotsional holatidagi o‘zgarishlar bullying mavjudligidan darak beruvchi signal bo‘lishi mumkin. Ushbu signallarni e’tiborsiz qoldirmaslik muhim hisoblanadi.

Bullyingga qarshi kurashishda ta’lim muassasasi rahbariyatining qat’iy pozitsiyasi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Direktor va rahbar xodimlar bullyingga nisbatan mutlaqo murosasiz munosabatni shakllantirishi va bu pozitsiyani barcha xodimlar va o‘quvchilarga aniq yetkazishi lozim. Rasmiy pozitsiyaning mavjudligi profilaktika samaradorligini oshiradi.

Bullyingning oldini olishda maktab ichki qoidalarining aniq va tushunarli bo‘lishi muhim ahamiyatga ega. Ushbu qoidalarga bullyingning taqiqlanishi, javobgarlik choralarining aniqligi va murojaat qilish tartibi kiritilishi lozim. Aniq qoidalar o‘quvchilarda xavfsizlik hissini kuchaytiradi.

Bullyingga qarshi profilaktikada o‘qituvchilarning faol ishtiroki muhim hisoblanadi. O‘qituvchi sinfdagi munosabatlarni doimiy kuzatib borishi, nizolarni erta bosqichda aniqlashi va konstruktiv yo‘l bilan hal etishi zarur. O‘qituvchining befarqligi bullyingning kuchayishiga olib kelishi mumkin.

Bullyingning oldini olishda sinf jamoasida ijobiy ijtimoiy-psixologik muhitni shakllantirish muhim vazifa hisoblanadi. Hamkorlik, o‘zaro hurmat va empatiya qadriyatlariga asoslangan muhitda bullying holatlari kamroq uchraydi. Ushbu muhitni shakllantirish tizimli tarbiyaviy ishlarni talab etadi.

Bullyingga qarshi kurashishda o‘quvchilarda empatiya va ijtimoiy mas’uliyatni rivojlantirish muhim yo‘nalish hisoblanadi. O‘quvchilar boshqalarning his-tuyg‘ularini tushunishni o‘rganib, o‘z xatti-harakatlarining oqibatlarini anglay boshlaydi. Empatiya bullyingning oldini olishda kuchli himoya omili hisoblanadi.

Bullyingni oldini olish jarayonida maktab psixologik xizmati muhim rol o‘ynaydi. Psixolog jabrlanuvchi bolalarga ruhiy yordam ko‘rsatish, tajovuzkor xulqli o‘quvchilar bilan individual ishlash va profilaktik dasturlarni amalga oshirish orqali bullying holatlarini kamaytiradi.

Bullyingga qarshi kurashda ota-onalar bilan hamkorlik muhim ahamiyat kasb etadi. Ota-onalar bolalarning xulqi va ruhiy holati haqida maktab bilan muntazam axborot almashib turishi lozim. Uy va maktab o‘rtasidagi uzviy hamkorlik bullyingni erta aniqlash imkonini beradi.

Bullyingning oldini olishda tengdoshlar tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimi samarali mexanizm hisoblanadi. O‘quvchilar o‘rtasida yetakchilar va ijobiy namuna ko‘rsatuvchi tengdoshlarning faolligi jabrlanuvchilarning yolg‘iz qolib ketishining oldini oladi. Tengdoshlar yordam guruhi xavfsiz muhitni mustahkamlaydi.

Bullyingga qarshi profilaktikada tarbiyaviy mashg‘ulotlar va treninglar muhim o‘rin tutadi. Ushbu mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarga nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish, o‘z his-tuyg‘ularini boshqarish va muloqot madaniyati o‘rgatiladi. Treninglar ijtimoiy-emotsional ko‘nikmalarni rivojlantiradi.

Bullyingning oldini olishda doimiy monitoring va tahlil muhim hisoblanadi. Maktabda mavjud holatlarni muntazam tahlil qilish orqali xavfli tendensiyalar aniqlanadi va mos choralar belgilanadi. Monitoring tizimi profilaktik ishlarning uzluksizligini ta’minlaydi.

Bullyingga qarshi kurash faqat jazolash choralariga asoslanmasligi, balki tarbiyaviy va psixologik yondashuvlar bilan uyg‘unlashtirilishi lozim. Jazolash bir martalik ta’sir ko‘rsatishi mumkin, ammo barqaror natijalar tarbiyaviy ishlar orqali erishiladi.

Bullyingning oldini olish ta’lim muassasasida xavfsiz, insonparvar va farovon muhitni shakllantirishga qaratilgan tizimli pedagogik-boshqaruv jarayoni sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu jarayon barcha ishtirokchilarning hamkorligi va mas’uliyatini talab etadi.

 

5.         Maktab infratuzilmasida xavfsizlik talablari.

Ta’lim muassasalarida bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlashda maktab infratuzilmasida xavfsizlik talablari markaziy o‘rin egallaydi. Maktab infratuzilmasi deganda nafaqat bino va inshootlar, balki ularning ichki va tashqi hududi, muhandislik tarmoqlari, jihozlar, kommunikatsiya tizimlari hamda ta’lim jarayonini ta’minlovchi barcha moddiy-texnik sharoitlar tushuniladi. Ushbu infratuzilmaning xavfsizligi bolaning hayoti, sog‘lig‘i va psixologik holati uchun bevosita ta’sir ko‘rsatadi.

Maktab infratuzilmasida xavfsizlik talablari oldini olishga yo‘naltirilgan tizimli yondashuv asosida tashkil etilishi lozim. Xavfsizlik faqat favqulodda holatlarda choralar ko‘rish bilan cheklanmay, balki xavf yuzaga kelish ehtimolini minimal darajaga tushirishga qaratilgan uzluksiz jarayon sifatida qaraladi. Shu sababli infratuzilma xavfsizligi ta’lim muassasasi boshqaruvining ajralmas qismi hisoblanadi.

Maktab binosining umumiy holati konstruktiv xavfsizlik talablariga javob berishi zarur. Binoning mustahkamligi, devorlar, shift va pol qoplamalarining holati bolalar harakatiga xavf tug‘dirmasligi kerak. Eskirgan, nosoz yoki shikastlangan qurilish elementlari bolaning jismoniy xavfsizligiga bevosita tahdid soladi. Shu sababli binolar muntazam texnik ko‘rikdan o‘tkazilishi talab etiladi.

Infratuzilma xavfsizligida evakuatsiya yo‘llarining ochiqligi va qulayligi muhim talab hisoblanadi. Zinapoyalar, yo‘laklar va chiqish eshiklari to‘siqsiz, yoritilgan va aniq belgilangan bo‘lishi lozim. Evakuatsiya yo‘llarining noto‘g‘ri tashkil etilishi favqulodda vaziyatlarda bolalar hayoti uchun jiddiy xavf tug‘diradi.

Maktab infratuzilmasida xavfsizlikni ta’minlashda yong‘in xavfsizligi talablari alohida ahamiyatga ega. Yong‘in signalizatsiyasi, o‘t o‘chirish vositalari va ogohlantirish tizimlari doimiy ishchi holatda bo‘lishi zarur. O‘quvchilar va xodimlar yong‘in paytida to‘g‘ri harakat qilish bo‘yicha muntazam o‘qitilib borilishi lozim.

Xavfsizlik talablarining muhim yo‘nalishlaridan biri elektr xavfsizligi hisoblanadi. Elektr simlari, rozetkalar, yoritish moslamalari va elektr qurilmalari bolalar uchun xavfsiz holatda bo‘lishi shart. Ochilgan simlar, nosoz rozetkalar yoki himoyasiz elektr jihozlari bolalar hayoti va sog‘lig‘iga jiddiy xavf tug‘diradi.

Maktab infratuzilmasida sanitariya-gigiyena xavfsizligi talablari ham muhim o‘rin tutadi. Sinf xonalari, hojatxonalar, yuvinish joylari va oshxona sanitariya me’yorlariga to‘liq mos bo‘lishi lozim. Tozalik, shamollatish va gigiyenik sharoitlar bolalarning sog‘lig‘ini saqlashga xizmat qiladi.

Infratuzilma xavfsizligida ichimlik suvi va ovqatlanish joylarining xavfsizligi alohida nazorat qilinadi. Suv ta’minoti tizimi sanitariya talablariga javob berishi, oshxona jihozlari esa bolalar sog‘lig‘iga zarar yetkazmaydigan holatda bo‘lishi shart. Noto‘g‘ri saqlangan yoki sifatsiz oziq-ovqat bolalar salomatligiga jiddiy zarar yetkazishi mumkin.

Maktab hududida xavfsizlikni ta’minlashda tashqi infratuzilma xavfsizligi ham muhim hisoblanadi. Maktab hovlisi, sport maydonchalari, yo‘laklar va kirish-chiqish joylari xavfsiz holatda bo‘lishi kerak. Notekis yer, ochiq quduqlar yoki nosoz sport jihozlari bolalar jarohatlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Maktab infratuzilmasida xavfsizlik talablari doirasida transport xavfsizligi masalasi ham muhim ahamiyatga ega. Maktab atrofi yo‘llarida harakatni tartibga soluvchi belgilar, piyodalar o‘tish joylari va xavfsizlik to‘siqlari bo‘lishi lozim. Transport bilan bog‘liq xavflarni kamaytirish bolalar xavfsizligini ta’minlashning muhim sharti hisoblanadi.

Xavfsiz infratuzilmani tashkil etishda kirish-chiqish nazorati muhim talab hisoblanadi. Maktab hududiga begona shaxslarning erkin kirib kelishining oldini olish uchun nazorat tizimlari joriy etilishi lozim. Nazorat qilinmagan hududlar bolalar xavfsizligiga tahdid soluvchi omillardan biridir.

Maktab infratuzilmasida videokuzatuv tizimlarining mavjudligi xavfsizlikni ta’minlashda qo‘shimcha vosita sifatida qaraladi. Videokuzatuv intizomni mustahkamlash, nizoli holatlarni tahlil qilish va xavfli vaziyatlarni erta aniqlash imkonini beradi. Ushbu tizimlar maxfiylik va etik me’yorlarga rioya qilgan holda qo‘llanilishi zarur.

Infratuzilma xavfsizligida jihozlar va mebellarning ergonomik talablarga mosligi muhim hisoblanadi. Sinf stollari, stullar, shkaflar va boshqa jihozlar bolalarning yosh xususiyatlariga mos bo‘lishi kerak. Noto‘g‘ri tanlangan jihozlar bolalarda jismoniy noqulaylik va sog‘liq muammolarini keltirib chiqarishi mumkin.

Maktab infratuzilmasida xavfsizlikni ta’minlashda nogironligi bo‘lgan bolalar uchun qulayliklar yaratish ham muhim tamoyil hisoblanadi. Panduslar, keng eshiklar, maxsus hojatxonalar va belgilar ushbu bolalarning xavfsiz harakatlanishini ta’minlaydi. Inklyuziv infratuzilma bolalar farovonligining muhim ko‘rsatkichi sanaladi.

Xavfsizlik talablarining bajarilishini ta’minlashda muntazam texnik xizmat va monitoring muhim ahamiyat kasb etadi. Infratuzilma elementlari muntazam tekshirilib, aniqlangan nosozliklar o‘z vaqtida bartaraf etilishi lozim. Profilaktik xizmat xavfsizlikni barqaror ta’minlashga xizmat qiladi.

Maktab infratuzilmasida xavfsizlik talablari doirasida favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik ham muhim hisoblanadi. Zilzila, yong‘in yoki boshqa favqulodda holatlarda qanday harakat qilish bo‘yicha mashg‘ulotlar o‘tkazilishi lozim. Tayyorlik darajasi infratuzilma xavfsizligining ajralmas qismi sanaladi.

Infratuzilma xavfsizligini ta’minlashda maktab rahbariyatining boshqaruv mas’uliyati muhim rol o‘ynaydi. Direktor va mas’ul xodimlar xavfsizlik talablarining bajarilishini nazorat qiladi va zarur resurslarni safarbar etadi. Boshqaruvning sustligi xavfsizlik darajasining pasayishiga olib keladi.

Maktab infratuzilmasida xavfsizlik talablari faqat texnik masala emas, balki pedagogik va ijtimoiy ahamiyatga ega jarayon sifatida namoyon bo‘ladi. Xavfsiz infratuzilma bolalarda o‘zini himoyalangan va xotirjam his etish tuyg‘usini shakllantiradi, bu esa ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi.

Maktab infratuzilmasida xavfsizlikni ta’minlash ta’lim muassasasida bolalarning jismoniy va ruhiy farovonligini kafolatlovchi, uzluksiz va tizimli boshqaruv jarayoni sifatida amalga oshiriladi. Ushbu jarayon infratuzilma elementlarining holatini doimiy nazorat qilish va takomillashtirish orqali bolaning xavfsiz ta’lim olish huquqini ta’minlashga xizmat qiladi.

 

6.         Xodimlar mas’uliyati va etika qoidalari.

Ta’lim muassasasida bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlash jarayonida xodimlar mas’uliyati va etika qoidalari hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan boshqaruv va tarbiyaviy omillardan biridir. Maktab infratuzilmasi, monitoring tizimlari yoki psixologik xizmat qanchalik mukammal bo‘lmasin, agar xodimlarning kasbiy mas’uliyati va axloqiy pozitsiyasi yetarli darajada shakllanmagan bo‘lsa, bolalar xavfsizligini to‘liq ta’minlash mumkin bo‘lmaydi. Shu sababli xodimlarning mas’uliyati va etika qoidalariga rioya etishi ta’lim muassasasida xavfsiz va insonparvar muhitni shakllantirishning asosiy sharti hisoblanadi.

Ta’lim muassasasi xodimlari deganda direktor, o‘rinbosarlar, o‘qituvchilar, psixologlar, ijtimoiy pedagoglar, tibbiyot xodimlari hamda texnik va yordamchi xodimlar tushuniladi. Har bir toifa xodim bolaning xavfsizligi va farovonligini ta’minlash jarayonida o‘ziga xos mas’uliyatga ega bo‘lib, ularning faoliyati yagona etika qoidalari va kasbiy majburiyatlar asosida tashkil etilishi lozim.

Xodimlar mas’uliyatining asosini bolaning hayoti, sog‘lig‘i va qadr-qimmatini himoya qilish majburiyati tashkil etadi. Har bir xodim o‘z lavozim vazifasidan qat’i nazar, bolaga nisbatan ehtiyotkor, hurmatli va himoyaviy munosabatda bo‘lishi shart. Bu majburiyat nafaqat huquqiy, balki axloqiy mas’uliyat sifatida ham qaraladi.

Ta’lim muassasasida kasbiy mas’uliyat xodimning o‘z vazifalarini ongli, vijdonan va belgilangan me’yorlarga muvofiq bajarishini anglatadi. Kasbiy mas’uliyat bolalar bilan ishlashda beparvolik, loqaydlik yoki shaxsiy manfaatlarni ustun qo‘yish holatlariga mutlaqo yo‘l qo‘ymaslikni talab etadi. Har bir xodim o‘z harakati yoki harakatsizligi bolaning xavfsizligiga ta’sir ko‘rsatishini anglab yetishi lozim.

Xodimlar etikasining muhim tamoyillaridan biri insonparvarlik va hurmat hisoblanadi. Bola shaxs sifatida tan olinishi, uning fikri, his-tuyg‘ulari va ehtiyojlari hurmat qilinishi zarur. Kamsitish, haqorat, qo‘pol munosabat yoki tahdid xodimlar etikasiga mutlaqo zid bo‘lib, bolaning psixologik farovonligiga jiddiy zarar yetkazadi.

Ta’lim muassasasi xodimlari faoliyatida kasbiy chegaralarni saqlash muhim etika qoidasi hisoblanadi. Xodim va o‘quvchi o‘rtasidagi munosabatlar faqat kasbiy doirada bo‘lishi, shaxsiy yoki nojo‘ya yaqinlikka yo‘l qo‘yilmasligi lozim. Chegaralarning buzilishi bolaning xavfsizligi va ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Xodimlar mas’uliyatida bolaga nisbatan zo‘ravonlikning har qanday shakliga nisbatan mutlaqo murosasiz pozitsiya muhim o‘rin tutadi. Jismoniy, psixologik, emotsional yoki so‘z orqali zo‘ravonlik etika va kasbiy me’yorlarning qo‘pol buzilishi hisoblanadi. Xodimlar bunday holatlarning nafaqat ijrochisi, balki guvohi bo‘lganda ham darhol tegishli choralar ko‘rishi shart.

Ta’lim muassasasida axborot maxfiyligi va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish xodimlar etikasining muhim qoidalaridan biridir. O‘quvchilarning sog‘lig‘i, oilaviy holati, psixologik xususiyatlari yoki shaxsiy muammolari bilan bog‘liq ma’lumotlar ehtiyotkorlik bilan saqlanishi lozim. Ushbu ma’lumotlardan noto‘g‘ri foydalanish bolaning ruhiy farovonligiga zarar yetkazadi.

Xodimlar mas’uliyatining muhim jihatlaridan biri xavf-xatarlar haqida xabar berish majburiyati hisoblanadi. Agar xodim bolaga nisbatan zo‘ravonlik, e’tiborsizlik yoki xavfli holatni sezsa, u bu holatni yashirmasdan, belgilangan tartibda rahbariyatga yoki mas’ul mutaxassislarga xabar berishi shart. Sukut saqlash ham mas’uliyatsizlik sifatida baholanadi.

Ta’lim muassasasida etik muhitni shakllantirishda rahbarlarning shaxsiy namunasi muhim ahamiyatga ega. Direktor va rahbar xodimlar o‘z xulqi, muloqoti va qarorlari orqali etika qoidalariga rioya etish namunasini ko‘rsatishi lozim. Rahbarning befarqligi yoki adolatsizligi butun jamoada axloqiy me’yorlarning susayishiga olib keladi.

Xodimlar etikasida adolatlilik va xolislik muhim tamoyil hisoblanadi. O‘quvchilarga nisbatan munosabatda shaxsiy simpatiya yoki antipatiya, ijtimoiy kelib chiqish yoki o‘zlashtirish darajasiga qarab farqlashga yo‘l qo‘yilmasligi lozim. Adolatsiz munosabat bolalarda ishonchsizlik va ruhiy beqarorlikni kuchaytiradi.

Xodimlar mas’uliyatida kasbiy kompetensiyani doimiy rivojlantirish ham muhim o‘rin tutadi. Bolalar bilan ishlashda zamonaviy pedagogik, psixologik va tarbiyaviy yondashuvlarni bilish va qo‘llash etika qoidalariga rioya etishning muhim sharti hisoblanadi. Malakasiz faoliyat ham bolalar xavfsizligiga tahdid solishi mumkin.

Ta’lim muassasasida xodimlar etikasining muhim jihatlaridan biri hamkasblar bilan sog‘lom munosabatlarni saqlashdir. Jamoada nizolar, g‘iybat yoki hurmatsizlik muhitining mavjudligi bilvosita bolalarga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Hamkasblar o‘rtasidagi hurmat va hamkorlik umumiy xavfsiz muhitni mustahkamlaydi.

Xodimlar mas’uliyatida ota-onalar bilan muloqot madaniyati ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ota-onalar bilan ochiq, xolis va hurmatga asoslangan muloqot bolalar farovonligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Qo‘pol yoki befarq munosabat ota-onalar ishonchini susaytiradi va muammolarni chuqurlashtiradi.

Ta’lim muassasasida etik me’yorlarga rioya etilishini nazorat qilish mexanizmlari muhim boshqaruv vositasi hisoblanadi. Ichki nizomlar, axloq kodekslari va xizmat tekshiruvlari xodimlar faoliyatini tartibga soladi. Ushbu mexanizmlar jazolash emas, balki profilaktik va tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lishi lozim.

Xodimlar mas’uliyati doirasida stressli vaziyatlarda professional xulqni saqlash muhim talab hisoblanadi. Mojaroli holatlarda hissiyotlarga berilmasdan, vaziyatni tinch va konstruktiv yo‘l bilan hal etish bolalar xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi. Professional xulq etika qoidalarining muhim ko‘rsatkichi sanaladi.

Ta’lim muassasasida xodimlar etikasining yana bir muhim jihati bolaning manfaatlarini ustuvor qo‘yish tamoyili hisoblanadi. Har qanday qaror yoki harakat bolaga qanday ta’sir ko‘rsatishi nuqtayi nazaridan baholanishi lozim. Ushbu tamoyil xodimlarning barcha faoliyatida yo‘naltiruvchi mezon sifatida xizmat qiladi.

Xodimlar mas’uliyati va etika qoidalariga rioya etish ta’lim muassasasida xavfsiz, barqaror va ishonchli muhitni ta’minlovchi asosiy boshqaruv omili sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu omil bolalarning nafaqat jismoniy, balki ruhiy va ijtimoiy farovonligini ta’minlashga xizmat qiluvchi muhim pedagogik asos hisoblanadi.

 

7.         Bolaga nisbatan jismoniy yoki ruhiy tazyiqning oldini olish. “Nol toqat” tamoyili — har qanday zo‘ravonlik signali darhol ko‘rib chiqilishi.

Ta’lim muassasalarida bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlash jarayonida bolaga nisbatan jismoniy yoki ruhiy tazyiqning oldini olish eng muhim ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi. Bola shaxsining daxlsizligi, qadr-qimmati va ruhiy barqarorligi ta’lim muhitining asosiy qadriyati sifatida qaraladi. Shu bois bolaga nisbatan har qanday zo‘ravonlik shakliga nisbatan “nol toqat” tamoyili joriy etilishi ta’lim muassasasining asosiy boshqaruv va axloqiy pozitsiyasini belgilaydi.

Bolaga nisbatan tazyiq tushunchasi jismoniy tazyiq, ruhiy (psixologik) tazyiq, emotsional bosim, qo‘rqitish, kamsitish va e’tiborsizlik kabi holatlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu holatlar bolaning nafaqat jismoniy sog‘lig‘iga, balki uning psixologik rivojlanishi va ijtimoiy moslashuviga ham jiddiy zarar yetkazadi. Tazyiqning eng xavfli jihati shundaki, u ko‘pincha yashirin shaklda, asta-sekin rivojlanadi.

Jismoniy tazyiq bolaga nisbatan kuch ishlatish, urish, itarish, jismoniy jazolash yoki tanaga og‘riq yetkazuvchi har qanday harakat orqali namoyon bo‘ladi. Bunday holatlar ko‘pincha “tarbiyaviy chora” sifatida noto‘g‘ri talqin qilinadi, ammo jismoniy jazolash bolaning ruhiy holatiga chuqur salbiy ta’sir ko‘rsatadi va zo‘ravonlikni me’yor sifatida qabul qilishga olib keladi.

Ruhiy tazyiq esa bolaning his-tuyg‘ulariga bevosita ta’sir etuvchi kamsitish, haqorat, masxara qilish, tahdid qilish, doimiy tanqid yoki qo‘rqitish orqali yuzaga keladi. Ruhiy tazyiq tashqi tomondan kam seziladi, ammo uning oqibatlari uzoq muddatli va chuqur bo‘ladi. Bola o‘zini qadrsiz, himoyasiz va yolg‘iz his qila boshlaydi.

Bolaga nisbatan tazyiqning oldini olishda erta aniqlash mexanizmlari muhim ahamiyatga ega. O‘quvchining xulq-atvoridagi o‘zgarishlar, darsdagi faollikning pasayishi, qo‘rquv, tajovuzkorlik yoki ijtimoiy chekinish tazyiq mavjudligidan darak beruvchi muhim signallar hisoblanadi. Ushbu belgilar e’tibordan chetda qolmasligi lozim.

Ta’lim muassasasida “nol toqat” tamoyili bolaga nisbatan zo‘ravonlikning har qanday ko‘rinishini mutlaqo qabul qilmaslikni anglatadi. Ushbu tamoyilga ko‘ra, zo‘ravonlikning og‘ir yoki yengil shakllari o‘rtasida farq qo‘yilmaydi. Har qanday signal darhol ko‘rib chiqiladi va unga nisbatan tegishli choralar belgilanadi.

“Nol toqat” tamoyilining asosiy jihatlaridan biri kechiktirmasdan javob berish hisoblanadi. Agar tazyiq belgilari aniqlansa, vaziyatni “o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi” degan yondashuv bilan qoldirish mumkin emas. Kechiktirilgan javob tazyiqni kuchaytirishi va bolaga yetkazilgan zarar miqyosini oshirishi mumkin.

Bolaga nisbatan tazyiqning oldini olishda aniq tartib va algoritmlar muhim o‘rin tutadi. Ta’lim muassasasida zo‘ravonlik holati aniqlanganda kim, qachon va qanday harakat qilishi belgilangan bo‘lishi lozim. Aniq algoritm mas’uliyatning tarqalib ketishining oldini oladi.

“Nol toqat” tamoyilini amalga oshirishda xodimlarning shaxsiy mas’uliyati alohida ahamiyatga ega. Har bir xodim bolaga nisbatan tazyiqni sezgan yoki gumon qilgan taqdirda sukut saqlamasligi shart. Sukut saqlash ham zo‘ravonlikni bilvosita qo‘llab-quvvatlash sifatida baholanadi.

Bolaga nisbatan tazyiqning oldini olishda psixologik xizmatning roli muhim hisoblanadi. Psixologlar bolalarning ruhiy holatini baholash, tazyiq oqibatlarini kamaytirish va reabilitatsiya ishlarini olib borish orqali “nol toqat” tamoyilining amaliy ijrosini ta’minlaydi.

Ushbu tamoyilni joriy etishda bolaning fikrini tinglash va unga ishonch bildirish muhim shart hisoblanadi. Bola o‘z boshidan kechirgan holatni aytib berganda, uni shubha ostiga olish yoki e’tiborsiz qoldirish mumkin emas. Ishonch muhitining mavjudligi zo‘ravonlikni erta aniqlash imkonini oshiradi.

Bolaga nisbatan tazyiqning oldini olishda ota-onalar bilan hamkorlik muhim rol o‘ynaydi. Ota-onalar farzandining ruhiy holati va xulqidagi o‘zgarishlarni maktab bilan muhokama qilishi zarur. Uy va maktab o‘rtasidagi uzviy hamkorlik zo‘ravonlikka qarshi kurash samaradorligini oshiradi.

“Nol toqat” tamoyilining muhim jihatlaridan biri jabrlanuvchini himoyalash bilan birga, tajovuzkor bilan ishlash hisoblanadi. Tajovuzkor xulq ko‘pincha ichki muammolar, oilaviy ziddiyatlar yoki e’tiborsizlik natijasida yuzaga keladi. Ushbu holatlarni aniqlash va tuzatish profilaktikaning muhim qismidir.

Bolaga nisbatan tazyiqning oldini olishda tarbiyaviy va ma’rifiy ishlar muhim o‘rin tutadi. O‘quvchilarga inson huquqlari, o‘zaro hurmat va zo‘ravonlikning oqibatlari haqida tizimli tushuntirish ishlari olib borilishi lozim. Bilim va ong zo‘ravonlikka qarshi kuchli himoya omili hisoblanadi.

“Nol toqat” tamoyilini qo‘llashda adolat va xolislik muhim mezon hisoblanadi. Har bir holat hissiyotlarga berilmasdan, dalillarga asoslangan holda ko‘rib chiqilishi lozim. Bu yondashuv ishonchni mustahkamlaydi va noto‘g‘ri ayblovlarning oldini oladi.

Bolaga nisbatan tazyiqning oldini olishda maktab muhitining umumiy ijtimoiy-psixologik holati ham muhim ahamiyatga ega. Hurmat, hamkorlik va o‘zaro qo‘llab-quvvatlash ustuvor bo‘lgan muhitda zo‘ravonlik holatlari kamroq uchraydi. Shu sababli profilaktika butun jamoani qamrab olishi zarur.

“Nol toqat” tamoyili faqat jazolashga qaratilgan siyosat emas, balki bolani himoyalash, xavfsiz muhit yaratish va sog‘lom munosabatlarni rivojlantirishga qaratilgan kompleks yondashuv sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu tamoyil izchil amalga oshirilganda bolalarning jismoniy va ruhiy farovonligi barqaror ta’minlanadi.

Bolaga nisbatan jismoniy yoki ruhiy tazyiqning oldini olish ta’lim muassasasida bolani mutlaq qadriyat sifatida tan olishga asoslangan uzluksiz pedagogik va boshqaruv jarayoni bo‘lib, u bolaning xavfsiz rivojlanishi uchun mustahkam poydevor yaratadi.

 

8.         Maktab – ota-ona – bolalar o‘rtasidagi uzluksiz muloqot.

Ta’lim muassasasida bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlashda maktab – ota-ona – bola o‘rtasidagi uzluksiz muloqot markaziy ahamiyatga ega bo‘lgan ijtimoiy-pedagogik mexanizm hisoblanadi. Bola hayoti va rivojlanishi bir vaqtning o‘zida bir nechta muhitda kechadi va ushbu muhitlar o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik uning jismoniy, ruhiy hamda ijtimoiy farovonligini belgilaydi. Agar maktab va ota-ona o‘rtasida uzilish, ishonchsizlik yoki befarqlik mavjud bo‘lsa, bolaning xavfsizligi jiddiy xavf ostida qoladi.

Uzluksiz muloqot deganda faqat muammolar yuzaga kelganda emas, balki bolaning kundalik rivojlanishi, holati va ehtiyojlari bo‘yicha doimiy axborot almashinuvi tushuniladi. Ushbu muloqot bir tomonlama emas, balki maktab, ota-ona va bolaning teng ishtirokiga asoslangan bo‘lishi lozim. Shundagina muloqot samarali va barqaror bo‘ladi.

Maktab – ota-ona – bola uchligi yagona tarbiyaviy makon sifatida qaraladi. Ushbu makonda berilayotgan talablar, qadriyatlar va munosabatlar bir-biriga zid bo‘lmasligi kerak. Agar maktabda talab qilingan xulq me’yorlari oilada qo‘llab-quvvatlanmasa yoki aksincha bo‘lsa, bola ichki ziddiyatga duch keladi va bu uning ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Uzluksiz muloqotning muhim vazifalaridan biri bolaning holatini erta aniqlash va tushunish hisoblanadi. Ota-onalar bolaning uy sharoitidagi xulqi, kayfiyati va emotsional holatini yaxshiroq biladi, maktab esa uning ijtimoiylashuvi va o‘quv jarayonidagi faolligini kuzatadi. Ushbu kuzatuvlar birlashtirilganda bolaning umumiy holati haqida to‘liq tasavvur shakllanadi.

Muloqot jarayonida o‘zaro ishonch asosiy tayanch sifatida namoyon bo‘ladi. Ota-onalar maktab xodimlariga, maktab esa ota-onalarga ishonch bildirgan taqdirdagina ochiq va samarali muloqot yuzaga keladi. Ishonch bo‘lmagan muhitda axborot yashiriladi yoki buzib talqin qilinadi, bu esa bolaning xavfsizligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Uzluksiz muloqotning samaradorligi maktab rahbariyatining pozitsiyasi bilan chambarchas bog‘liq. Direktor va rahbar xodimlar ota-onalarni faqat nazorat obyekti emas, balki tarbiyaviy jarayonning to‘laqonli hamkori sifatida ko‘rishi zarur. Bunday yondashuv ota-onalarda maktabga nisbatan mas’uliyat va ishtirok hissini kuchaytiradi.

Maktab – ota-ona muloqotida ochiqlik va shaffoflik muhim tamoyil hisoblanadi. O‘quv jarayoni, baholash, intizomiy talablar va tarbiyaviy chora-tadbirlar ota-onalarga tushunarli tarzda yetkazilishi lozim. Noaniqlik va yopiq qarorlar ota-onalarda norozilik va ishonchsizlikni kuchaytiradi.

Uzluksiz muloqotda bolaning ovozi va fikri ham e’tibordan chetda qolmasligi zarur. Bola o‘zini muhokama qilinayotgan masalaning passiv obyekti emas, balki faol subyekti sifatida his etishi lozim. Bolaning fikrini tinglash uning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va farovonligini mustahkamlaydi.

Muloqot jarayonida maktab psixologik xizmati muhim vositachi rolini bajaradi. Psixolog ota-onalar va o‘qituvchilar o‘rtasida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan tushunmovchiliklarni yumshatadi, bolaning ruhiy holati bo‘yicha tavsiyalar beradi va muloqotni professional asosda yo‘naltiradi.

Uzluksiz muloqotning muhim jihatlaridan biri muammolarni yashirmasdan, hamkorlikda hal etish hisoblanadi. Agar muammo yuzaga kelganda tomonlar bir-birini ayblash yo‘lini tanlasa, muloqot uziladi. Hamkorlikka asoslangan yondashuv esa muammoni bolaning manfaatlarini ustuvor qo‘ygan holda hal etishga imkon yaratadi.

Maktab – ota-ona – bola o‘rtasidagi muloqotda tarbiyaviy talablarning izchilligi muhim ahamiyatga ega. Uyda ruxsat etilgan xatti-harakatlar maktabda qat’iyan taqiqlangan bo‘lsa yoki aksincha bo‘lsa, bola qaysi me’yorlarga amal qilishni bilmay qoladi. Izchillik bolaning xulqiy barqarorligini ta’minlaydi.

Uzluksiz muloqotning samarali shakllaridan biri profilaktik muloqot hisoblanadi. Bu muloqot muammo yuzaga kelishidan oldin olib boriladi va bolaning rivojlanishidagi ijobiy jihatlarni mustahkamlashga qaratiladi. Faqat muammo paytida muloqot qilish ota-onalarda salbiy assotsiatsiyalarni shakllantiradi.

Muloqot jarayonida axborot almashinuvi madaniyati muhim hisoblanadi. Ota-onalarga berilayotgan ma’lumotlar aniq, dalillarga asoslangan va hissiy bosimsiz bo‘lishi lozim. Haddan tashqari tanqidiy yoki umumiy baholar ota-onalarni himoyalanish pozitsiyasiga olib keladi.

Uzluksiz muloqotda raqamli aloqa vositalaridan oqilona foydalanish muhim o‘rin tutadi. Elektron kundaliklar, messenjerdagi guruhlar va onlayn uchrashuvlar axborot almashinuvini tezlashtiradi, biroq ular jonli muloqotni to‘liq almashtirmasligi lozim. Raqamli muloqotda etik me’yorlarga rioya etish alohida ahamiyatga ega.

Maktab – ota-ona – bola o‘rtasidagi muloqotda mas’uliyatni bo‘lishish muhim tamoyil hisoblanadi. Bola tarbiyasi faqat maktab yoki faqat ota-onaning vazifasi sifatida qaralmasligi kerak. Har bir tomon o‘z rolini aniq anglagan taqdirdagina tarbiyaviy jarayon samarali bo‘ladi.

Uzluksiz muloqot bolaning xavfsizlik hissini shakllantirishda muhim omil hisoblanadi. Bola maktab va uy o‘rtasida kelishmovchilik mavjudligini sezsa, o‘zini yolg‘iz va himoyasiz his qiladi. Aksincha, tomonlar o‘rtasidagi uyg‘unlik bolada barqarorlik va ishonch hissini kuchaytiradi.

Muloqot jarayonida ota-onalarning pedagogik savodxonligini oshirish ham muhim vazifa hisoblanadi. Ota-onalar yosh xususiyatlari, emotsional rivojlanish va tarbiyaviy yondashuvlar haqida ma’lumotga ega bo‘lsa, maktab bilan hamkorlik samaraliroq bo‘ladi.

Uzluksiz muloqotda individual yondashuv muhim ahamiyatga ega. Har bir oila va bola o‘ziga xos bo‘lib, muloqot shakllari ham ushbu xususiyatlarni hisobga olgan holda tanlanishi lozim. Andozaviy yondashuv ayrim holatlarda samarasiz bo‘lishi mumkin.

Maktab – ota-ona – bola o‘rtasidagi uzluksiz muloqot faqat axborot almashinuvi emas, balki o‘zaro tushunish, ishonch va hamkorlikka asoslangan murakkab ijtimoiy jarayon sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu jarayon bolaning xavfsizligi va farovonligini ta’minlashning muhim sharti hisoblanadi.

Uzluksiz muloqot ta’lim muassasasida bolani yagona ijtimoiy makonda qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan tizimli pedagogik yondashuv sifatida amalga oshiriladi va bolaning sog‘lom rivojlanishi uchun mustahkam asos yaratadi.

 

9.         Favqulodda vaziyatlar bo‘yicha harakat rejasi. O‘quvchilarning shaxsiy ma’lumotlari bilan ishlash standartlari.

Ta’lim muassasalarida bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlash jarayonida favqulodda vaziyatlar bo‘yicha harakat rejasi hamda o‘quvchilarning shaxsiy ma’lumotlari bilan ishlash standartlari alohida ahamiyatga ega bo‘lgan tizimli boshqaruv mexanizmlari hisoblanadi. Ushbu ikki yo‘nalish bolalar hayoti, sog‘lig‘i va huquqlarini himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, ular ta’lim muassasasining kundalik faoliyatida doimiy ravishda amal qilinishi lozim.

Favqulodda vaziyat deganda ta’lim muassasasida o‘quvchilar hayoti va sog‘lig‘iga real yoki ehtimoliy xavf tug‘diruvchi holatlar tushuniladi. Bular yong‘in, zilzila, suv toshqini, kuchli shamol, gaz sizishi, texnogen avariya, epidemiologik xavf, tashqi tahdid yoki boshqa kutilmagan holatlar bo‘lishi mumkin. Favqulodda vaziyatlarda to‘g‘ri va tezkor harakat qilish bolaning hayotini saqlab qolishda hal qiluvchi omil hisoblanadi.

Favqulodda vaziyatlar bo‘yicha harakat rejasi oldindan ishlab chiqilgan, aniq va tushunarli algoritmlar majmui bo‘lib, u barcha xodimlar va o‘quvchilar uchun majburiy hisoblanadi. Reja faqat qog‘ozda mavjud bo‘lishi emas, balki amaliyotda sinovdan o‘tkazilgan va real vaziyatlarda qo‘llashga tayyor bo‘lishi lozim.

Favqulodda vaziyatlar bo‘yicha harakat rejasi xavflarni oldindan baholash bosqichidan boshlanadi. Ta’lim muassasasi joylashgan hudud, bino konstruksiyasi, muhandislik tarmoqlari va tashqi omillar tahlil qilinib, eng ehtimoliy xavf turlari aniqlanadi. Ushbu tahlil asosida aniq choralar belgilanadi.

Harakat rejasining muhim jihatlaridan biri mas’ul shaxslarni aniq belgilash hisoblanadi. Favqulodda vaziyat paytida kim rahbarlik qiladi, kim evakuatsiyani tashkil etadi, kim tibbiy yordam ko‘rsatadi va kim ota-onalar bilan aloqa o‘rnatadi — bularning barchasi oldindan belgilangan bo‘lishi zarur. Noaniqlik vahima va tartibsizlikni kuchaytiradi.

Favqulodda vaziyatlar bo‘yicha harakat rejasi doirasida evakuatsiya tartibi alohida ahamiyatga ega. Evakuatsiya yo‘llari, yig‘ilish joylari va harakat ketma-ketligi aniq ko‘rsatilgan bo‘lishi lozim. O‘quvchilar ushbu tartibni bilishi va uni avtomatik ravishda bajara olishi xavfsizlikni ta’minlaydi.

Favqulodda vaziyatlarda vahimani boshqarish muhim omil hisoblanadi. O‘qituvchilar va xodimlar vaziyat qanchalik og‘ir bo‘lmasin, o‘zini tutish va bolalarni tinchlantirish bo‘yicha tayyorgarlikka ega bo‘lishi lozim. Tinch va ishonchli munosabat bolalarda qo‘rquvni kamaytiradi.

Harakat rejasi muntazam mashg‘ulotlar va treninglar orqali mustahkamlanadi. Nazariy bilimlar amaliy mashqlar bilan qo‘llab-quvvatlanmasa, favqulodda vaziyatda ularning samaradorligi past bo‘ladi. Mashg‘ulotlar bolalarning yosh xususiyatlariga mos tarzda tashkil etilishi zarur.

Favqulodda vaziyatlar bo‘yicha harakat rejasi inklyuzivlik tamoyiliga asoslangan bo‘lishi kerak. Nogironligi bo‘lgan yoki maxsus ehtiyojlarga ega o‘quvchilar uchun alohida yordam mexanizmlari ko‘zda tutilishi lozim. Barcha bolalar teng darajada himoyalanishi ta’minlanadi.

Favqulodda vaziyatlardan keyin psixologik tiklanish choralarini tashkil etish muhim hisoblanadi. Stressli holatni boshdan kechirgan bolalar va xodimlar bilan psixologik yordam ishlari olib borilishi zarur. Ushbu yordam bolaning ruhiy farovonligini tiklashga xizmat qiladi.

Ta’lim muassasasida bola xavfsizligini ta’minlashning ikkinchi muhim yo‘nalishi o‘quvchilarning shaxsiy ma’lumotlari bilan ishlash standartlari hisoblanadi. Shaxsiy ma’lumotlar bolaning ismi, familiyasi, tug‘ilgan sanasi, manzili, sog‘lig‘i, baholari, oilaviy holati va boshqa shaxsga oid axborotlarni o‘z ichiga oladi.

Shaxsiy ma’lumotlar bilan ishlashda maxfiylik va himoya tamoyili ustuvor hisoblanadi. Ushbu ma’lumotlar faqat qonuniy asosda va aniq maqsadlar uchun foydalanilishi lozim. Ma’lumotlarning oshkor qilinishi bolaning xavfsizligi va huquqlariga jiddiy zarar yetkazishi mumkin.

O‘quvchilarning shaxsiy ma’lumotlari bilan ishlashda cheklangan kirish tizimi joriy etilishi zarur. Har bir xodim faqat o‘z xizmat vazifasiga doir ma’lumotlargagina kirish huquqiga ega bo‘lishi kerak. Cheklanmagan kirish xavfsizlikni susaytiradi.

Shaxsiy ma’lumotlar bilan ishlashda ma’lumotlarni saqlash xavfsizligi muhim ahamiyatga ega. Qog‘oz hujjatlar yopiq joylarda, elektron ma’lumotlar esa himoyalangan tizimlarda saqlanishi lozim. Texnik xavfsizlik choralariga rioya etilmasligi ma’lumotlar sizib chiqishiga olib kelishi mumkin.

Ta’lim muassasasida shaxsiy ma’lumotlardan foydalanish maqsadlari aniq belgilangan bo‘lishi zarur. Ma’lumotlar faqat ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil etish, bolaning rivojlanishini ta’minlash va xavfsizligini himoya qilish uchun ishlatiladi. Boshqa maqsadlarda foydalanish etika va huquqiy me’yorlarga zid hisoblanadi.

O‘quvchilarning shaxsiy ma’lumotlari bilan ishlashda ota-onalar roziligi muhim ahamiyatga ega. Ayrim ma’lumotlar faqat ota-onaning xabardorligi va roziligi bilan yig‘ilishi va qayta ishlanishi mumkin. Ushbu yondashuv ishonchni mustahkamlaydi.

Shaxsiy ma’lumotlar bilan ishlashda axborotdan ehtiyotkor foydalanish madaniyati muhim hisoblanadi. O‘qituvchilar va xodimlar bolaning shaxsiy holati haqida omma oldida yoki uchinchi shaxslarga ma’lumot bermasligi lozim. Bu bolaning qadr-qimmatini himoya qiladi.

Raqamli muhitda shaxsiy ma’lumotlar bilan ishlashda axborot xavfsizligi qoidalariga rioya qilish zarur. Parollarni himoyalash, ruxsatsiz qurilmalardan foydalanmaslik va ma’lumotlarni uzatishda ehtiyotkorlik bolalar xavfsizligini ta’minlaydi.

Shaxsiy ma’lumotlar bilan ishlashda xodimlarning mas’uliyati va javobgarligi aniq belgilangan bo‘lishi kerak. Har bir xodim o‘z harakati oqibatlari uchun javobgar ekanini anglab yetishi lozim. Mas’uliyat hissi ma’lumotlar xavfsizligini mustahkamlaydi.

Ta’lim muassasasida shaxsiy ma’lumotlar bilan ishlash bo‘yicha ichki standartlar ishlab chiqilishi muhim hisoblanadi. Ushbu standartlar xodimlar uchun aniq yo‘riqnoma vazifasini bajaradi va noto‘g‘ri talqinlarning oldini oladi.

Favqulodda vaziyatlar bo‘yicha harakat rejasi va shaxsiy ma’lumotlar bilan ishlash standartlari o‘zaro bog‘liq xavfsizlik tizimining tarkibiy qismlari sifatida qaraladi. Favqulodda holatlarda ham bolaning shaxsiy ma’lumotlari himoyasi ta’minlanishi lozim.

Ushbu ikki yo‘nalish ta’lim muassasasida bolalar xavfsizligini kompleks tarzda ta’minlashga xizmat qiluvchi uzluksiz boshqaruv jarayoni sifatida amalga oshiriladi. Harakat rejalarining aniqligi va axborot bilan ishlashdagi mas’uliyat bolalarning hayoti, sog‘lig‘i va huquqlarini ishonchli himoyalash imkonini beradi.

 

10.       Nogironligi bo‘lgan bolalarning xavfsiz harakati. Maktabda diskriminatsiya va kamsitishning oldini olish tamoyillari.

Ta’lim muassasalarida bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlash masalasida nogironligi bo‘lgan bolalarning xavfsiz harakati va diskriminatsiya hamda kamsitishning oldini olish tamoyillari alohida ustuvor yo‘nalish hisoblanadi. Nogironligi bo‘lgan bolalar ta’lim muhitida boshqa o‘quvchilar bilan teng huquq va imkoniyatlarga ega bo‘lishi, shu bilan birga, ularning jismoniy va ruhiy xavfsizligi to‘liq ta’minlanishi lozim. Ushbu vazifa faqat texnik qulayliklar yaratish bilangina cheklanmay, balki butun maktab jamoasining ongli, insonparvar va inklyuziv yondashuvini talab etadi.

Nogironligi bo‘lgan bolalar deganda jismoniy, sensor, intellektual yoki ruhiy rivojlanishida cheklovlarga ega bo‘lgan, biroq ta’lim olish va ijtimoiy hayotda to‘liq ishtirok etish huquqiga ega bo‘lgan shaxslar tushuniladi. Ushbu bolalar uchun maktab muhiti xavfsiz, qulay va hurmatga asoslangan bo‘lishi ularning farovon rivojlanishi uchun muhim shart hisoblanadi.

Nogironligi bo‘lgan bolalarning xavfsiz harakatini ta’minlashda inklyuziv ta’lim tamoyili asos bo‘lib xizmat qiladi. Inklyuziv ta’lim har bir bolaning individual ehtiyojlarini hisobga olgan holda, uni umumiy ta’lim muhitiga to‘liq jalb etishni nazarda tutadi. Ushbu yondashuv bolani ajratib qo‘ymasdan, aksincha, uni jamoaning teng a’zosi sifatida qabul qilishga yo‘naltirilgan.

Nogironligi bo‘lgan bolalarning xavfsiz harakatida maktab infratuzilmasining moslashtirilganligi muhim ahamiyatga ega. Panduslar, tutqichlar, keng eshiklar, sirpanmaydigan pol qoplamalari va liftlar bolalarning mustaqil va xavfsiz harakatlanishiga xizmat qiladi. Infratuzilmaning moslashtirilmaganligi bolalarni doimiy yordamga muhtoj qilib qo‘yadi va xavfsizlik darajasini pasaytiradi.

Xavfsiz harakatni ta’minlashda yo‘nalish va belgilash tizimlari ham muhim rol o‘ynaydi. Ko‘rishida muammosi bo‘lgan bolalar uchun kontrast ranglar, taktil belgilar va ovozli ko‘rsatkichlar muhim ahamiyatga ega. Ushbu vositalar bolaning maktab hududida mustaqil va ishonchli harakatlanishini ta’minlaydi.

Nogironligi bo‘lgan bolalarning xavfsizligini ta’minlashda transport va maktabga kirib-chiqish xavfsizligi alohida e’tiborga olinadi. Maktabga kelish va qaytish jarayonida maxsus moslashtirilgan yo‘laklar, transport vositalari va kuzatuv mexanizmlari bolaning hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilishga xizmat qiladi.

Xavfsiz harakat masalasida xodimlarning tayyorgarligi va mas’uliyati muhim omil hisoblanadi. O‘qituvchilar, texnik xodimlar va navbatchilar nogironligi bo‘lgan bolalar bilan ishlashning asosiy qoidalarini bilishi, favqulodda vaziyatlarda ularga qanday yordam ko‘rsatishni aniq tasavvur qilishi lozim. Bilimsizlik yoki beparvolik xavfli holatlarni keltirib chiqarishi mumkin.

Nogironligi bo‘lgan bolalarning xavfsiz harakatini ta’minlashda individual ehtiyojlarni hisobga olish muhim tamoyil hisoblanadi. Har bir bolaning cheklovlari va imkoniyatlari turlicha bo‘lib, standart yondashuv hamma uchun bir xil darajada samarali bo‘lavermaydi. Individual yondashuv bolaning xavfsizligini oshiradi.

Maktab muhitida diskriminatsiya bolaga uning nogironligi, sog‘lig‘i yoki boshqa individual xususiyatlari sababli teng bo‘lmagan munosabatda bo‘lish orqali namoyon bo‘ladi. Diskriminatsiya ochiq yoki yashirin shakllarda bo‘lishi mumkin va u bolaning o‘zini qadrsiz his etishiga olib keladi. Bunday holatlar bolaning ruhiy farovonligiga jiddiy zarar yetkazadi.

Diskriminatsiyaning oldini olishda tenglik va adolat tamoyillari asosiy mezon sifatida qaraladi. Tenglik barcha bolalarga bir xil munosabatda bo‘lishni emas, balki ularning ehtiyojlariga mos sharoit yaratishni anglatadi. Adolatli yondashuv bolaning real imkoniyatlarini hisobga oladi.

Maktab muhitida kamsitish ko‘pincha masxara qilish, chetlatish, laqab qo‘yish yoki e’tiborsiz qoldirish orqali namoyon bo‘ladi. Nogironligi bo‘lgan bolalar bunday xatti-harakatlarga ko‘proq duch kelishi mumkin. Kamsitish jamoada salbiy ijtimoiy-psixologik muhitni shakllantiradi.

Kamsitishning oldini olishda ijtimoiy ong va empatiyani rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. O‘quvchilarga nogironlik tushunchasi, inson huquqlari va o‘zaro hurmat haqida tizimli tushuntirish ishlari olib borilishi lozim. Empatiya bolalar o‘rtasida sog‘lom munosabatlarni shakllantiradi.

Diskriminatsiya va kamsitishning oldini olishda maktab ichki qoidalari va siyosati muhim rol o‘ynaydi. Ushbu hujjatlarda nogironligi bo‘lgan bolalarga nisbatan kamsitish qat’iyan taqiqlanishi va aniq javobgarlik choralarining belgilanishi zarur. Aniq qoidalar profilaktikaning muhim vositasi hisoblanadi.

Maktabda xavfsiz va qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratish diskriminatsiyani kamaytiruvchi muhim omil hisoblanadi. Bolalar o‘zlarini himoyalangan va qabul qilingan his etgan muhitda salbiy xatti-harakatlarga kamroq moyil bo‘ladi. Ushbu muhit butun jamoaning hamkorligi asosida shakllanadi.

Diskriminatsiya va kamsitishning oldini olishda o‘qituvchining shaxsiy pozitsiyasi muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchi o‘z munosabati, nutqi va xatti-harakati bilan tenglik va hurmat tamoyillarini namoyon etishi lozim. O‘qituvchining salbiy yoki befarq munosabati kamsitishni kuchaytirishi mumkin.

Nogironligi bo‘lgan bolalarning xavfsizligini ta’minlashda ota-onalar bilan hamkorlik muhim o‘rin tutadi. Ota-onalar bolaning ehtiyojlari va cheklovlari haqida maktabni xabardor qiladi, maktab esa xavfsizlik va qo‘llab-quvvatlash choralarini moslashtiradi. Ushbu hamkorlik bolaning farovonligini oshiradi.

Diskriminatsiyaning oldini olishda bolaning fikrini tinglash va ishonch bildirish muhim tamoyil hisoblanadi. Bola o‘zini kamsitilgan his qilsa, bu haqda bemalol ayta olishi kerak. Ishonch muhitining mavjudligi yashirin muammolarni aniqlash imkonini beradi.

Nogironligi bo‘lgan bolalarning xavfsiz harakati va kamsitishning oldini olishda psixologik xizmatning roli muhim hisoblanadi. Psixolog bolalarning ruhiy holatini baholaydi, kamsitish oqibatlarini yumshatadi va jamoada sog‘lom munosabatlarni shakllantirishga ko‘maklashadi.

Maktab muhitida diskriminatsiya va kamsitishning oldini olish faqat alohida tadbirlar bilan cheklanmaydi, balki ta’lim jarayonining barcha bosqichlarida izchil amalga oshiriladigan tarbiyaviy siyosat sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu siyosat bolaning shaxsiy qadr-qimmatini himoya qilishga qaratilgan bo‘lishi lozim.

Nogironligi bo‘lgan bolalarning xavfsiz harakati va kamsitishning oldini olish ta’lim muassasasida inson huquqlariga asoslangan, inklyuziv va farovon muhitni shakllantirishga qaratilgan uzluksiz pedagogik-boshqaruv jarayoni sifatida amalga oshiriladi. Ushbu yondashuv bolalarning jismoniy, ruhiy va ijtimoiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.

 

11.       Maxsus ehtiyojli bolalarni qo‘llab-quvvatlash protokollari.

Ta’lim muassasalarida bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlash jarayonida maxsus ehtiyojli bolalarni qo‘llab-quvvatlash protokollari muhim tizimli mexanizm sifatida qaraladi. Maxsus ehtiyojli bolalar jismoniy, sensor, intellektual, psixologik yoki ijtimoiy rivojlanishida qo‘shimcha yordamga muhtoj bo‘lib, ularning ta’lim muhitida xavfsiz va samarali ishtirok etishi aniq rejalashtirilgan, izchil va muvofiqlashtirilgan yondashuvni talab qiladi. Shu sababli qo‘llab-quvvatlash protokollari maktab boshqaruvi va pedagogik jarayonning ajralmas qismi hisoblanadi.

Maxsus ehtiyojli bola tushunchasi bolaning imkoniyatlarini cheklovchi holatga emas, balki unga moslashtirilgan sharoit va qo‘shimcha yordam zarurligiga urg‘u beradi. Ushbu yondashuv bolaning qadr-qimmatini saqlagan holda, uning salohiyatini to‘liq ochishga xizmat qiladi. Protokollar esa ushbu yondashuvni amaliyotga tatbiq etuvchi aniq tartib-qoidalar majmuasi hisoblanadi.

Maxsus ehtiyojli bolalarni qo‘llab-quvvatlash protokollari oldindan rejalashtirish va tizimlilik tamoyiliga asoslanadi. Yordam tasodifiy yoki faqat muammo yuzaga kelganda ko‘rsatilmasligi, balki bolaning ehtiyojlari asosida doimiy ravishda tashkil etilishi lozim. Tizimli yondashuv bolaning xavfsizligi va barqaror rivojlanishini ta’minlaydi.

Protokollarning birinchi muhim bosqichi bolaning ehtiyojlarini aniqlash va baholash hisoblanadi. Ushbu baholash pedagogik, psixologik va tibbiy kuzatuvlar asosida amalga oshiriladi. Baholash jarayoni bolaning kuchli tomonlari va qo‘llab-quvvatlash talab etiladigan jihatlarini aniqlashga qaratiladi. Noto‘g‘ri yoki yuzaki baholash protokollarning samarasini pasaytiradi.

Maxsus ehtiyojli bolalarni qo‘llab-quvvatlashda individual yondashuv asosiy tamoyil hisoblanadi. Har bir bolaning ehtiyojlari turlicha bo‘lib, standart yordam hamma uchun bir xil darajada samarali bo‘lavermaydi. Individual yondashuv bolaning xavfsizligini oshiradi va ortiqcha stressning oldini oladi.

Qo‘llab-quvvatlash protokollarida individual ta’lim va rivojlanish rejasi muhim o‘rin tutadi. Ushbu reja bolaning o‘quv, ijtimoiy va emotsional ehtiyojlarini hisobga olgan holda ishlab chiqiladi. Reja aniq maqsadlar, amalga oshirish usullari va baholash mezonlarini o‘z ichiga oladi.

Maxsus ehtiyojli bolalarni qo‘llab-quvvatlashda xavfsiz muhitni tashkil etish muhim talab hisoblanadi. Sinf xonalari, yo‘laklar, dam olish joylari va sport maydonchalari bolaning harakatlanishiga moslashtirilishi lozim. Xavfsiz muhit bolaga mustaqil harakat qilish imkonini beradi va unga bo‘lgan ortiqcha qaramlikni kamaytiradi.

Qo‘llab-quvvatlash protokollarida pedagogik moslashuvlar muhim rol o‘ynaydi. Dars mazmuni, usullari va baholash shakllari bolaning imkoniyatlariga moslashtiriladi. Moslashuvlar bolaning bilim olish huquqini ta’minlash bilan birga, uning ruhiy farovonligini ham qo‘llab-quvvatlaydi.

Maxsus ehtiyojli bolalarni qo‘llab-quvvatlashda psixologik yordam muhim tarkibiy qism hisoblanadi. Psixolog bolaning emotsional holatini kuzatadi, stress va moslashuv muammolarini bartaraf etishga yordam beradi. Psixologik yordam protokollari bolaning ruhiy barqarorligini mustahkamlaydi.

Qo‘llab-quvvatlash protokollarida ijtimoiy moslashuvni rivojlantirish alohida e’tiborga olinadi. Bola tengdoshlar bilan muloqot qilish, jamoaviy faoliyatda ishtirok etish va ijtimoiy qoidalarga amal qilishni o‘rganishi zarur. Ijtimoiy moslashuv bolaning o‘zini xavfsiz his etishiga xizmat qiladi.

Maxsus ehtiyojli bolalarni qo‘llab-quvvatlashda tengdoshlar orqali yordam modeli samarali mexanizm hisoblanadi. Maxsus tayyorlangan tengdoshlar bolaning kundalik faoliyatida unga yordam berishi mumkin. Ushbu model bolalar o‘rtasida empatiya va hamkorlikni rivojlantiradi.

Qo‘llab-quvvatlash protokollarida xodimlarning aniq rollari va mas’uliyati belgilangan bo‘lishi lozim. O‘qituvchi, psixolog, ijtimoiy pedagog, tibbiyot xodimi va texnik xodimlar o‘z vazifalarini aniq bilishi zarur. Rollarning aniqligi yordam jarayonida uzilishlarning oldini oladi.

Maxsus ehtiyojli bolalarni qo‘llab-quvvatlashda xodimlarning kasbiy tayyorgarligi muhim omil hisoblanadi. Xodimlar maxsus ehtiyojli bolalar bilan ishlash bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi zarur. Malakasiz yondashuv bolaning xavfsizligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Qo‘llab-quvvatlash protokollarida ota-onalar bilan hamkorlik muhim o‘rin tutadi. Ota-onalar bolaning ehtiyojlari, kundalik holati va rivojlanish dinamikasi haqida muhim axborot manbai hisoblanadi. Maktab va ota-ona o‘rtasidagi uzviy hamkorlik yordam samaradorligini oshiradi.

Maxsus ehtiyojli bolalarni qo‘llab-quvvatlashda axborot almashinuvi va muvofiqlashtirish muhim ahamiyatga ega. Xodimlar o‘rtasida bolaning holati va ehtiyojlari bo‘yicha muntazam axborot almashinuvi amalga oshirilishi lozim. Muvofiqlashtirilgan faoliyat xavfsizlikni mustahkamlaydi.

Qo‘llab-quvvatlash protokollarida favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik alohida e’tiborga olinadi. Maxsus ehtiyojli bolalar uchun evakuatsiya va yordam ko‘rsatish tartibi oldindan belgilangan bo‘lishi zarur. Ushbu tayyorgarlik bolaning hayoti va sog‘lig‘ini himoya qiladi.

Maxsus ehtiyojli bolalarni qo‘llab-quvvatlashda diskriminatsiya va kamsitishning oldini olish protokollarning muhim yo‘nalishi hisoblanadi. Bola o‘zining ehtiyojlari sababli chetlatilmasligi, kamsitilmasligi yoki past baholanmasligi lozim. Tenglik va hurmat muhiti bolaning farovonligini ta’minlaydi.

Qo‘llab-quvvatlash protokollarida bolaning fikrini inobatga olish muhim tamoyil hisoblanadi. Bola o‘zini qanday his qilayotgani, qaysi holatlar unga qiyinchilik tug‘dirayotgani haqida fikr bildira olishi zarur. Bolaning ovozi yordam jarayonini yanada samarali qiladi.

Maxsus ehtiyojli bolalarni qo‘llab-quvvatlashda monitoring va tahlil muhim ahamiyatga ega. Yordam choralari muntazam baholanib, zarur hollarda yangilanib borilishi lozim. Monitoring bolaning rivojlanish dinamikasini kuzatish imkonini beradi.

Qo‘llab-quvvatlash protokollarida moslashuvchanlik muhim sifat hisoblanadi. Bolaning ehtiyojlari vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin va protokollar ushbu o‘zgarishlarga moslashishi lozim. Qat’iy va o‘zgarmas yondashuv yordam samaradorligini pasaytiradi.

Maxsus ehtiyojli bolalarni qo‘llab-quvvatlash faqat alohida choralar majmui emas, balki maktab madaniyatining tarkibiy qismi sifatida qaraladi. Ushbu madaniyat barcha bolalarning xavfsizligi va farovonligini ta’minlashga qaratilgan bo‘lishi lozim.

Maxsus ehtiyojli bolalarni qo‘llab-quvvatlash protokollari ta’lim muassasasida inklyuziv, xavfsiz va farovon muhitni yaratishga xizmat qiluvchi uzluksiz pedagogik va boshqaruv jarayoni sifatida amalga oshiriladi. Ushbu jarayon bolaning imkoniyatlarini cheklash emas, balki ularni ro‘yobga chiqarishga qaratilgan bo‘lishi zarur.

 

12.       Xatarlarni aniqlash bo‘yicha “Case-study”. Evakuatsiya bo‘yicha mashg‘ulot.

Ta’lim muassasalarida bola xavfsizligi va farovonligini ta’minlashda xatarlarni aniqlash bo‘yicha “Case-study” yondashuvi hamda evakuatsiya bo‘yicha mashg‘ulotlar muhim amaliy vositalar sifatida qaraladi. Ushbu yondashuvlar xavfsizlikni faqat nazariy qoidalar darajasida emas, balki real vaziyatlar asosida o‘rganish, tahlil qilish va boshqarish imkonini beradi. Ayniqsa, maktab muhitida bolalar ishtirok etadigan favqulodda holatlarda oldindan tayyorgarlik va to‘g‘ri qaror qabul qilish bolaning hayoti va sog‘lig‘ini saqlab qolishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.

Xatar deganda ta’lim muassasasida o‘quvchilar, xodimlar yoki tashrif buyuruvchilar hayoti, sog‘lig‘i va psixologik holatiga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan real yoki ehtimoliy holatlar tushuniladi. Xatarlar jismoniy, texnik, ijtimoiy, psixologik yoki tashkiliy xarakterga ega bo‘lishi mumkin. Xatarlarni o‘z vaqtida aniqlash va baholash xavfsizlikni boshqarishning asosiy bosqichi hisoblanadi.

Xatarlarni aniqlash jarayonida “Case-study” usuli amaliy ahamiyatga ega. Ushbu usul real yoki shartli vaziyatlarni tahlil qilish orqali xatar manbalarini aniqlash, sabablarini tushunish va oqibatlarini baholash imkonini beradi. Case-study orqali o‘quvchilar va xodimlar xavfsizlikka oid vaziyatlarni nazariy emas, balki hayotiy misollar asosida anglaydi.

Case-study yondashuvida real vaziyatga yaqin ssenariylar ishlab chiqiladi. Ushbu ssenariylar maktab binosida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan yong‘in, zilzila, gaz sizishi, elektr tarmog‘idagi nosozlik yoki tashqi tahdid kabi holatlarni qamrab oladi. Realistik ssenariylar ishtirokchilarning mas’uliyatini oshiradi va xatarni jiddiy qabul qilishga undaydi.

Xatarlarni aniqlash bo‘yicha case-study jarayonida vaziyatni kuzatish va tahlil qilish muhim bosqich hisoblanadi. Ishtirokchilar xavf manbalarini aniqlaydi, ularning kelib chiqish sabablarini tahlil qiladi va ehtimoliy oqibatlarni muhokama qiladi. Ushbu jarayon xavfsizlikka nisbatan tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi.

Case-study usulida jamoaviy muhokama muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchilar, o‘quvchilar va xodimlar birgalikda vaziyatni muhokama qilib, turli nuqtai nazarlarni bildirish imkoniga ega bo‘ladi. Jamoaviy muhokama xavfsizlik masalasida umumiy mas’uliyat hissini shakllantiradi.

Xatarlarni aniqlashda inson omili alohida e’tiborga olinadi. Beparvolik, e’tiborsizlik, noto‘g‘ri xatti-harakatlar yoki qoidalarga amal qilmaslik ko‘pincha xatarlarning asosiy sababiga aylanadi. Case-study jarayonida ushbu omillar ochiq muhokama qilinadi va ularni kamaytirish yo‘llari izlanadi.

Case-study orqali xatarlarning ustuvorligini belgilash mumkin bo‘ladi. Barcha xatarlar bir xil darajada xavfli bo‘lmasligi mumkin. Ayrim xatarlar tez-tez yuzaga kelishi, boshqalari esa kam uchrashi mumkin, biroq oqibatlari og‘ir bo‘ladi. Ustuvorlikni aniqlash resurslardan oqilona foydalanishga yordam beradi.

Xatarlarni aniqlash bo‘yicha case-study jarayonida profilaktik choralar ishlab chiqiladi. Aniqlangan xatarlar asosida oldini olish, kamaytirish yoki bartaraf etish bo‘yicha aniq choralar belgilanadi. Profilaktika bolaning xavfsizligini doimiy ravishda ta’minlashga xizmat qiladi.

Xatarlarni aniqlash bilan bir qatorda evakuatsiya bo‘yicha mashg‘ulotlar xavfsizlikni ta’minlashning muhim amaliy bosqichi hisoblanadi. Evakuatsiya mashg‘ulotlari favqulodda vaziyatlarda qanday harakat qilishni o‘rgatadi va vahimani kamaytiradi. Mashg‘ulotlar orqali bolalar va xodimlar real vaziyatga psixologik jihatdan tayyorlanadi.

Evakuatsiya bo‘yicha mashg‘ulotlarda harakatlar ketma-ketligi aniq belgilangan bo‘lishi lozim. Qayerdan chiqish, qaysi yo‘laklardan foydalanish, qayerda to‘planish va kimning ko‘rsatmalariga amal qilish kerakligi mashg‘ulot davomida mustahkamlanadi. Aniqlik xavfsizlikni oshiradi.

Evakuatsiya mashg‘ulotlarida bolalarning yosh va individual xususiyatlari hisobga olinadi. Kichik yoshdagi o‘quvchilarga ko‘rsatmalar sodda va tushunarli shaklda berilishi, katta yoshdagilarga esa mas’uliyatli harakatlar topshirilishi mumkin. Moslashtirilgan yondashuv mashg‘ulot samaradorligini oshiradi.

Evakuatsiya bo‘yicha mashg‘ulotlarda nogironligi yoki maxsus ehtiyojlari bo‘lgan bolalar uchun alohida tartiblar ishlab chiqiladi. Ularning xavfsiz harakati va yordam mexanizmlari oldindan rejalashtirilishi lozim. Ushbu yondashuv barcha bolalar xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi.

Evakuatsiya mashg‘ulotlarida o‘qituvchilar va xodimlarning roli muhim ahamiyatga ega. Ular bolalarga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi, tartibni saqlaydi va vahimaning oldini oladi. Xodimlarning xotirjam va ishonchli harakati bolalarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Evakuatsiya mashg‘ulotlari davomida aloqa va axborot uzatish mexanizmlari sinovdan o‘tkaziladi. Favqulodda vaziyatda qaysi signal berilishi, kim axborot tarqatishi va qanday vositalardan foydalanilishi mashg‘ulot orqali aniqlashtiriladi. To‘g‘ri aloqa xavfsizlikni ta’minlaydi.

Evakuatsiya mashg‘ulotlarida vaqt omili alohida e’tiborga olinadi. Qanchalik tez va tartibli evakuatsiya amalga oshirilsa, xavf shunchalik kamayadi. Mashg‘ulotlar orqali vaqtni tejash va samarali harakat qilish ko‘nikmalari shakllanadi.

Evakuatsiya jarayonida intizom va tartib muhim talab hisoblanadi. Tartibsizlik va shoshilish xavfni kuchaytirishi mumkin. Mashg‘ulotlar bolalarda o‘zini boshqarish va intizomli harakat qilishni rivojlantiradi.

Evakuatsiya mashg‘ulotlari yakunida tahlil va muhokama o‘tkazilishi muhim hisoblanadi. Qaysi jihatlar muvaffaqiyatli bo‘ldi, qayerda qiyinchiliklar yuzaga keldi va qanday takomillashtirishlar zarur ekani muhokama qilinadi. Tahlil xavfsizlik tizimini rivojlantirishga xizmat qiladi.

Case-study va evakuatsiya mashg‘ulotlari bir-birini to‘ldiruvchi amaliy mexanizmlar sifatida qaraladi. Case-study orqali xatarlar aniqlansa, evakuatsiya mashg‘ulotlari ushbu xatarlar yuzaga kelganda qanday harakat qilishni o‘rgatadi. Ushbu integratsiya xavfsizlikni ta’minlashda samarali natija beradi.

Xatarlarni aniqlash va evakuatsiya bo‘yicha mashg‘ulotlar maktab xavfsizlik madaniyatini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Xavfsizlik madaniyati faqat qoidalarga amal qilish emas, balki har bir ishtirokchining ongli va mas’uliyatli munosabatini anglatadi. Ushbu madaniyat bolaning farovonligi va xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi.

Xatarlarni aniqlash bo‘yicha case-study va evakuatsiya mashg‘ulotlari ta’lim muassasasida xavfsizlikni boshqarishning amaliy, tizimli va uzluksiz jarayoni sifatida amalga oshiriladi. Ushbu jarayon bolalarni nafaqat favqulodda vaziyatlarga tayyorlaydi, balki ularning hayotiy ko‘nikmalarini rivojlantiradi va o‘z xavfsizligiga mas’uliyatli munosabatni shakllantiradi.

 

Foydalanilgan adabiyotlar

1.      O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
Bolalar huquqlari, inson qadr-qimmati, xavfsizlik va zo‘ravonlikdan himoya qilishning asosiy konstitutsiyaviy kafolatlarini belgilaydi.

2.      O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – 2020.
Ta’lim muassasalarida bola xavfsizligi, farovonligi, inklyuzivlik, pedagoglar mas’uliyati va ota-onalar bilan hamkorlikning huquqiy asoslarini yoritadi.

3.      O‘zbekiston Respublikasining “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni.
Bolani jismoniy va ruhiy zo‘ravonlikdan himoya qilish, diskriminatsiyaga yo‘l qo‘ymaslik va “nol toqat” tamoyilining huquqiy asoslarini belgilaydi.

4.      O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlari
(umumiy o‘rta ta’lim muassasalari faoliyati, xavfsizlik, favqulodda vaziyatlar va tarbiyaviy ishlar bo‘yicha).
Maktab infratuzilmasi xavfsizligi, monitoring, evakuatsiya va boshqaruv mas’uliyatiga oid me’yorlarni belgilaydi.

5.      O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi me’yoriy hujjatlari va yo‘riqnomalari.
Bullyingning oldini olish, psixologik xizmat faoliyati, maxsus ehtiyojli va nogironligi bo‘lgan bolalar bilan ishlash bo‘yicha amaliy ko‘rsatmalarni o‘z ichiga oladi.

6.      Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
Yoshlarning ma’naviy-ruhiy farovonligi, zo‘ravonlikka qarshi tarbiya va ijtimoiy mas’uliyat masalalarini yoritadi.

7.      Xudoyberdiyev M. Pedagogik jamoani boshqarish. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
Pedagoglarning etika qoidalari, mas’uliyati, xavfsiz muhit yaratish va muammoli vaziyatlarni boshqarish masalalarini tahlil qiladi.

8.      To‘xtayeva G. Ta’lim menejmenti. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
Ta’lim muassasasida xavfsizlikni boshqarish, ichki monitoring, favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik va ota-onalar bilan muloqot masalalarini yoritadi.

9.      Sattorov A. Ta’lim muassasalarida boshqaruv asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
Maktab infratuzilmasi xavfsizligi, boshqaruv javobgarligi va risklarni boshqarish masalalariga bag‘ishlangan.

10.   UNICEF. Child Protection in Schools. – New York, 2019.
Maktablarda bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish, erta aniqlash, monitoring va nol toqat siyosati bo‘yicha xalqaro yondashuvlarni bayon etadi.

11.   UNESCO. Creating Safe and Inclusive Learning Environments. – Paris, 2020.
Inklyuziv ta’lim, nogironligi va maxsus ehtiyojli bolalar xavfsizligi, diskriminatsiyaning oldini olish masalalarini qamrab oladi.

12.   WHO. Guidelines on Mental Health Promotion in Schools. – Geneva, 2018.
O‘quvchilarning psixologik farovonligi, stressni aniqlash va emotsional barqarorlikni rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalarni beradi.

13.   OECD. Students’ Well-being and School Safety. – OECD Publishing, 2020.
Maktablarda xavfsizlik madaniyati, bullying, monitoring va case-study asosidagi xavflarni boshqarish tajribalarini yoritadi.

14.   Bush T. Theories of Educational Leadership and Management. – London: Sage, 2018.
Ta’lim muassasasida xavfsizlik siyosati, xodimlar mas’uliyati va boshqaruv qarorlarining nazariy asoslarini beradi.

15.   Fullan M. The Moral Imperative of School Leadership. – New York: Teachers College Press, 2016.
Maktab rahbarining bolalar xavfsizligi, farovonligi va insonparvar boshqaruvdagi mas’uliyatini tahlil qiladi.